Messor barbarus
Boeren, ingenieurs en krijgers. Deze oogstmier bouwt rijken van duizenden werksters op ondergrondse graanschuren: ze verzamelt zaden langs snelwegen tot 30 meter lang, bijt de kiemwortel af zodat ze niet ontkiemen en legt ze in de zon te drogen. Haar majors met een rode kop vermalen het graan met kaken als molenstenen en wanneer een indringer haar territorium betreedt, stort de hele kolonie zich in de strijd. Gemengde werksters uit twee verborgen lijnen, raszuivere koninginnen, en de mier waarmee voor het eerst het zonnekompas werd aangetoond. De perfecte soort om mee te beginnen, met een koningin die je tientallen jaren kan vergezellen. Kolonies en koninginnen, ook Shiny Red, in een intens rood. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
De oogstmier van het westelijke Middellandse Zeegebied: ze slaat zaden op in graanschuren, brengt majors met een rode kop groot en verdedigt haar territorium fel. Kolonies en losse koninginnen, ook Shiny Red. Qbik-nest met middelgrote gangen, een vochtige zone en een droge graanschuur, volop zaden en eiwit, en een diapauze van ongeveer 5 maanden (november-maart) onder ongeveer 20 °C.
Messor barbarus (Linnaeus, 1767) is dé oogstmier van het westelijke Middellandse Zeegebied: die van de lange zwarte colonnes die beladen met zaden zandwegen oversteken, die van de hoopjes kafjes rond de ingang van het nest, die van de soldaten met een rode kop. Ze leeft op het Iberisch Schiereiland, in Zuid-Frankrijk en in Noord-Afrika, en de oude meldingen uit de Balkan, Turkije of Iran worden nu als foutief of twijfelachtig beschouwd. Het is een mier van open, droge bodems: graslanden, braakland, akkerranden, bermen, stenig struikgewas en graanvelden, waar ze de meest voorkomende mier is.
Binnen haar geslacht is ze niet zomaar een mier. Toen de Zwitserse myrmecoloog Auguste Forel Messor in 1890 beschreef, toen nog als subgenus, deed hij dat op basis van deze soort: ze is in zekere zin de oorspronkelijke Messor. In de negentiende eeuw kende men haar als Atta barbara, en onder die naam bestudeerden de eerste natuuronderzoekers haar, verbaasd over haar graanschuren. Vandaag is ze de best onderzochte groepsfoerageerder van het hele geslacht, en achter haar uiterlijk van een «doodgewone» mier gaan een ongewone genetica, een zonnekompas met een geschiedenis en een manier van zaden opslaan die al in de oudheid de aandacht trok, schuil.
Haar naam zegt alles: messor betekent «maaier» in het Latijn. Ze is een zaadeter: meer dan 90% van wat ze verzamelt, zijn zaden. Maar laat je niet misleiden door haar menu: ze is ook een territoriale, strijdlustige mier, die haar terrein verdedigt met een felheid die wie haar voor het eerst houdt, verrast.
Binnen in een groot rijk van Messor: broed, graanschuren en oorlogen, in een video van Anthouse.
Biologie
Gemengde werksters, raszuivere koninginnen: de vreemdste genetica van het Iberisch Schiereiland
Bij de meeste mieren hangt het van de voeding af of een vrouwelijke larve werkster of koningin wordt. Bij M. barbarus niet: dat hangt vooral af van wie haar vader is. In 2016 analyseerde een Europees team de genetica van kolonies uit Andalusië, Castilië-La Mancha, Extremadura en de Algarve, en ontdekte dat er op het schiereiland twee cryptische genetische lijnen van de soort naast elkaar leven, met het blote oog niet van elkaar te onderscheiden, die ze Mbar1 en Mbar2 noemden. Ze zijn 1,4 tot 2,5 miljoen jaar geleden uit elkaar gegaan en delen hun gebied op plaatsen als Sorbas (Almería), Baúl (Granada) of Aljezur (Portugal).
Verbazingwekkend is hoe de kasten verdeeld zijn: alle werksters zijn hybriden van de twee lijnen, terwijl de koninginnen altijd voortkomen uit kruisingen binnen één lijn. Specialisten noemen dat sociale hybridogenese: de koningin gebruikt het sperma van mannetjes van haar eigen lijn om prinsessen groot te brengen en dat van mannetjes van de andere lijn voor werksters. Dat klopt met het feit dat elke koningin met meerdere mannetjes paart, gemiddeld zo'n 2,4. Het systeem is bevestigd bij andere Messor-soorten, zoals M. structor en M. ebeninus, maar niet bij allemaal.
Dat heeft een merkwaardig gevolg: een koningin die alleen met mannetjes van haar eigen lijn heeft gepaard, kan geen werksters voortbrengen. De auteurs berekenen dat, als het paren willekeurig zou gebeuren, bijna 13% van de koninginnen niet met beide lijnen zou paren. Het is een hypothese van ons, niet bewezen, maar het zou kunnen verklaren waarom sommige pas gevangen, ogenschijnlijk gezonde koninginnen er nooit in slagen een kolonie op te bouwen.
En er zit nog iets vreemders in de familie. Haar nicht M. ibericus, uit de M. structor-groep, heeft het systeem tot het uiterste gedreven: haar koninginnen hebben het sperma van mannetjes van M. structor, een andere soort, nodig om werksters te maken, en om niet afhankelijk te zijn van het vinden van die mannetjes klonen ze mannetjes van die andere soort, die al meer dan 5 miljoen jaar van de hunne gescheiden is. De auteurs, die het in 2025 in Nature publiceerden, noemden deze voortplantingswijze «xenopariteit».
De mier van de spiegel: het eerste bewijs van het zonnekompas
Tegenwoordig weten we dat veel mieren zich op de zon oriënteren, maar iemand moest het voor het eerst aantonen. Dat was de Zwitserse arts en myrmecoloog Félix Santschi, in 1911, en hij deed het met M. barbarus. Zijn experiment is een klassieker: hij schermde de zon af voor werksters die naar het nest terugkeerden en liet ze met een spiegel de weerspiegeling ervan aan de andere kant van de hemel zien. De mieren maakten rechtsomkeert en liepen de tegenovergestelde kant op, alsof de zon van plaats was veranderd. Het was het eerste experiment over hemeloriëntatie bij mieren, het vertrekpunt van meer dan een eeuw onderzoek naar de navigatie van insecten.
