Harpegnathos venator
Een sluipschutter met sikkelvormige kaken. Deze springmier ligt roerloos op de loer vanaf een hoge tak, beweegt haar gaster alsof ze het schot afstelt en springt op haar prooi om die te verlammen met een gif dat ze zo doseert dat de prooi niet sterft. Haar prinsessen verlaten het huis niet: ze paren in het nest en regeren samen, meerdere zusterkoninginnen onder hetzelfde dak, met bevruchte werksters, de gamergates, als reserve. Ze bouwt nesten van twee verdiepingen, verbonden door een trechter en behangen met cocons. Een visuele jager uit Zuid- en Zuidoost-Azië, geduldig en fascinerend, voor houders met wat ervaring. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Jager die op de loer ligt, met sikkelvormige kaken, uit Zuid- en Zuidoost-Azië. Kolonies met koningin, vaak meerdere: echte gevleugelde koninginnen; gamergates (bevruchte werksters die eieren leggen) bestaan, maar zijn zeldzaam. 24-26 °C, 60-80% vochtigheid, alleen levende prooien en geen diapauze.
Harpegnathos venator (Smith, 1858) is een grote, bijna zwarte ponerine uit Zuid- en Zuidoost-Azië, gewapend met lange, gebogen, sikkelvormige kaken die aan sabeltanden doen denken. Het is een van de meest gespecialiseerde solitaire jagers in de mierenwereld: ze heeft een voor een mier uitzonderlijk gezichtsvermogen, spoort haar prooi met haar ogen op, ligt roerloos op de loer en stort zich erop om haar te verlammen met een gif dat niet doodt. Haar wetenschappelijke naam vat het samen: venator betekent «jager» in het Latijn.
Ze leeft van Noord-India tot Zuid-China, in kleine kolonies van een paar tientallen werksters, en is na haar Indiase verwant H. saltator waarschijnlijk de best bestudeerde Harpegnathos. Haar sociale leven is verrassend: haar kolonies hebben vaak meerdere koninginnen, zusters die in het nest paren en thuisblijven, en af en toe een gamergate, een bevruchte werkster die eieren legt. De kolonies van Antomas komen uit verschillende delen van haar verspreidingsgebied: Vietnam, Thailand en China.
Omdat veel mensen bij deze gids terechtkomen met de vraag wie de eieren legt in een kolonie van Harpegnathos, beginnen we daarmee.
Biologie
Koninginnen, gamergates of ergatoïde koninginnen?
Het is de vraag die we over deze soort het vaakst krijgen, en in de hobby circuleren alle drie de antwoorden. Het korte antwoord: bij H. venator planten zich vooral echte gevleugelde koninginnen voort, vaak meerdere per kolonie; gamergates bestaan, maar zijn zeldzaam; en ergatoïde koninginnen zijn er niet. Laten we het stap voor stap bekijken.
Echte koninginnen. De koningin van H. venator wordt geboren met vleugels en met alle onderdelen van de thorax die nodig zijn om te vliegen. In Hongkong vond Crosland in de zomer pas geboren maagdelijke koninginnen, allemaal met volledige vleugels en geen enkele met gereduceerde vleugels, en hij concludeerde dat het koninginnen zijn, geen ergatoïde koninginnen. Na de paring werpen ze hun vleugels af, en dan lijken ze heel erg op een werkster (zie «Een koningin die bijna gelijk is aan de werkster»).
Wat is een gamergate? Een gamergate is een bevruchte werkster die eieren legt en als voortplantend vrouwtje van de kolonie fungeert. Ze heeft geen vleugels en heeft die nooit gehad, ze heeft geen koninginnenlichaam en van buiten is ze gewoon een werkster; het verschil zit vanbinnen: ze heeft gepaard en haar eierstokken werken. Het woord komt van het Griekse gámos, «huwelijk», en ergátēs, «werkster»: letterlijk een «getrouwde werkster». Het werd voorgesteld door de myrmecoloog William L. Brown en voor het eerst gepubliceerd door Peeters en Crewe in 1984; vier jaar later verdedigden Peeters en Crozier het met een argument dat alles samenvat: niet alle bevruchte vrouwtjes die eieren leggen zijn «koninginnen».
Gamergates bij H. venator: ja, maar weinig. Een veldstudie in Thailand, gepubliceerd in 2022, vond bevruchte werksters in veel kolonies die een koningin hadden, maar heel weinig daarvan legden eieren. Slechts 14% van de kolonies had geen koningin, en zelfs daarin legde maar een klein deel van de bevruchte werksters: de soort plant zich vooral voort met bevruchte koninginnen, en de gamergates zijn het reservesysteem. En de studie van hetzelfde team over trofische eieren noemt ze uitdrukkelijk onder de vrouwtjes die zich voortplanten.
De ergatoïde koningin is iets anders. Het is een permanent ongevleugelde koningin: een koninginnenkaste, met een eigen larvale ontwikkeling, vaak meer ovariolen dan de werksters en een uiterlijk tussen werkster en koningin in («ergatoïde» betekent «werksterachtig»), die bij veel soorten de gevleugelde koninginnen vervangt. Verwar haar niet met een gevleugelde koningin die haar vleugels heeft afgeworpen, of met een intercaste, een abnormale tussenvorm die sporadisch voorkomt en zich bijna nooit voortplant. Bij H. venator zijn geen ergatoïde koninginnen bekend: haar koninginnen worden gevleugeld geboren.
Drie mieren, drie systemen. Bij haar Indiase verwant, H. saltator, hebben kolonies met een koningin er maar één, zijn gamergates algemeen en werkte in Zuid-India bijna de helft van de onderzochte kolonies zonder koningin, alleen met gamergates. Bij Diacamma daarentegen bestaat er geen koninginnenkaste en planten alleen gamergates zich voort. H. venator zit aan het andere uiterste: koninginnen, vaak meerdere, en gamergates als reserve.