Een eeuw later zijn haar nakomelingen in jouw formicarium nog altijd grote navigators: in het foerageergebied zetten ze al snel hun routes uit en lopen die in een rij heen en terug tussen het nest en het voer.
Snelwegen tot 30 meter die ze zelfs in de winter schoonvegen
Het opvallendste aan een kolonie M. barbarus in het veld zijn haar hoofdroutes: vaste paden, 1 tot 30 m lang en 10-20 cm breed, die bij de nestingangen beginnen en zich vertakken naar de plekken met de meeste zaden. De werksters houden ze vrij van gras en obstakels en onderhouden ze zelfs in de winter, als ze niet gebruikt worden: het zijn echte infrastructuren, en op een stoppelveld zie je ze met het blote oog als lijnen kale grond.
Het netwerk zit heel slim in elkaar:
- Meerdere ingangen, meerdere routes. Elke kolonie heeft meerdere ingangen, elk met een eigen route, en in een Spaanse populatie had een derde van de kolonies bovendien routes die ingangen met elkaar verbonden, om informatie en voedsel uit te wisselen.
- Een netwerk dat zich aanpast. De uiteinden van de routes zoeken de plekken met de meeste begroeiing op, en de kolonie wisselt, als een leger, twee strategieën af: de «guerrilla», met lange, weinig vertakte uitlopers om te verkennen, en de «falanx», met veel korte takken om een rijke zone grondig te benutten. Na een goed jaar komen er meer takken en korte verbindingen; na een slecht jaar minder en langere takken.
- Grenzen. De routes van naburige kolonies kruisen elkaar niet: ze verdelen het terrein in territoria en worden verdedigd tegen andere kolonies (zie «Geen jagers, maar…»).
Om nestgenoten te rekruteren, laten ze een chemisch spoor achter. Het spoorferomoon komt vooral uit de klier van Dufour, in het achterlijf, terwijl de gifklier wordt gebruikt voor alarm en verdediging; en de rekrutering wordt versterkt met stridulatie, een geluid dat ze maken door twee lichaamsdelen tegen elkaar te wrijven. Op de routes is zelfs estafettetransport beschreven: kleine werksters pakken ladingen op die groot zijn voor hun formaat, beginnen aan de tocht en geven ze door aan grotere werksters, die het laatste stuk naar het nest afleggen.
Boerinnen die hun zaden uitschakelen
Een kolonie die van zaden leeft, heeft een duidelijk probleem: als ze die vochtig onder de grond bewaart, ontkiemen ze. M. barbarus heeft dat lang geleden opgelost, en de eerste die het gedetailleerd beschreef, was de Engelse natuuronderzoeker John Traherne Moggridge, in 1873, toen hij kolonies in Menton en Cannes, aan de Côte d'Azur, observeerde.
- Ze knippen de wortel af. Als een zaad begint uit te lopen, knagen de werksters het kiemworteltje weg, het puntje van de wortel.
- Ze leggen ze in de zon te drogen. Na een stortbui zag Moggridge de mieren de zaden uit het nest halen en ze in de lucht en de zon uitspreiden, en ze droog weer opbergen.
- Het werkt. De opgeslagen zaden waren vochtig, maar van duizenden zaden uit 21 nesten vertoonden er maar 27, uit 7 nesten, enig begin van ontkieming. En ze waren niet dood: als je ze zaaide, groeiden ze krachtig.
- De kolonie is nodig. In latere experimenten stelde Moggridge vast dat mierenzuurdamp geen invloed had: de sleutel was de aanwezigheid van de mieren, die de graanschuur bewaken en eerst de zaden opeten die beginnen uit te lopen.
Het was geen volledig nieuwe ontdekking: Moggridge bevestigde wat Plutarchus en andere klassieke auteurs al vertelden, die hadden gezien hoe mieren het graan «uitschakelden» voordat ze het opsloegen. Tot nu toe heeft geen enkele moderne studie bij Messor een stof gevonden die de kieming remt: alles wijst op bewaking en onderhoud.
Moggridge groef ook hun graanschuren uit: horizontale kamers op zo'n 4-15 cm diepte, elk «zo groot als een zakhorloge», en in een diep nest graanschuren op meer dan een halve meter. En hij zag nog iets: de opgeslagen zaden «moutten», en de werksters schraapten met hun kaken het meel van een gierstkorrel. Kwekers beschrijven hoe ze de zaden kauwen en er een pasta van maken, het zogenaamde «mierenbrood», waarmee ze het broed voeden; de biochemie ervan is niet goed onderzocht.
Een kieskeurig gehemelte: zaden van 4 tot 50 mg
Zaden verzamelen betekent niet dat ze alles oprapen. In het veld geeft M. barbarus de voorkeur aan zaden van 4 tot 50 mg, ongeacht hun dichtheid; zaden onder 0,4 mg neemt ze bijna nooit mee, en ze benut maar een deel van de beschikbare soorten, wat haar tot een zeer selectieve predator maakt. Ze kiest ook op vorm: ze heeft een voorkeur voor langwerpige zaden, die sneller gevonden worden en minder kans hebben om begraven te liggen. Het is een strategie om tijd te besparen, meer dan energie.
- Verder weg, kieskeuriger. Hoe langer de route, hoe selectiever ze worden, alsof een lange tocht alleen loont voor een goed zaad; de dichtheid van de zaden verandert hun selectiviteit daarentegen niet.
- Voorkeuren per groep. Ze zijn dol op graanvruchten van grassen (de «korrels» van grassen), de doosvruchten van russen en de nootjes van sommige composieten, en tussen stukken van verschillende grootte van hetzelfde voedsel kiezen ze de kleine, die makkelijker te hanteren zijn.
- Bijna alles. Moggridge vond in hun graanschuren zaden van ontzettend veel planten, van duivenkervel tot amarant, en schreef dat ze die «bijna zonder onderscheid» verzamelden.
In de ervaring van Antomas zijn ze thuis veel minder kieskeurig dan in het veld: ze lusten vrijwel alles, van kanariezaad en gierst tot chiazaad of haver (zie «Voeding»).
Majors met een rode kop: de maalmachines van de kolonie
Een volwassen kolonie M. barbarus lijkt een stalenboek van maten: piepkleine werksters van zo'n 3 mm naast majors (de «soldaten») van meer dan een centimeter, met een enorme, vaak rode kop. Er zijn geen afzonderlijke kasten, maar een continue overgang van minors, middelgrote werksters en majors, en elke maat heeft de neiging zich te specialiseren:
- De middelgrote markeren vooral de routes met feromonen.
- De minors nemen de kleine zaden voor hun rekening.
- De majors verzamelen de grote of favoriete zaden.
De majors hebben naar verhouding een veel grotere kop dan de kleine werksters. Een studie uit 2019 naar hun manier van lopen stelde vast dat die kop hun zwaartepunt naar voren verplaatst, en nog meer als ze een zaad dragen: de grote zijn minder stabiel en compenseren dat deels door hun pas aan te passen; en als ze beladen zijn, klampen ze zich allemaal, groot en klein, met hun achterpoten aan de grond vast tijdens een deel van elke stap. Die kop zit vol spieren, de motor van kaken die als een molen werken: in de ervaring van Antomas zijn het de majors die de harde zaden breken die de kleine niet open krijgen, en die het graan omzetten in voedsel voor het broed. Er zijn geen studies die de kracht van hun beet hebben gemeten.
Daarom is in een jonge kolonie de komst van de eerste majors een echte gebeurtenis: vanaf dan kan de kolonie bijna elk zaad aan, en versnelt haar groei (zie «Gedrag in gevangenschap»).
Ecosysteemingenieurs: vruchtbare afvalhopen en bondgenoten van de boer
De kafjes die zich bij de ingang ophopen, zijn geen gewone vuilnisbelt. Moggridge noemde ze al «afvalhopen» (kitchen middens), en zag dat één ervan een kan van meer dan een liter kon vullen. Meer dan een eeuw later stelde een studie in graslanden bij Madrid vast dat de bodem van die afvalhopen sliboiger en rijker aan kalium en organische stof is, met een hogere pH, en een dichtere en gevarieerdere zaadbank bevat; de veranderingen bevoordelen bovendien planten met zware zaden. Elk nest is in de praktijk een plek bemeste grond en een kwekerij van zaden.
Ze verplaatsen ook zaden van de ene plek naar de andere. Op bijna 20% van de routes verschijnen kleine zaaddepots die sommige werksters laten vallen en andere oprapen, al is de werkelijke verspreiding, via zaden die onderweg verloren gaan, minder dan 1%.
En de boeren? In de droge graanteelt van Noordoost-Spanje is M. barbarus de meest voorkomende mier, met dichtheden van honderden nesten per hectare: op percelen met 468-900 nesten per hectare haalden ze binnen 24 uur 99-100% van de aangeboden onkruidzaden weg. Ze werkt als een biologische onkruidbestrijder, en de oogstverliezen die ze veroorzaakt, zijn laag: gemiddeld 0,6%, met een maximum van 9,2% op de zwaarst getroffen velden. Een veel nuttigere buurvrouw dan je zou denken.
Een thermometer in de poten: wanneer ze gaan foerageren
Een team van de Universidad Autónoma de Madrid volgde 44 kolonies bij Madrid anderhalf jaar lang, van maart 1998 tot september 1999. De kolonie begint naar buiten te komen wanneer de temperatuur en de vochtigheid van de bodem bepaalde minimumwaarden overschrijden, en eenmaal actief is het de temperatuur van het oppervlak die bepaalt hoeveel werksters naar buiten gaan: de activiteit is maximaal bij een bodemtemperatuur van 25-30 °C, en de werksters lopen sneller naarmate het warmer is, behalve de grootste. Over het algemeen foerageren ze bij een bodemtemperatuur tussen zo'n 15 en 35 °C.
Midden in de zomer veranderen ze van tactiek: 's ochtends lange colonnes naar bekende voedselbronnen, en naarmate de bodem opwarmt, maken ze de colonnes korter en zoeken ze dichterbij voedsel. Ze zijn dagactief, maar vermijden de middaguren van de heetste dagen.
In de winter houdt de kou ze binnen: afhankelijk van de streek loopt de winterrust ongeveer van november tot maart, zonder broed, terwijl ze leven van de opgeslagen zaden. De klimaatnormalen verklaren het: van november tot maart ligt de gemiddelde temperatuur op 11,8-15,3 °C in Valencia en op 6,3-11,2 °C in Madrid. Dat is de basis voor de diapauze die we thuis aanraden (zie «Diapauze»).
Geen jagers, maar…
M. barbarus is geen jager: ze leeft van zaden, en in het veld raapt ze maar af en toe dode insecten op. Maar verwar haar niet met een vreedzame mier. Haar kolonies verdedigen hun territorium fanatiek: de routes van naburige kolonies kruisen elkaar niet, en de werksters verdedigen ze tegen andere kolonies, zodat het terrein in territoria verdeeld blijft. Daar dient de gifklier juist voor: alarm slaan en zich verdedigen.
In de ervaring van Antomas velt een volwassen kolonie grote insecten, en veel ook. Strikt genomen is dat geen jacht: het is territoriumverdediging. Een krekel of een kakkerlak die haar foerageergebied binnendringt, is een bedreiging, en de hele kolonie stort zich erop: tientallen werksters houden hem vast bij de poten en de antennen, en de majors zetten hem klem met hun kaken. Is de bedreiging eenmaal uitgeschakeld, dan wordt ze wat de kolonie nodig heeft om broed groot te brengen: eiwit. Een grote kolonie Messor zo zien reageren, is een van de indrukwekkendste schouwspelen die een «zadenmier» je kan bieden.
Een kolonie Messor stort zich op een indringer, in een video van Anthouse.