Waarom raken mensen zo in de war? Omdat een ontvleugelde koningin, een gamergate en een werkster van H. venator met het blote oog sterk op elkaar lijken: de koningin weegt maar 1,4 keer zoveel als een werkster. Omdat de terminologie in de loop der jaren is veranderd, en «gamergate» en «ergatoïde koningin» in de hobby bijna als synoniemen zijn gebruikt. En omdat het makkelijk is om het systeem van H. saltator, het beroemdste, aan het hele geslacht toe te schrijven; sommige Europese winkels verduidelijken zelfs dat ze kolonies verkopen met een «echte koningin, geen gamergate». De kolonies van Antomas hebben een koningin: één, twee of vier, afhankelijk van de optie die je kiest.
De prinsessen gaan niet het huis uit
Bij veel mieren verlaten de prinsessen (de jonge, nog maagdelijke koninginnen) het nest voor een bruidsvlucht, paren ze ver van huis en stichten ze hun eigen kolonie. Bij H. venator gaan er veel niet weg. In Thailand had 85% van de kolonies bevruchte, ontvleugelde koninginnen; in meer dan de helft daarvan waren er meerdere, en bijna allemaal legden ze eieren. Veel van die koninginnen waren duidelijk jong, en in veel kolonies leefden bovendien ontvleugelde koninginnen die nog maagdelijk waren. Alles wijst op dochters die in het nest van hun moeder blijven, wat specialisten secundaire polygynie noemen, en niet op koninginnen die samen een kolonie stichten. In Hongkong hadden 5 van de 26 door Crosland opgegraven kolonies twee koninginnen.
En met wie paren ze? In het laboratorium is gezien dat de gevleugelde koninginnen en de werksters in het nest paren met broers, en dat de koninginnen daarna hun vleugels afwerpen en blijven. Nog een eigenaardigheid die in het laboratorium is waargenomen: pas geboren koninginnen worden vaak door de werksters aangevallen, maar na verloop van tijd werpen ze hun vleugels af en gaan ze uiteindelijk jagen en het broed verzorgen alsof ze werksters zijn.
Waarom blijven? De hypothese van de onderzoekers heeft met ruimte te maken. H. venator nestelt in taluds van kale aarde, en in Thailand waren maar heel weinig van de schijnbaar geschikte plekken bezet, alsof goede nestplaatsen schaars waren. Met weinig plekken om je te vestigen, loont het om het nest te erven. H. saltator, die in vlakten leeft die overstromen, een instabiel leefgebied, zou juist baat hebben bij verspreiding door te vliegen. Dat betekent niet dat H. venator niet vliegt: Crosland zag gevleugelden van beide geslachten afhankelijk van het seizoen. Wat niemand heeft onderzocht, is de koloniestichting door een losse koningin: winkels spreken van een semi-claustrale koloniestichting, waarbij de koningin naar buiten gaat om te jagen, maar er zijn geen wetenschappelijke gegevens, en dat meerdere koninginnen samen een kolonie stichten is niet gedocumenteerd.
Trofische eieren: een menu alleen voor de adel
Mieren leggen niet alleen eieren om broed groot te brengen: veel soorten leggen ook trofische eieren, «eetbare» eieren die zich niet ontwikkelen en als voedsel dienen. Bij H. venator zag een studie uit 2022 dat ze worden gelegd door de vrouwtjes die zich niet voortplanten: maagdelijke werksters, maagdelijke koninginnen en bevruchte werksters die geen vruchtbare eieren leggen. En ze ontdekte iets merkwaardigs: ze werden allemaal opgegeten door de bevruchte koninginnen of de gamergates. Een exclusief menu voor de adel.
Een feestmaal is het niet: elk vrouwtje legt gemiddeld één trofisch ei per twee dagen en vijfenhalf uur (0,0187 eieren per individu per uur), en de voortplantende vrouwtjes voeden zich zowel met prooien als met trofische eieren. Hun voedingswaarde lijkt klein, en er is geopperd dat hun echte functie is de eierstokken van de reserveleggers paraat te houden (dat is een hypothese). Het past bij wat in het laboratorium is gezien: als de koningin wordt weggehaald, gaan de vrouwtjes die trofische eieren legden meteen over op het leggen van voortplantingseieren. Een kolonie die klaarstaat om elk verlies op te vangen.
Een koningin die bijna gelijk is aan de werkster
Bij veel mieren is de koningin veel groter en zwaarder dan haar werksters. Bij H. venator niet. Crosland woog 10 koninginnen en 100 werksters uit Hongkong droog: de koningin weegt gemiddeld 16,5 mg en de werkster 11,5 mg; dat is maar 1,4 keer zoveel. Voor Crosland is dat minimale dimorfisme tussen koningin en werkster een primitief kenmerk.
Wat ze wel van elkaar onderscheidt, is de thorax: die van de koningin, gebouwd om te vliegen, is zo'n 2,25 mm breed, en die van de werkster zo'n 1,67 mm, zonder dat de bereiken overlappen. Bingham beschreef haar in 1903 als sterk gelijkend op de werkster, met een robuustere thorax en gaster, de ocellen (de kleine enkelvoudige oogjes) midden op het voorhoofd en een gaster met lange, langgerekte puntjes. Daarom herken je de koningin in je kolonie aan haar bredere thorax en de vleugellittekens, meer dan aan haar grootte.
Een nest met twee verdiepingen, verbonden door een trechter
Crosland groef tussen 1992 en 1993 26 nesten op in Hongkong, en allemaal volgden ze hetzelfde ontwerp: twee schijfvormige kamers, in het midden iets gewelfd, boven elkaar (slechts één kolonie, van 59 werksters, had een derde, onregelmatige kamer). De enige verbinding tussen beide is een trechter met een diameter van zo'n 2 cm en een opening van slechts 5-8 mm, die zo'n 2 cm boven de vloer van de onderste kamer uitkomt, met de rand naar boven gekeerd. Werksters en koninginnen brengen bijna al hun tijd door in de bovenste kamer, gegroepeerd in kleine «nissen».
De ingang is al even bijzonder: een schoorsteen met een diameter van zo'n 3 cm die 1-4 cm uit het talud steekt, met een smalle centrale opening die het hele jaar open is (de ingang die 's nachts wordt gesloten, is die van H. saltator). Waarom zo'n trechter? Crosland oppert dat de bovenste kamer helpt om te ontsnappen aan roofzuchtige geleedpotigen die het nest binnendringen, en er is zelfs gespeculeerd dat de mieren de opening van de trechter met een sprong bereiken, iets wat niemand heeft gecontroleerd.
In Thailand herhaalt het ontwerp zich: een schoorsteeningang, met een trechter van zo'n 3 cm, en twee of drie kamers, vaak boven elkaar. Een architectenplan dat de soort herhaalt op plekken die duizenden kilometers van elkaar liggen.
Kamers behangen met cocons en een vuilnisbelt in de kelder
Vanbinnen waren de Thaise nesten nog verzorgder: kamers met een vlakke, gladde vloer, met vloer en wanden «behangen» met stukjes cocon, en daaronder een kleinere kamer met een onregelmatige vloer die als vuilnisbelt diende. Het is hetzelfde trucje dat bekend is van H. saltator, die de wanden bekleedt met repen lege cocons en andere resten, misschien om het nest droog te houden (dat is een hypothese), en die het afval ook naar een aparte kamer brengt.
Thuis hoef je deze architectuur niet na te bootsen: in het laboratorium leven ze zonder problemen in gipsnesten, al hebben hun larven wel een beetje fijn substraat nodig voor de cocon (zie «Aanbevolen formicaria»). Wat je wel van ze kunt overnemen, is de ordelijkheid: het afval ver van het broed, en regelmatig weghalen.
Een sluipschutter die met haar gaster schudt
Bij Antomas zien we het dagelijks: in de ogenblikken vóór de aanval maakt de werkster een enthousiaste beweging met haar gaster, als een sluipschutter die zijn doel afstelt voordat hij schiet. Haar jacht vanuit een hinderlaag doet meer denken aan die van een gewerveld roofdier dan aan die van een gewone mier.
In 2021 beschreef een Chinees team haar jacht stap voor stap, en dat gebaar is de eerste fase:
- De werkster blijft stilstaan en schudt met haar gaster tegenover de prooi.
- Ze springt en grijpt de prooi met haar kaken.
- Ze buigt haar lichaam in een C-vorm en steekt haar angel erin.
- Na zo'n 10 s stopt ze met steken en neemt ze de prooi mee naar het nest.
Soms verandert ze van tactiek: ze schudt met haar gaster, betast de prooi met haar antennes en beslist of ze aanvalt of weggaat. Ze jaagt vooral alleen, al is bij veel prooien soms een eenvoudige collectieve jacht gezien. Waar de gasterbeweging precies voor dient, is nog steeds niet duidelijk. Ook is niet bekend op welke uren ze in de natuur jaagt: de proeven werden 's ochtends gedaan, en het «schemeractief» dat je bij sommige winkels leest, heeft geen wetenschappelijke onderbouwing.
Gif op maat: ze doseren hun steek
Het gif van H. venator verlamt zonder te doden: de gestoken kakkerlakken lagen volledig stil. Maar ze steken niet altijd even lang. Nie en zijn collega's zagen dat ze actievere en grotere prooien langer steken, en dat bij een opvolging van 48 uur kakkerlakken die 13-20 s waren gestoken er langer over deden om te herstellen dan die welke 0-9 s waren gestoken.
Hun interpretatie: de werksters doseren het gif afhankelijk van de prooi, zonder er een druppel te veel aan te besteden, en misschien kunnen ze zo levende prooien bewaren, verlamd en «vers», voor de kolonie (dat is een afleiding van de auteurs). Het past bij wat we bij Antomas zien: de prooi gaat niet dood, en de kolonie heeft langer vers voedsel tot haar beschikking.
Dode prooien? Nee, dank je
Dezelfde studie bood de werksters kakkerlakken aan die met kokend water waren gedood: die vielen ze niet aan. En kakkerlakken zonder poten, die niet konden bewegen, kregen alleen heel korte steken. Wat hun jachtinstinct wekt, is beweging. Daarom gaven ze de voorkeur aan kleine of middelgrote, zeer actieve nimfen, van zo'n 0,6 en 1,2 cm, boven grote volwassen dieren van zo'n 2 cm.
Een detail waar we dol op zijn: een van de prooien waarmee ze het meeste contact hadden, was Blatta lateralis, de runner-kakkerlak, die veel kwekers kennen als Shelfordella lateralis en die onze favoriet is om ze te voeren (zie «Voeding»). De andere was de rijstsprinkhaan Oxya chinensis; en wat ze het vaakst naar het nest brachten, waren kakkerlakken en krekels.
Dat is de wetenschappelijke basis van wat we bij Antomas altijd zeggen: alleen dode prooien geven is meestal ineffectief en zelfs schadelijk voor de kolonie, omdat ze die vaak niet eens als voedsel herkennen.
Harpegnathos venator in een video van Anthouse.
Kaken met een dubbele rij tanden die robotgrijpers inspireren
De kaken van H. venator zijn lang, gebogen als een sikkel en, van dichtbij bekeken, een klein technisch kunstwerk. Een team van Chinese ingenieurs bestudeerde ze in 2020 en 2021: ze hebben een dubbele rij tanden in het middendeel en aan de punt, die de prooi stevig en stabiel vasthoudt, en aan de basis een gladde holte waarmee ze de eieren vervoeren zonder ze te beschadigen; bovendien kunnen ze om twee loodrechte assen draaien. De auteurs presenteren ze als een ontwerpspecialisatie en stellen ze voor als model voor het bouwen van robotgrijpers.
In de ervaring van Antomas maken diezelfde kaken die een spartelende krekel vasthouden, in het nest ook een precieze omgang met eieren en larven mogelijk. En hoewel het lijkt alsof ze in de weg zitten, beletten ze haar niet om te drinken: ze drinken zonder problemen van de vochtige watten van een waterbuis.