Eén koningin, enkele duizenden werksters… en meerdere vaders
Kolonies van M. barbarus zijn monogyn: ze hebben één koningin, en in de natuur tellen ze enkele duizenden werksters. Die koningin heeft daarentegen niet maar één partner: ze paart met meerdere mannetjes, gemiddeld zo'n 2,4, wat past bij haar bijzondere genetische systeem (zie «Gemengde werksters, raszuivere koninginnen»). In het laboratorium is ook onderzocht hoe kolonies reageren als ze gedwongen worden meerdere koninginnen te accepteren, en hoe ze zich «afsluiten» voor vreemde koninginnen.
Hoeveel werksters kan een kolonie krijgen? De cijfers van tienduizenden die in de hobby rondgaan, zijn niet gemeten: wat de wetenschap zegt, is «enkele duizenden». Thuis wordt een kolonie Messor met ruimte en voer binnen een paar jaar een echt rijk.
Herfstvluchten en claustrale koloniestichting
De bruidsvluchten van M. barbarus vinden in de herfst plaats, normaal na de eerste zware regens na de zomer. Dat past bij het klimaat: in Valencia zijn september en oktober de natste maanden van het jaar, met 70 en 77 mm. De onderzoekers die haar genetica bestudeerden, vingen koninginnen en mannetjes tijdens de vluchten in Granada en Albacete.
Na de vlucht werpt de koningin haar vleugels af, graaft zich in en sticht haar kolonie alleen. De stichting is claustraal: ze brengt haar eerste werksters groot zonder naar buiten te gaan om voedsel te zoeken, met de reserves van haar eigen lichaam. En normaal heeft ze geen haast: herfstkoninginnen brengen de winter meestal in diapauze door en beginnen in het voorjaar met broeden.
En als meerdere koninginnen samen een kolonie stichten? Dat heet pleometrose. Bij M. barbarus zijn er geen wetenschappelijke studies, maar kwekers vertellen dat koninginnen die bij elkaar worden gezet, elkaar in het begin meestal verdragen en dat er, zodra de werksters uitkomen, uiteindelijk maar één overblijft. Bij haar Noord-Amerikaanse verwant M. pergandei is het wel gedocumenteerd: in sommige populaties stichten de koninginnen samen, graven ze samen het nest en brengen ze het eerste broed als team groot, en kort nadat de werksters zijn uitgekomen, vechten ze op leven en dood tot er één overblijft. Daarom raden we bij Antomas één koningin per buis aan.
Gevechtskoninginnen: de prinsessen die thuisbleven
Onder Messor-kwekers is er een beroemd verschijnsel dat de wetenschap binnen het geslacht nog niet heeft onderzocht: de gevechtskoninginnen. Zo noemen we de jonge koninginnen, de gevleugelde prinsessen van de kolonie, die hun bruidsvlucht niet hebben kunnen maken in het seizoen en in het nest blijven om werksterstaken te doen. Het komt vrij vaak voor in volwassen kolonies in gevangenschap: als de herfst komt, brengt de kolonie prinsessen voort, maar in een formicarium is uitvliegen onmogelijk, en veel van hen verliezen uiteindelijk hun vleugels en blijven thuis.
In de ervaring van Antomas en andere kwekers hebben ze allemaal één kenmerk gemeen: een buitensporige agressiviteit. Je ziet ze samen met de werksters ten strijde trekken als de kolonie haar territorium verdedigt. Maar hun leven in de kolonie is niet makkelijk: de werksters zelf behandelen ze behoorlijk slecht en, als ze in de kolonie geen nut hebben, doden ze ze uiteindelijk. Verwacht niet dat een van hen de koningin vervangt: een maagdelijke prinses kan geen werksters voortbrengen, en uit haar onbevruchte eieren zouden alleen mannetjes komen.
Heeft het een wetenschappelijke basis? Bij Messor zijn er geen studies en geen wetenschappelijke naam voor ze, maar het verschijnsel is gedocumenteerd bij een ander geslacht. In 2012 bestudeerde een team van de universiteiten van Kopenhagen en Freiburg de bladsnijdersmieren Acromyrmex echinatior en A. octospinosus, en zag dat maagdelijke koninginnen die hun vleugels verliezen zonder bruidsvlucht niet doodgaan: ze blijven in de kolonie van hun moeder, verzorgen het broed en werken in het nest als werksters, en verdedigen het ook. Op de geur van vreemde kolonies reageerden ze met een veel grotere agressiviteit dan de andere vrouwtjes; het persbericht van de Universiteit van Freiburg vergeleek ze zelfs met de legendarische amazones. Tot dan toe nam men aan dat deze koninginnen doodgingen, en sommige worden inderdaad door hun zusters opgegeten. Ze leven van hun eigen reserves, de vliegspieren, en de auteurs stellen dat het bij mieren die zich met een schimmel voeden niet loont om overtollige koninginnen als eiwit te «recyclen», en dat het daarom voordeliger is ze een andere taak te geven.
Het contrast met Messor is interessant: bij de bladsnijders blijven ze behouden; bij onze oogstmieren ruimen de werksters ze daarentegen uiteindelijk op als ze niet nuttig zijn. Kwekers zien het en wij zien het bij Antomas, al heeft nog niemand onderzocht waarom. Wat binnen het geslacht wel gedocumenteerd is, is dat de koninginnen zeer strijdlustig kunnen zijn: bij M. pergandei hebben de koninginnen in de populaties waar de stichtsters op leven en dood vechten een bredere kop (en daarmee sterkere kaken) dan in de populaties waar ze niet vechten, terwijl hun werksters niet verschillen: een echt vrouwelijk «wapen», geselecteerd door de strijd.
Gevechtskoninginnen van Messor midden in de strijd, in een video van Anthouse.
Hoe lang leeft een koningin van Messor? Decennia
Mierenkoninginnen behoren tot de langstlevende insecten die we kennen: ze leven veel langer dan hun werksters, dan de mannetjes en dan de overgrote meerderheid van de solitaire insecten. Het gedocumenteerde record staat op naam van een koningin van Lasius niger, die de Duitse entomoloog Hermann Appel in augustus 1931, na haar bruidsvlucht, ving en die tot april 1960 bij hem thuis leefde: bijna 29 jaar (28 jaar en 9 maanden). Volgens zijn aantekeningen legde ze in haar laatste levensjaar nog bevruchte eieren.
Bij M. barbarus heeft geen enkele studie de levensduur van de koningin gemeten; de cijfers van 20 of 25 jaar die je op sommige websites leest, hebben geen wetenschappelijke onderbouwing. Wat we je wel kunnen vertellen, is onze ervaring: bij Antomas hebben we een kolonie van 11 jaar oud, en die is nog steeds actief. We zijn ervan overtuigd dat ze veel langer kunnen leven. Een goed verzorgde koningin van Messor kan je decennialang gezelschap houden: houd daar rekening mee als je er een kiest (en, als je wilt, bij het kiezen van haar kleur: zie «Shiny Red-koninginnen»).
Grootte en morfologie
Robuuste, glanzende mier uit de onderfamilie Myrmicinae, met werksters van zeer verschillende grootte, verbonden door een continue overgang.
- Kleur van de werksters. Zwart en glanzend. De minors zijn egaal van kleur; de majors, vooral de grootste, zijn vaak tweekleurig, met een roodachtige kop, en de intensiteit van dat rood verschilt sterk van exemplaar tot exemplaar. Moggridge onderscheidde in 1873 al een «helemaal zwarte» vorm en een vorm «met rode kop».
- Kop en kaken. Bij de majors is de kop naar verhouding veel groter dan bij de kleine werksters, met brede, krachtige kaken om zaden te breken.
- Geen «zandmandje». Anders dan andere Messor-soorten heeft ze geen psammofoor, de rij lange haren onder de kop waarmee andere soorten zand dragen.
- Koningin. Groot en robuust, zwart en glanzend, bijna altijd met een rode kop en, zelden, ook met een rode gaster. Je herkent haar bovendien aan haar volumineuze thorax, gebouwd om te vliegen, en aan de vleugellittekens.
- Mannetje. Gevleugeld, kleiner en slanker dan de koningin; vliegt in de herfst, tijdens de bruidsvluchten.
- Ten opzichte van andere Iberische Messor-soorten. De majors van M. capitatus hebben een hoekig propodeum (het achterste deel van de thorax), met een duidelijke hoek, en missen de roodachtige kop van M. barbarus; en M. ibericus, die soms met haar wordt verward, hoort bij een andere groep, die van M. structor. Om een Iberische Messor te determineren, heb je werksters van alle maten nodig, vooral majors.
- Ontwikkeling. Zoals bij alle myrmicinen verpoppen de larven zich zonder cocon: de poppen zijn naakt. Volgens kwekers duurt het van ei tot werkster 6 tot 12 weken, afhankelijk van de temperatuur.
Shiny Red-koninginnen: een beetje kleur voor een heel leven
Zoals je hebt gezien, varieert het rood van de kop bij deze soort sterk: er zijn bijna zwarte koninginnen, andere met een rode kop en enkele, zeldzame, met ook een roodachtige gaster. De Shiny Red zijn koninginnen met een rodere kleur: dezelfde soort, met een intensere kleur. Als een koningin van Messor je zo ontzettend veel jaren gezelschap kan houden, waarom zou je dan niet de hele tijd van wat meer kleur genieten?
En haar dochters? Er zijn geen studies over hoe de kleur bij M. barbarus wordt overgeërfd, dus de kleur van de nakomelingen kunnen we niet garanderen. In de ervaring van Antomas komen sommige soldaten van koninginnen met een rodere kleurvorm wel vaak met een gelere of oranjere kop uit, een prachtig detail in een volwassen kolonie.
Geschatte maten
- Werksters: 3-13 mm, van de minors tot de grootste majors
- Koningin: zo'n 13-15 mm
- Mannetje: geen betrouwbare wetenschappelijke maten
De maten komen uit de revisie van de Messor-soorten van Marokko door Cagniant en Espadaler (1997); de Iberische populaties kunnen iets afwijken. Er is geen moderne morfometrie van de soort op het Iberisch Schiereiland.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Het is, zonder overdrijven, een van de beste soorten ter wereld om mee te beginnen. Ze is sterk, past zich heel goed aan het leven in een formicarium aan, eet zaden die je altijd in huis kunt hebben en die ze zelf opslaat voor de dagen waarop je het even vergeet, steekt niet en is geen ontsnappingskunstenaar. Haar behoeften zijn samen te vatten in vier punten: een nest met een vochtige zone en een droge graanschuur, altijd water, veel voer met het opruimen van resten, en een diapauze in de winter.
En het is echt de moeite waard. Makkelijk betekent niet saai: je ziet de werksters hun routes uitzetten, de graanschuur vullen, zaden breken met de majors, de kafjes naar de afvalhoop brengen en, als er een indringer hun territorium binnenglipt, ten strijde trekken. En dat allemaal met een koningin die je decennialang gezelschap kan houden.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur (van voorjaar tot herfst): 22-28 °C. Dat is het bereik van de zomers in haar gebied, met gemiddelden van 22-26 °C van juni tot augustus in Valencia en Madrid, en in de natuur is haar activiteit maximaal bij een bodemoppervlak van 25-30 °C. Kwekers komen voor het nest op een vergelijkbaar bereik uit. Ze heeft geen overdreven warm punt nodig: gebruik je een warmtebron, houd die dan mild en aan één kant van het foerageergebied, en laat het nest nooit boven 30 °C komen.
- Vochtigheid: twee zones. Een vochtig deel van het nest, zonder dat het nat staat, voor het broed, en een droge graanschuur voor de zaden. Het foerageergebied droog.
- Water: altijd beschikbaar, ook tijdens de diapauze: een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het volstaat om ze hun donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied met licht, met een normaal dag-nachtritme. Vermijd direct zonlicht op het formicarium.
- Diapauze: ja, van ongeveer 5 maanden, van november tot maart, onder ongeveer 20 °C (zie «Diapauze»).