«The Jumping Ant» uit Hongkong: schuw en zonder haast
In Hongkong stelde een boek uit 1982 over de insecten van de regio haar voor als «The Jumping Ant», de springende mier. En ze springt ook, maar niet zoals je zou verwachten. Bingham schreef in 1903 dat Harpegnathos-soorten verbazingwekkende sprongen maken als ze schrikken, maar dat ze normaal niet springen om zich te verplaatsen. Bij haar verwant H. saltator zijn sprongen gemeten van zo'n 2 cm hoog en 10 cm lang, aangedreven door de middelste en achterste poten tegelijk; bij H. venator zijn er geen studies naar het springen.
In de ervaring van Antomas kost het ze moeite om omhoog te springen: hun strategie is tegen een wand of een tak op te klimmen en zich van bovenaf op de prooi te storten, als een roofdier in hinderlaag. Daarom is het goed om ze takken of decoratie in het foerageergebied te geven: het is hun favoriete manier van jagen en een prachtig schouwspel om te bekijken.
En het karakter? Crosland beschreef haar werksters als opvallend schuw en met een rustig tempo. Niets te maken met het beeld van een woeste rover: het is een geduldige jager, die lang kijkt voordat ze handelt.
Een naam met een geschiedenis: van Drepanognathus naar Harpegnathos
Frederick Smith beschreef haar in 1858 als Drepanognathus venator, op basis van een werkster uit het British Museum met het etiket «Madras» (nu Chennai), geschonken door een zekere «Mrs Capt. Hamilton». Smith creëerde het geslacht Drepanognathus omdat hij dacht dat de naam Harpegnathos al bezet was, wat niet nodig was. Een halve eeuw lang wisselde de soort heen en weer tussen de twee geslachten: Roger en Emery plaatsten haar in Harpegnathos, Mayr en Dalla Torre zetten haar terug in Drepanognathus, en Bingham noemde haar in 1903 nog zo. Daarom staat haar auteur tussen haakjes: (Smith, 1858). En de typelocatie heeft haar eigen kleine mysterie: Bingham noteerde haar met een vraagteken, omdat al zijn andere vondsten uit Noord-India en Birma kwamen.
Er zijn twee ondersoorten beschreven, geen van beide met moderne methoden herzien:
- H. venator rugosus (Mayr, 1862), beschreven op basis van een koningin uit Hongkong die werd verzameld tijdens de Oostenrijkse expeditie van het fregat Novara.
- H. venator chapmani Donisthorpe, 1937, van de berg Makiling (Luzon, Filipijnen): een «zwarte variëteit» gebaseerd op een exemplaar dat Wheeler en Chapman in 1925 verkeerd hadden gedetermineerd als rugosus, en waarvan het holotype niet kon worden teruggevonden.
Het is niet bekend tot welke ondersoort de kolonies uit de handel behoren, die allemaal als H. venator worden verkocht (die uit Hongkong zouden in principe onder rugosus vallen).
En de volksnamen? Harpegnathos combineert het Griekse hárpē, «sikkel», en gnáthos, «kaak». In het Chinees heet ze 猎镰猛蚁, zoiets als «jagende sikkelponerine», en in het Japans heet het geslacht クワガタハリアリ, de «vliegend-hertponerine», vanwege kaken die aan die van die kever doen denken. Ook onze Spaanse handelsnaam verwijst naar die sabelvormige kaken.
Van India tot Zuid-China: een mier van taluds
H. venator heeft een ruime verspreiding: Noord-India (Dehradun, Sikkim, Assam), Nepal, Bangladesh, Birma, Thailand, Laos, Vietnam en Zuid-China, van Yunnan tot Hongkong en Macau, via Guangxi, Guangdong, Fujian en Hainan. De meldingen uit Maleisië, Singapore of Borneo zijn twijfelachtig (het zou om andere soorten van het geslacht kunnen gaan), en op de Filipijnen is alleen de ondersoort chapmani gemeld. Van de zo'n 300 waarnemingen die in GBIF zijn verzameld, komt meer dan de helft uit Hongkong.
Haar leefgebied is heel specifiek: taluds van kale aarde. In Hongkong vond Crosland haar nesten in steile kleitaluds langs de paden, in halfschaduw, in een sinds 1945 heraangeplant gemengd bos, met wat mos en varens. In Thailand in afgegraven taluds langs de wegen. In Vietnam, waar ze als zeldzaam geldt, aan bosranden en in open bos, met een nest naast een zandweg. En in Birma meldde Bingham haar in Maymyo, op zo'n 900 m hoogte.
Haar kolonies zijn klein: in Hongkong van 8 tot 72 werksters, met een gemiddelde van 35; de kolonies uit Guangxi die in het laboratorium werden bestudeerd, hadden één koningin, 15-30 werksters en 4-8 larven. De cijfers van «200-400 werksters» die sommige winkels geven, hebben geen wetenschappelijke onderbouwing. Het geslacht telt negen soorten, van India tot de Filipijnen en Java; bij Antomas hebben we ook haar Indiase verwant, H. saltator, en de Filipijnse H. honestoi.
Het klimaat van haar thuis: moesson in de zomer, winter afhankelijk van de herkomst
Haar verspreidingsgebied is ruim, en haar klimaat ook: het loopt van Zuid-China en Hongkong tot het noorden en midden van Vietnam en Noord-Thailand. De officiële klimaatnormalen van Hongkong, Kanton, Nanning, Qinzhou, Hanoi, Hue en Chiang Mai schetsen dit beeld:
- Zomer (mei-september). In het hele gebied ongeveer gelijk: gemiddelden van 27-29 °C en maxima van 31-35 °C, met de moesson, die veel regen en een hoge luchtvochtigheid brengt. In Hongkong valt zo'n 2.430 mm per jaar, meer dan de helft tussen juni en augustus, met een relatieve luchtvochtigheid van 81-83% midden in de zomer.