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik-reeks van Anthouse aan, de normale Qbiks uit de Alpha-reeks: modulaire formicaria die met de kolonie meegroeien. Om te beginnen een QBIK ONE met middelgrote gangen, waarmee je het broed en de graanschuur in een kleine kolonie goed in de gaten kunt houden.
Naarmate de kolonie groeit, breid je uit, altijd met grotere gangen: de majors van een volwassen kolonie zijn groot en hebben ruimte nodig. De volgende stap is de QBIK DUO:
En, voor grote rijken, de formaten QuaDra, HeXa en NoNa uit dezelfde reeks. Breid uit als het nest te klein wordt: een duidelijk teken is dat je veel werksters stil in de hoeken van het foerageergebied ziet staan, zonder plaats binnen. Omgekeerd leidt een te groot nest voor een kleine kolonie tot hoeken die als afvalhoop worden gebruikt, schimmel en mijten.
Geen nesten van gips of ytong. M. barbarus knaagt aan veel materialen: bij Antomas hebben we het keer op keer gezien, de majors slopen nesten van gips en ytong, en kwekers vertellen hetzelfde over pleister, zandsteen, hout en zachte kunststoffen. Kies altijd professionele nesten die zich op de markt hebben bewezen, van materialen waar ze niet aan kunnen knagen.
Maak de opstelling compleet met deze details:
- Vochtige zone en droge graanschuur. Maak maar één deel van het nest vochtig, dat van het broed, en laat een ander deel droog, waar ze de zaden zullen opslaan. De mieren leren snel de graanschuur van het broed te scheiden.
- Water in een reageerbuis. Een buis met water en watten in het foerageergebied is de beste waterbron: altijd beschikbaar en zonder risico dat ze verdrinken, want in open water verdrinken ze. Zet er in de zomer een tweede buis bij.
- Drinkbakje voor suikeroplossingen. Nooit op watten, die gaan schimmelen en bederven de vloeistof snel: gebruik een klassiek of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar blijft.
- Een ruim foerageergebied, droog, waar ze hun routes kunnen uitzetten en hun afvalhoop kunnen aanleggen. Een beetje zand of droge aarde laat ze zich natuurlijk gedragen.
Koloniestichting met een losse koningin
Bij Antomas verkopen we ook losse koninginnen. De stichting is claustraal, dus heel eenvoudig: de koningin hoeft niet te eten, ze heeft alleen rust, duisternis en water nodig.
- In een reageerbuis, met haar waterreservoir afgesloten met watten, op een donkere, rustige plek.
- Zonder haar te storen. Een gestreste koningin kan haar eieren opeten: kijk af en toe voorzichtig naar haar zonder de buis te verplaatsen, maar zet haar niet ergens anders neer en open de buis niet zonder reden.
- Herfstkoninginnen in diapauze. Koninginnen die in de herfst uitvliegen, brengen de winter meestal in diapauze door, zonder of met heel weinig eileg, en beginnen in het voorjaar met broeden. Bij Antomas raden we aan dat ritme te respecteren en ze de diapauze te laten doormaken, zoals we doen met de koninginnen van het seizoen die we verkopen: de buis 's winters op een koele plek (onder ongeveer 20 °C), en in maart of april terug naar kamertemperatuur. Verwarm ze niet om de eileg te vervroegen.
- De eerste werksters. Als ze uitkomen, geef dan een paar kleine, zachte zaden, zoals chiazaad, sesamzaad of graszaad, aan de droge kant van de buis, ver van de watten: zaden die de vochtige watten raken, ontkiemen, en hun wortels drinken het water uit de buis op. De eerste werksters, de «nanitics», zijn klein en leven kort: het is normaal dat er een paar doodgaan.
- Wanneer naar het nest. Als de kolonie enkele tientallen werksters heeft en de buis te klein wordt, door uitschudden (zie «Aankomst en verhuizing»).
Meerdere koninginnen samen. Pleometrose bestaat, maar normaal blijft er na het uitkomen van de werksters maar één koningin over, en onderweg kunnen er gevechten op leven en dood zijn (zie «Herfstvluchten en claustrale koloniestichting»). We raden niet aan het te forceren: één koningin per buis.
Als een koningin geen werksters krijgt. Dat is niet altijd de schuld van de kweker. Denk aan haar genetica: een koningin die niet met mannetjes van beide lijnen heeft gepaard, kan geen werksters voortbrengen. En, zoals bij alle mieren, redden sommige koninginnen het gewoon niet.
Aankomst en verhuizing
Laat je kolonie na ontvangst tot rust komen op een rustige plek, op kamertemperatuur, en zorg dat ze water heeft. Om haar naar haar formicarium over te brengen, doen we het bij Antomas door uitschudden: we openen de buis en schudden de kolonie (werksters, koningin, broed en zaden) met een paar zachte tikjes in het nieuwe formicarium. Met een zacht penseel kun je de achterblijvers helpen. Doe het rustig en zonder angst: binnen een paar uur hebben ze het nest ingenomen en zijn ze begonnen de graanschuur in te richten. Als de kolonie groeit en je uitbreidt met grotere gangen, herhaal je dezelfde methode.
Voeding
Zaden: ze lusten vrijwel alles. In de ervaring van Antomas kun je ze bijna elk zaad geven: kanariezaad, gierst, haver, vogelzaadmengsels, graszaad, chiazaad, quinoa, lijnzaad, sesamzaad, maanzaad… Kwekers zijn het erover eens dat ze ook dol zijn op oliehoudende zaden. Gebruik zaden voor menselijke consumptie of voor vogels, onbehandeld, ongezouten en ongeroosterd. Eén regel afhankelijk van de leeftijd van de kolonie: tot de eerste majors uitkomen, kunnen de werksters geen harde zaden breken, dus in een jonge kolonie geef je beter kleine of zachte zaden (chiazaad, sesamzaad, maanzaad, graszaad). Met majors kunnen ze alles aan.
Zo voorkom je schimmel en kieming. Ze weten zelf hoe het moet, net als in het veld (zie «Boerinnen die hun zaden uitschakelen»), maar help ze een handje:
- Leg de zaden in het foerageergebied, zodat ze ze naar de droge graanschuur brengen; nooit in de vochtige zone of in contact met de watten.
- Haal zaden die ontkiemen of beschimmeld zijn weg, net als de kafjes en resten van de afvalhoop.
- Geef in een kleine kolonie weinig en vul vaak aan; in een grote kun je meer per keer geven, want ze slaan het op.
- Gebroken zaden ontkiemen niet, maar schimmelen sneller als ze vochtig worden: breek ze alleen als ze naar een droge graanschuur gaan.
Eiwit, volop. Om de kolonie snel te laten groeien, is het essentieel om ze genoeg eiwit te geven, ook dierlijk: de koningin heeft het nodig om eieren te leggen, en de larven om te groeien. Bij Antomas geven we ze insecten (krekels, kakkerlakken, meelwormen, vliegen), kip, pinkies (diepgevroren babymuisjes, zoals ze als voer voor reptielen worden verkocht) en tonijn, in stukjes die passen bij de grootte van de kolonie. Vlees en vis altijd liefst gekookt (kip, tonijn…); de pinkies zoals ze zijn. Wilde insecten liefst eerst invriezen, vanwege parasieten. En een belangrijke regel: hebben ze het dierlijk eiwit na 24-48 uur niet opgegeten, haal het dan snel weg. Een volwassen kolonie stort zich ook op grote, levende insecten (zie «Geen jagers, maar…»).
Hoe meer ze eten, hoe beter en sneller ze groeien. Dat is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten opruimt, is het beter om te veel te voeren, want de mieren begrijpen dan dat ze meer middelen hebben en groeien sneller en in grotere aantallen. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel: overtollig eiwit rot en trekt schimmel en mijten aan.
Altijd een gevarieerd menu. Bij deze soort zit de variatie in de zaden en het eiwit: wissel het soort insect van week tot week af, zodat ze niet altijd hetzelfde eten. Suikers zijn daarentegen niet echt aan te raden voor een zaadeter als deze. Als aanvulling, en alleen heel af en toe, kun je een nectar aanbieden zoals de Blue Sugar-nectar van Anthouse, altijd in een drinkbakje en nooit op watten: bij Antomas geven we die een of twee keer per maand. Vermijd dikke, pure honing: daar blijven ze aan vastplakken.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten. Het is het enige wat nooit mag ontbreken.
Diapauze
M. barbarus heeft een winterrust nodig, de diapauze: in de natuur stopt de kolonie van november tot maart met broeden en leeft ze van de opgeslagen zaden. Bij Antomas raden we een diapauze aan van ongeveer 5 maanden, van november tot maart, iets langer of korter afhankelijk van de temperatuur op elke plek.
- Temperatuur: onder ongeveer 20 °C, met een ruime marge. Strenge kou is niet nodig en de temperatuur mag behoorlijk schommelen: hoe koeler, hoe duidelijker de rust. Ter referentie: in haar gebied ligt de gemiddelde temperatuur van november tot maart tussen 11,8 en 15,3 °C in Valencia en tussen 6,3 en 11,2 °C in Madrid. Een koele kamer, een garage of een onverwarmde berging volstaat meestal.
- Geen kunstmatige warmte: haal de warmtebronnen de hele winter weg.
- Altijd water beschikbaar: dat is het enige wat ze nodig hebben. Ze eten weinig of niets, behalve de zaden die ze hebben opgeslagen.
- Geleidelijke overgangen: november en maart zijn overgangsmaanden, waarin de temperatuur langzaam daalt en stijgt.
Je merkt dat de kolonie in diapauze gaat doordat ze minder eet, vooral minder eiwit, minder beweegt en geen poppen meer heeft. In het voorjaar, als de temperatuur stijgt, gaat de koningin weer eieren leggen en komt de kolonie krachtig op gang. Losse koninginnen en kleine kolonies houden ook hun diapauze.
Zo bereidt een rijk zich voor op de winter: de laatste grote maaltijd voor de diapauze, in een korte video van Anthouse:
«Het rijk moet rusten», van Anthouse: het laatste avondmaal van een kolonie M. barbarus voor de diapauze.
Gedrag in gevangenschap
Georganiseerd. Binnen een paar dagen zie je hoe de kolonie haar huis inricht: het broed in de vochtige zone, de graanschuur in de droge, en de afvalhoop buiten, in het foerageergebied, met de kafjes van de zaden, voedselresten en dode werksters. Ruim de afvalhoop af en toe op en houd hem droog, zodat er geen schimmel of mijten in komen.
Groei. Het eerste jaar groeien ze langzaam, en met de komst van de eerste majors gaat het sneller. Een kweker die zijn kolonie op een forum documenteerde, zag de eerste major uitkomen toen de kolonie zo'n 20 werksters had, en in iets meer dan een jaar ging ze van zo'n 30 werksters naar enkele honderden. Met volop eiwit en ruimte heb je binnen een paar jaar een rijk.
Oorlogen. Ze zijn zeer territoriaal: voeg geen kolonies samen, zelfs niet van dezelfde soort, en verbind geen twee Messor-formicaria met elkaar. Naburige kolonies verdelen in de natuur het terrein en verdedigen hun grenzen, en in een formicarium kunnen ze nergens heen.
Gevechtskoninginnen. Is je kolonie volwassen, dan kunnen er in een herfst gevleugelde prinsessen verschijnen die, zonder mogelijkheid om uit te vliegen, in het nest blijven. Je hoeft niets te doen: de kolonie beslist zelf (zie «Gevechtskoninginnen»).
Kijken zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, naar te kijken en van te leren, niet om verstopt te worden. Het volstaat om ze hun donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied met licht, en voorzichtig naar ze te kijken, met zo min mogelijk ingrijpen en stress. Ze wennen snel aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen: komt de koningin naar het foerageergebied, controleer dan het water; verschijnt er schimmel in de graanschuur, dan is er vocht waar het niet hoort; en sterven er in korte tijd veel werksters, controleer dan het water, de temperatuur en de voedselresten.