- Winter (december-februari), afhankelijk van de herkomst. In Zuid-China, Hongkong en Hanoi zijn er 3 tot 5 maanden met gemiddelden onder 20 °C, en januarimaanden van gemiddeld 13-16 °C, met nachten van 10-15 °C. In Chiang Mai (Noord-Thailand) en Hue (Midden-Vietnam) is er daarentegen geen echte winter: het gemiddelde zakt niet onder zo'n 20-22 °C, en alleen de nachten koelen af, tot 16-18 °C; in Chiang Mai is de winter bovendien droog.
- Lente en herfst. April en oktober, met gemiddelden van zo'n 23-26 °C in bijna het hele gebied, zijn de maanden die het meest lijken op de 24-26 °C die we thuis aanraden.
De daglengte verandert weinig: zo'n 11 uur in de winter en zo'n 13 uur in de zomer.
En haar nest verzacht dat klimaat nog meer. In Hongkong vond Crosland haar nesten in kleitaluds in de halfschaduw van het bos, en in Thailand in taluds langs de weg; in die aarde, die het vocht van de moesson vasthoudt, komen de zomerhitte en de winterkou gedempt aan (dat is een interpretatie: de temperatuur in haar nesten is niet gemeten). Daarom doen een vochtig gipsnest en stabiele temperaturen het thuis zo goed bij haar.
Grootte en morfologie
Grote, slanke ponerine, met lange sikkelvormige kaken, grote ogen, een langgerekte thorax en lange poten.
- Kleur. Volgens Bingham (1903) is de werkster zwart, met bruingele kaken, clypeus, antennekielen en poten, kastanjebruine antennes en een roodachtig uiteinde van de gaster. Levend vallen haar lange kaken op met een roestbruine tint tegen het zwarte lichaam.
- Sculptuur. Kop en thorax met een grove, dichte puntering, als een zeef; gaster met een fijne, netvormige puntering, mat; lichte, korte, rechtopstaande en schaarse haren.
- Tegenover haar verwanten. H. saltator heeft een roodachtige kop, thorax en petiolus en een zwarte, gladde, glanzende gaster; H. honestoi een oranje kop en voorkant van de thorax, en een gegroefde kop. H. venator is bijna helemaal zwart, met een gepunteerde kop en een matte gaster.
- Kaken. Lang, gebogen en sikkelvormig, met een dubbele rij tanden en een holte aan de basis om eieren te dragen (zie «Kaken met een dubbele rij tanden die robotgrijpers inspireren»).
- Ogen. Groot, op de voorhoeken van de kop: het is een jager die zich op zicht oriënteert, en haar visuele systeem is uitzonderlijk voor een mier.
- Angel. Werkend, met een gif dat de prooi verlamt zonder haar te doden.
- Koningin. Wordt gevleugeld geboren, met de volledige thorax van een vlieger, en werpt na de paring haar vleugels af. Ze lijkt sterk op de werkster, is iets groter, met een robuustere thorax en gaster en de ocellen midden op het voorhoofd, en weegt maar 1,4 keer zoveel als een werkster. Je herkent haar aan de bredere thorax en de vleugellittekens.
- Gamergate. Van buiten een werkster: ze heeft geen kenmerken die haar onderscheiden.
- Mannetje. Kleiner, gevleugeld, met kaken die aan de basis breed en naar de punt toe scherp zijn, zonder sikkelvorm; de kop rechthoekig en breder dan lang (bij H. saltator langer dan breed); de ogen kleiner dan die van de koningin; de thorax en petiolus zwartbruin, en de kop en gaster roodgeel.
- Ontwikkeling. Zoals bij veel Ponerinae eten de larven rechtstreeks van de prooi en spinnen ze vóór het verpoppen een cocon, waarvoor ze fijn materiaal nodig hebben; de werksters helpen ze door ze met deeltjes te bedekken. Volgens kwekers duurt het van ei tot werkster zo'n 2,5-3,5 maanden.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 15-18 mm (Bingham geeft 16-18 mm)
- Gamergates: zoals de werksters
- Koningin: 18-20 mm
- Mannetje: zo'n 10 mm
- Thoraxbreedte: koningin 2,25 mm (2,20-2,35); werkster 1,67 mm (1,45-1,90)
- Drooggewicht: koningin 16,5 mg (15,5-17,0); werkster 11,5 mg (8,0-14,5)
De lengtes zijn historische metingen (Bingham, 1903); de breedtes en gewichten komen van Crosland (1995), met 10 koninginnen en 100 werksters uit Hongkong. Er is geen moderne morfometrie van de soort.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
De waarden zijn eenvoudig: stabiel zo'n 25 °C en een vochtig gipsnest, zoals in het laboratorium waar ze is onderzocht. De echte moeilijkheid zit in drie dingen: een altijd hoge vochtigheid, stabiel en zonder het nest te doorweken; een constante en ruime aanvoer van levende prooien, omdat ze alleen eiwit eet; en geduld, omdat ze langzaam groeit en haar kolonies van nature klein zijn. Winkels noemen haar meestal «gevorderd», en een enkele zelfs een van de moeilijkst te stichten Ponerinae; bij Antomas plaatsen we haar op een gemiddeld niveau: met een al gevormde kolonie en de richtlijnen uit deze gids is het een heel dankbare soort.
En het is de moeite meer dan waard. Grote, zwarte werksters met sikkelvormige kaken die je met hun blik volgen, bovenop een tak klimmen, roerloos op de loer liggen, met hun gaster schudden en zich op de prooi storten. En in het nest een bijzondere samenleving: meerdere zuster-koninginnen onder hetzelfde dak, trofische eieren die voor de adel zijn gereserveerd en, wie weet, een gamergate. Een soort die klein is in aantal en enorm in gedrag.
Aanbevolen waarden
- Temperatuur: 24-26 °C, stabiel. Het laboratorium dat haar onderzocht, hield haar op 24 ± 2 °C, en kwekers zitten meestal tussen 24 en 28 °C. In haar verspreidingsgebied liggen de zomers gemiddeld rond 27-29 °C, en in een deel ervan is de winter koel (zie «Het klimaat van haar thuis»); bij Antomas houden we haar het hele jaar op een constante temperatuur van 24-26 °C.