Ontsnappingen en barrières
In de ervaring van Antomas zijn het geen ontsnappingskunstenaars: ze proberen alleen te ontsnappen als ze voer, water of ruimte tekortkomen. Ze zijn ook niet bijzonder handig in het nemen van ontsnappingsbarrières: een barrière van minerale olie of PTFE in het foerageergebied werkt bij hen heel goed.
Wat ze wel doen, is knagen: controleer doppen, verbindingen en zachte onderdelen, en gebruik geen materialen waar ze doorheen kunnen. De beste preventie is een professioneel formicarium, ruim voldoende voer en water en op tijd uitbreiden.
Hanteren en veiligheid
Het is een heel veilige soort. In de praktijk steken ze niet en, zoals alle myrmicinen, hebben ze geen mierenzuur. De majors kunnen bijten, maar hun beet is alleen knijpkracht: je voelt het wel, maar het doet geen pijn. Hanteer ze toch met entomologisch gereedschap (een zacht penseel of een zacht pincet), niet met je handen, vooral bij het uitschudden of schoonmaken, om de koningin niet te beschadigen. En laat nooit kolonies of koninginnen vrij: ook al is het een inheemse soort in een deel van Europa, buiten haar gebied zou ze een geïntroduceerde soort zijn.
Wat je niet moet doen
- Ze huisvesten in nesten van gips, ytong of zachte materialen: ze knagen eraan en slopen ze.
- De zaden in de vochtige zone of tegen de watten leggen: ze ontkiemen of gaan schimmelen.
- Ze een nest geven dat te groot is voor de kolonie: ze gaan de hoeken als afvalhoop gebruiken.
- Dierlijk eiwit langer dan 24-48 uur laten liggen, beschimmelde zaden of een vochtige afvalhoop.
- Te weinig eiwit geven: dat is de sleutel tot groei.
- Te veel suikers geven: bij deze soort alleen heel af en toe.
- Een herfstkoningin verwarmen om de eileg te vervroegen: laat haar de diapauze doormaken.
- Open water of dikke honing neerzetten: ze verdrinken of blijven eraan vastplakken.
- Suikeroplossingen op watten aanbieden: gebruik een drinkbakje.
- Ze zonder water laten, ook tijdens de diapauze.
- De diapauze overslaan of de temperatuur abrupt veranderen.
- Een overdreven warm punt maken of het formicarium in direct zonlicht zetten.
- Koninginnen of kolonies samenvoegen.
- Ze verstoppen: ze zijn er om naar te kijken en van te genieten; doe dat voorzichtig, met zo min mogelijk ingrijpen.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Messor barbarus en haar geslacht en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Acosta, F. J., López, F. & Serrano, J. M. (1995). Dispersed versus central-place foraging: intra- and intercolonial competition in the strategy of trunk trail arrangement of a harvester ant. The American Naturalist 145: 389–411. doi:10.1086/285746
- Keller, L. & Genoud, M. (1997). Extraordinary lifespans in ants: a test of evolutionary theories of ageing. Nature 389: 958–960. doi:10.1038/40130
- Heredia, A. & Detrain, C. (2000). Worker size polymorphism and ethological role of sting associated glands in the harvester ant Messor barbarus. Insectes Sociaux 47: 383–389. doi:10.1007/PL00001735
- Detrain, C., Tasse, O., Versaen, M. & Pasteels, J. M. (2000). A field assessment of optimal foraging in ants: trail patterns and seed retrieval by the European harvester ant Messor barbarus. Insectes Sociaux 47: 56–62. doi:10.1007/s000400050009
- Azcárate, F. M., Arqueros, L., Sánchez, A. M. & Peco, B. (2005). Seed and fruit selection by harvester ants, Messor barbarus, in Mediterranean grassland and scrubland. Functional Ecology 19: 273–283. doi:10.1111/j.0269-8463.2005.00956.x
- Azcárate, F. M., Kovacs, E. & Peco, B. (2007). Microclimatic conditions regulate surface activity in harvester ants Messor barbarus. Journal of Insect Behavior 20: 315–329. doi:10.1007/s10905-007-9074-3
- Azcárate, F. M. & Peco, B. (2007). Harvester ants (Messor barbarus) as disturbance agents in Mediterranean grasslands. Journal of Vegetation Science 18: 103–110. doi:10.1658/1100-9233(2007)18[103:HAMBAD]2.0.CO;2
- Doblas-Miranda, E. & Reyes-López, J. (2008). Foraging strategy quick response to temperature of Messor barbarus (Hymenoptera: Formicidae) in Mediterranean environments. Environmental Entomology 37: 857–861. doi:10.1603/0046-225X(2008)37[857:FSQRTT]2.0.CO;2
- Baraibar, B., Ledesma, R., Royo-Esnal, A. & Westerman, P. R. (2011). Assessing yield losses caused by the harvester ant Messor barbarus (L.) in winter cereals. Crop Protection 30: 1144–1148. doi:10.1016/j.cropro.2011.05.010
- Nehring, V., Boomsma, J. J. & d'Ettorre, P. (2012). Wingless virgin queens assume helper roles in Acromyrmex leaf-cutting ants. Current Biology 22: R671–R673. doi:10.1016/j.cub.2012.06.038
- Plowes, N. J. R., Johnson, R. A. & Hölldobler, B. (2013). Foraging behavior in the ant genus Messor (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae). Myrmecological News 18: 33–49. Volledige tekst in Myrmecological News
- Bespalova, I. & Helms, K. R. (2014). Social selection and the evolution of a female weapon in queens of the ant Messor pergandei (Hymenoptera: Formicidae). Biological Journal of the Linnean Society 113: 1011–1020. doi:10.1111/bij.12376
- Norman, V., Darras, H., Tranter, C., Aron, S. & Hughes, W. O. H. (2016). Cryptic lineages hybridize for worker production in the harvester ant Messor barbarus. Biology Letters 12: 20160542. doi:10.1098/rsbl.2016.0542
- Romiguier, J., Fournier, A., Yek, S. H. & Keller, L. (2017). Convergent evolution of social hybridogenesis in Messor harvester ants. Molecular Ecology 26: 1108–1117. doi:10.1111/mec.13899
- Moeilijkheidsgraad
- Beginner