- Vochtigheid van het nest: 60-80%, altijd hoog en stabiel (in het laboratorium 70%).
- Foerageergebied: iets droger dan het nest, met licht en altijd water beschikbaar (een reageerbuis met water en watten).
- Type nest: van natuurlijke materialen die het vocht vasthouden en verdelen, het liefst gips. Het is geen soort voor droge nesten of voor acrylnesten zonder goed bevochtigingssysteem.
- Licht: het is genoeg om ze hun donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven; in het laboratorium werd een cyclus van 14 uur licht en 10 uur donker gebruikt.
- Diapauze: houdt ze niet (zie «Diapauze»).
Deze soort heeft altijd een hoge vochtigheid nodig, en een stabiele, omdat ze gevoelig is voor plotselinge veranderingen: haar laten uitdrogen is een behoorlijk ernstige fout. Een nest dat uitdroogt terwijl de larven snel groeien, leidt tot mislukte vervellingen en dode larven; een doorweekt nest maakt de cocons nat, die dan niet opengaan, en brengt schimmel en mijten. De richtlijn van de laboratoria die Harpegnathos kweken: vochtig gips, «dat niet stoffig aanvoelt», maar dat wel al het water kan opnemen dat je toevoegt, bewaterd met gedemineraliseerd water (thuis gedestilleerd water), omdat zouten de opname van het gips verminderen. Goede ventilatie helpt om mijten te voorkomen.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan, van gips, en vooral de hybride versie: een verdampingsreservoir onderin, gescheiden van de gangen, geeft het vocht door via een gaas (met actieve kool zodat het water niet stilstaat), en een zijdelingse drinkbuis maakt het geheel af. Het geschikte formaat is Duo: de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid, bedoeld voor grote mieren.
Als alternatief dezelfde reeks met verdampingssysteem (het water raakt de kamers nooit) of met het gewone systeem (navulbare waterbuis):
Maak de opstelling compleet met deze vijf details:
- Een ruim foerageergebied, het liefst met een geventileerd deksel: bij deze soort is een goed jachtgebied belangrijker dan de grootte van het nest. Als richtwaarde: in het laboratorium was een bak van 20 × 12 × 7 cm genoeg voor een kolonie van 15-30 werksters.
- Takken of decoratie in het foerageergebied: ze klimmen er dolgraag op, of tegen de wanden, om zich van bovenaf op de prooi te storten. Het is hun favoriete manier van jagen en prachtig gedrag om te bekijken.
- Fijn substraat in het foerageergebied en in het nest (kokosvezel, zaagsel of fijne aarde, het liefst een paar dagen in de vriezer gesteriliseerd): de larven hebben het nodig om hun cocon te spinnen, en de werksters helpen ze door ze met deeltjes te bedekken.
- Altijd water beschikbaar: voor soorten met lange kaken zoals deze raden we bij Antomas een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied aan; ze drinken zonder problemen van de watten.
- Ruime kamers, en huisvest ze niet in reageerbuizen: met hun lange kaken hebben ze moeite om zich in nauwe ruimtes om te draaien. In de natuur leven ze in brede, schijfvormige kamers.
Kolonies met één, twee of vier koninginnen
Bij Antomas verkopen we kolonies van H. venator met één, twee of vier koninginnen, afhankelijk van de optie die je kiest. Meerdere koninginnen hebben is bij deze soort heel natuurlijk: in Thailand had meer dan de helft van de kolonies met koningin er meerdere, die bijna allemaal eieren legden. Kolonies met meerdere koninginnen komen in de regel al zo gevormd binnen. Wel kan niet worden gegarandeerd dat alle koninginnen vruchtbaar zijn en eieren leggen, en ook dat is natuurlijk: in het veld hebben veel kolonies naast hun bevruchte koninginnen een ontvleugelde koningin die nog maagd is (zie «De prinsessen gaan niet het huis uit»), en niet alle bevruchte koninginnen hoeven eieren te leggen. Waar het om gaat, is dat de kolonie koninginnen heeft die leggen, en dat zie je aan het broed. En een regel zonder uitzonderingen: je kunt geen koninginnen of kolonies samenvoegen. Probeer het niet, zelfs niet met koninginnen van dezelfde soort die apart zijn gekocht.
Kijk er niet van op als je een koningin buiten de kamer ziet of zelfs ziet jagen: in het laboratorium is gezien dat jonge koninginnen, als ze eenmaal ontvleugeld zijn, soms als werksters werken. Om ze te herkennen, let je op de bredere thorax en de vleugellittekens.
Gamergates thuis. Die kunnen verschijnen, al minder dan bij H. saltator: in de natuur zijn er bevruchte werksters in veel kolonies met koningin, maar ze leggen bijna nooit zolang er koninginnen zijn die dat wel doen. Als er ooit een verschijnt, zie je iets wat bij deze soort als zeldzaam geldt.
Als de kolonie zonder koninginnen komt te zitten, overhaast dan niets: wacht af of een bevruchte werkster het overneemt, of dat er mannetjes geboren worden die een werkster bevruchten. In het laboratorium gaan de vrouwtjes die trofische eieren legden, na het weghalen van de koningin meteen over op het leggen van voortplantingseieren. Alleen als er geen bevruchte werksters zijn en er geen mannetjes geboren worden, zouden de nieuwe leggers uitsluitend mannetjes opleveren, want uit onbevruchte eieren komen altijd mannetjes (dat is een afleiding). En als je twijfelt, neem contact met ons op: we helpen je graag.
Aankomst. Zet de kolonie op een rustige plek met een stabiele temperatuur, met haar donkere zone in het nest, en geef haar meteen water: na de reis komen ze meestal met dorst aan. De eerste dagen zijn het kwetsbaarst: ze kunnen schrikachtig zijn en bij elkaar kruipen, maar met hun goede ogen passen ze zich snel aan. Verwijder de werksters die tijdens de reis zijn gestorven. Om haar naar haar formicarium over te zetten, doen we dat bij Antomas door uit te schudden: we schudden de kolonie in het nieuwe formicarium.
Geduld. Van ei tot werkster duurt het zo'n 2,5-3,5 maanden, en in de natuur tellen haar kolonies gemiddeld zo'n 35 werksters. Met overvloedig voer kunnen ze groter worden, maar verwacht niet binnen korte tijd een formicarium met honderden werksters: haar charme zit in de kwaliteit, niet in de kwantiteit.
Voeding
Deze soort eet alleen eiwit: geen suiker en geen nectar. De meeste kwekers zijn het erover eens dat ze geen suikerwater of honing accepteert.
Bij Antomas raden we aan haar minstens 3-4 keer per week te voeren, vooral met levende prooien: krekels, kakkerlakken en vliegen van een formaat dat ze aankunnen, het liefst kleine of middelgrote, actieve nimfen, van zo'n 0,5-1,2 cm. Onze favoriet is de runner-kakkerlak (Shelfordella lateralis), met minder risico op mijten, waarvoor deze soort gevoelig is; het is bovendien een van de prooien waarmee de werksters het meeste contact hadden in de studie naar haar jacht. Kwekers gebruiken ook springspinnen, gevleugelde termieten, motten of vliegenlarven. Wissel het soort insect van week tot week af, zodat ze niet altijd hetzelfde eten.
Waarom levend? Haar gif verlamt zonder te doden, en de prooi blijft langer «vers». Bovendien wekken dode prooien nauwelijks haar interesse: in het veld vielen ze zelfs pas gedode kakkerlakken niet aan. Alleen dode prooien geven is meestal ineffectief en zelfs schadelijk voor de kolonie, en bovendien mis je dan het mooiste: de jacht.
Ze eten veel. Bij honger eet de kolonie haar eigen broed op: dat is een van de meest voorkomende oorzaken van mislukking. Als richtwaarde: bij haar verwant H. saltator vertelde een kweker dat 40 werksters meer dan 20 krekels per week aten en dat ze met minder geen broed grootbrachten. Pas de hoeveelheid aan het broed aan: hoe meer larven, hoe meer prooi.
Hoe meer ze eten, hoe beter en sneller ze groeien. Dat is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, is het beter om ruim te voeren, want de mieren begrijpen dan dat ze meer middelen hebben en groeien sneller en in grotere aantallen. Als je niet vaak kunt schoonmaken, kun je beter niet te ruim voeren: voer dat overblijft gaat rotten en trekt schimmel en mijten aan.
Leg de prooi binnen bereik van de larven. Zoals bij veel Ponerinae voeren de werksters de larven niet van mond tot mond: de larven eten rechtstreeks van de prooi, en ze zijn zo beweeglijk dat ze die zelf in stukken scheuren. Een goed gevoede larve is rond en glanzend grijswit; een ondervoede klein, gerimpeld en geelachtig.
Pas op met krekels die zijn behandeld met insecticiden of acariciden: die kunnen de kolonie doden. Koop bij een betrouwbare leverancier; een trucje van kwekers: als er levende spinnen in de krekeldoos zitten, zijn ze waarschijnlijk niet behandeld. Haal de resten weg bij elke voerbeurt, voordat er schimmel en mijten op komen, en zorg dat er altijd water in de buis met watten zit.
Diapauze
Ze houdt geen diapauze. Kwekers zijn het erover eens dat ze die niet nodig heeft, en we kennen geen enkele studie die het tegendeel aangeeft. Haar verspreidingsgebied is ruim: in een deel ervan is de winter koel (in Zuid-China, Hongkong en Noord-Vietnam liggen de januarimaanden gemiddeld rond 13-16 °C), en in een ander deel, zoals Noord-Thailand of Midden-Vietnam, is er nauwelijks winter; de zomers liggen daarentegen in het hele gebied gemiddeld rond 27-29 °C. Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief en op een constante temperatuur van 24-26 °C, zonder enige winterdaling. Vermijd wel plotselinge temperatuurwisselingen.
Gedrag in gevangenschap
Het is een zeer visuele mier: een kweker vertelt dat zijn werksters hem met hun blik door de kamer volgden. En haar manier van jagen is een schouwspel: in de ervaring van Antomas klimmen ze meestal tegen de wanden van het foerageergebied of op een tak en springen ze van bovenaf op de prooi, nadat ze stil zijn blijven staan en met hun gaster hebben geschud. Het zijn zeer goede klimmers: daarom is het goed om ze takken of decoratie in het foerageergebied te geven.
Haar temperament is rustig: schuw en met een rustig tempo, zoals Crosland haar beschreef, in het begin wat schrikachtig tegenover de kweker en, in de ervaring van Antomas, met kleine kolonies met weinig hiërarchie. Kolonies met meerdere koninginnen leven gewoon samen: dat is hun natuurlijke manier van leven.
Hoe je ze observeert zonder ze te storen. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Bij soorten met zulke goede ogen is dat nog makkelijker, omdat ze aan je aanwezigheid wennen. Het is genoeg om ze hun donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, en ze voorzichtig te observeren, met zo min mogelijk ingrijpen en stress.
Alarmsignalen: als het broed verdwijnt, is er bijna altijd te weinig voer; als de larven er klein, gerimpeld en geelachtig uitzien, ook; en als de kolonie zich in een hoek ophoopt en stopt met broed grootbrengen, controleer dan de temperatuur en de vochtigheid.
Ontsnappingen en barrières
In de ervaring van Antomas zijn het zeer goede klimmers, maar geen ontsnappingskunstenaars. Ze klimmen tegen bijna alles op, ook tegen glas, maar ze zoeken geen uitgangen, en het kost ze moeite om omhoog te springen.
Daarom raden we bij Antomas het liefst een geventileerd deksel aan, en is er geen andere barrière nodig. Controleer wel stoppen, naden en aansluitingen: elke speling is een uitgang voor zo'n goede klimmer.
Hanteren en veiligheid
Ze heeft een werkende angel en kan mensen steken. In de praktijk: geen paniek; in de ervaring van Antomas heeft een Harpegnathos ons nooit pijn gedaan; bij sommige mensen werd de plek van de steek wat rood en een beetje gezwollen, en verder niets. Toch raden we bij Antomas aan haar altijd met entomologisch gereedschap te hanteren (zachte pincet of penseel), nooit met je handen, en voorzichtig te zijn als je allergisch bent voor steken van vliesvleugeligen. Werk langzaam, vooral bij het schoonmaken of bij het uitschudden, om geen enkele koningin kwijt te raken of te beschadigen. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Haar suiker, nectar of honing aanbieden: ze eet alleen eiwit.
- Haar alleen met dode prooien voeren: vaak herkent ze die niet eens als voedsel.
- Te weinig voer geven: honger eindigt in kannibalisme op het broed.
- Haar altijd hetzelfde insect geven, of krekels die met insecticiden of acariciden behandeld kunnen zijn.
- Prooiresten in het nest of in het foerageergebied laten liggen.
- Haar laten uitdrogen: ze heeft altijd een hoge vochtigheid en altijd beschikbaar water nodig.
- Het gips doorweken of de cocons nat maken, of de temperatuur of vochtigheid plotseling veranderen.
- Haar zonder fijn substraat opzetten: de larven hebben het nodig voor de cocon.
- Haar in reageerbuizen huisvesten: met hun lange kaken hebben ze moeite om zich om te draaien.
- Het foerageergebied leeg laten, zonder takken of decoratie om zich vanaf te lanceren bij de jacht.
- Haar met je handen hanteren.
- Koninginnen of kolonies samenvoegen: dat kan niet.
- Haar een diapauze laten houden.
- Haar verstopt houden: ze is er om te bekijken en van te genieten; doe dat voorzichtig, met zo min mogelijk ingrijpen.
Wetenschappelijke bronnen
Deze gids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Harpegnathos venator en haar geslacht en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Peeters, C. & Crewe, R. M. (1984). Insemination controls the reproductive division of labour in a ponerine ant. Naturwissenschaften 71: 50–51. doi:10.1007/BF00365989
- Peeters, C. & Crozier, R. H. (1988). Caste and reproduction in ants: not all mated egg-layers are «queens». Psyche 95: 283–288. doi:10.1155/1988/52368
- Peeters, C. (1991). Ergatoid queens and intercastes in ants: two distinct adult forms which look morphologically intermediate between workers and winged queens. Insectes Sociaux 38: 1–15. doi:10.1007/BF01242708
- Baroni Urbani, C. et al. (1994). A novel mechanism for jumping in the Indian ant Harpegnathos saltator (Jerdon) (Formicidae, Ponerinae). Experientia 50: 63–71. doi:10.1007/BF01992052
- Peeters, C., Hölldobler, B., Moffett, M. & Musthak Ali, T. M. (1994). «Wall-papering» and elaborate nest architecture in the ponerine ant Harpegnathos saltator. Insectes Sociaux 41: 211–218. doi:10.1007/BF01240479
- Crosland, M. W. J. (1995). Nest and colony structure in the primitive ant, Harpegnathos venator (Smith). The Pan-Pacific Entomologist 71: 18–23. Volledige tekst op archive.org
- Peeters, C. & Hölldobler, B. (1995). Reproductive cooperation between queens and their mated workers: the complex life history of an ant with a valuable nest. PNAS 92: 10977–10979. doi:10.1073/pnas.92.24.10977
- Schmidt, C. A. & Shattuck, S. O. (2014). The higher classification of the ant subfamily Ponerinae (Hymenoptera: Formicidae), with a review of ponerine ecology and behavior. Zootaxa 3817: 1–242. doi:10.11646/zootaxa.3817.1.1
- Eguchi, K., Bui, T. V. & Yamane, S. (2014). Generic synopsis of the Formicidae of Vietnam (Insecta: Hymenoptera), Part II. Zootaxa 3860: 1–46. doi:10.11646/zootaxa.3860.1.1
- General, D. E. M. (2016). A review of the ant genus Harpegnathos Jerdon, 1851 (Hymenoptera: Formicidae) in the Philippines, with the description of two new species. Halteres 7: 99–105. doi:10.5281/zenodo.54873
- Zhang, W. et al. (2020). Multifunctional mandibles of ants: variation in gripping behavior facilitated by specific microstructures and kinematics. Journal of Insect Physiology 120: 103993. doi:10.1016/j.jinsphys.2019.103993
- Zhang, W. et al. (2021). Double-rowed teeth: design specialization of the H. venator ants for enhanced tribological stability. Bioinspiration & Biomimetics 16: 055003. doi:10.1088/1748-3190/ac124a
- Nie, L. et al. (2021). Prey status affects paralysis investment in the ponerine ant Harpegnathos venator. Insects 13: 26. doi:10.3390/insects13010026
- Aupanun, S., Jaitrong, W., Suttiprapan, P., Peeters, C. & Ito, F. (2022). Nest architecture, worker reproduction, and polygyny in the ponerine ant Harpegnathos venator. Insectes Sociaux 69: 185–195. doi:10.1007/s00040-022-00857-5
- Aupanun, S. et al. (2022). Trophic eggs in three ponerine ant species: Harpegnathos venator, Odontomachus simillimus and Odontoponera denticulata. Asian Myrmecology 15: e015001. doi:10.20362/am.015001
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld
Het enige minpuntje zijn de verzendkosten, die 25 euro zijn.. Maar zeker de moeite waard!
Heel erg bedankt! Ik ga ervan genieten:)
Además, me impresionó la rapidez con la que resolvió mis dudas y problemas. Su disposición para ayudar y su eficacia son realmente destacables. Sin duda, recomendaría sus servicios a cualquiera que busque una experiencia de compra sin igual.
Gracias, Tomás, por todo tu esfuerzo y dedicación. ¡Seguiré contando contigo en el futuro!



