Crematogaster auberti
De geheime acrobaat van het Middellandse Zeegebied: terwijl haar nicht met de rode kop over de stammen paradeert, heerst Crematogaster auberti onder de stenen. Donker en onopvallend gaat ze alleen en bij het vallen van de nacht foerageren, houdt ze haar eigen vee van insecten tussen de wortels en heft ze, als je haar uitdaagt, haar hartvormige gaster op als een schild. Haar chemische sporen worden zelfs door haar boombewonende nicht begrepen. Een soort voor beginners: de koningin sticht haar kolonie alleen in een buisje, leeft in een droog nest en volgt het ritme van de Europese seizoenen, met haar winterdiapauze. Bij Antomas: kolonies en bevruchte koninginnen van C. auberti om te beginnen met acrobatenmieren. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
De «bodembewonende» acrobatenmier van het westelijke Middellandse Zeegebied: donker, onopvallend en met haar nest onder stenen, zonder de verkeersstromen van haar boombewonende verwant. Bevruchte koninginnen uit het seizoen 2026, met claustrale koloniestichting: de koningin brengt haar eerste werksters alleen groot in de reageerbuis. Droog nest (QBIK ONE met kleine gangen) met het water apart, 22-27 °C in het actieve seizoen, diapauze van 4-5 maanden bij 5-10 °C, altijd suiker beschikbaar en veel gevarieerd eiwit. Kleine werksters die goed klimmen: goed sluitend deksel en een strook vaseline of paraffineolie.
Crematogaster auberti Emery, 1869 is een acrobatenmier uit het westelijke Middellandse Zeegebied: een kleine myrmicine, bruin tot zwart, die in de grond en onder stenen nestelt op open, zonnige terreinen. Ze deelt de bijnaam «acrobatenmier» met alle Crematogaster, want net als zij tilt ze haar hartvormige gaster boven haar lichaam op als ze zich bedreigd voelt. Maar haar levenswijze is bijna het tegenovergestelde van die van de bekendste acrobatenmier van Europa, Crematogaster scutellaris, die met de rode kop, die in bomen leeft, kartonnen nesten bouwt in dood hout en lange rijen werksters langs de stammen vormt.
C. auberti is de andere kant van het geslacht: bodembewonend, verspreid foeragerend en met «vee» onder de grond. Ze is weinig onderzocht, dus we maken steeds onderscheid tussen wat over de soort is gedocumenteerd, wat er over het geslacht bekend is en wat kwekers vertellen. Voor beginners is ze een uitstekende keuze: een eenvoudige koloniestichting in een reageerbuis en een jaarcyclus op het ritme van onze seizoenen.
Biologie
Een soort geboren in een voetnoot
Carlo Emery beschreef haar in 1869 aan de hand van een werkster uit Zuid-Frankrijk, en dat deed hij weinig plechtig: in een voetnoot. De koningin werd in 1883 beschreven en het mannetje in 1891. Sindsdien heeft haar status heen en weer geslingerd: ondersoort van C. scutellaris in 1879, van C. schmidti in 1891 en van C. inermis in 1926, en volgens Forel vanaf 1894 een zelfstandige soort, wat haar huidige status is. Een herziening uit 2019 noemde haar «waarschijnlijk een van de meest problematische soorten» uit het onderzoek.
De variëteit iberica, beschreven uit Spanje in 1909, is nu een gewoon synoniem, en andere vormen staan nog als ondersoorten in de catalogi (levithorax, nigripes, regilla, savinae en vogti), in afwachting van herziening. De lijst wordt opgeschoond: in 2026 bevestigde een morfometrische herziening dat de vroegere C. auberti karawaewi van de Krim in werkelijkheid een C. schmidti is.
Ze hoort bij het ondergeslacht Crematogaster, een van de twee die de herziening van het geslacht uit 2012 erkende. En bij een reizende afstammingslijn: volgens de moleculaire fylogenie van het geslacht ontstonden de Crematogaster zo’n 40-45 miljoen jaar geleden in Zuidoost-Azië en koloniseerden ze van daaruit, in golven, alle grote regio’s van de planeet.
Van Zuid-Frankrijk tot de Canarische Eilanden (en de twijfels in het oosten)
Haar klassieke verspreidingsgebied is het westelijke Middellandse Zeegebied: Zuid-Frankrijk, inclusief Corsica, het Iberisch Schiereiland, de Balearen, Gibraltar, de Canarische Eilanden en Noord-Afrika, van Marokko naar het oosten. De catalogi breiden haar uit naar de Balkan, Turkije, het Nabije Oosten en Arabië, maar de Europese catalogus van Borowiec (2014) acht die oostelijke vondsten twijfelachtig, en de herziening van 2019 handhaaft de naam voor het Arabische materiaal slechts «voorlopig».
Er is een geval dat dat heel goed illustreert. Tussen 2010 en 2011 werden in de catalogus van de mieren van Bulgarije en in een latere notitie de eerste vondsten van C. auberti in dat land gepubliceerd, in een dal in het zuidwesten. In 2022 wees een herziening die exemplaren toe aan C. lorteti, uit het oostelijke Middellandse Zeegebied. Bij Crematogaster hangt de naam af van fijne details, en C. auberti is in de eerste plaats een mier van het westelijke Middellandse Zeegebied.
Binnen haar verspreidingsgebied geeft ze de voorkeur aan open, droge en zonnige terreinen: struikgewas, graslanden, open plekken in dennenbossen, bermen en droge akkers. In een studie naar de verspreiding van mierennesten in mediterrane olijfgaarden, gepubliceerd in 2005, stond ze bij de elf talrijkste van de zevenentwintig waargenomen soorten, naast andere oude bekenden als Messor barbarus en Aphaenogaster senilis.
De acrobaat van de stenen tegenover de acrobaat van de bomen
De Crematogaster die je het meest ziet, is C. scutellaris, in een rij tegen een stam op. C. auberti is haar tegenhanger, en het zijn geen zustersoorten: de herziening van 2026 plaatst haar buiten het scutellaris-complex, een groep zeer nauw verwante soorten die zich zo’n 4 miljoen jaar geleden afsplitste. De belangrijkste verschillen:
- Waar ze nestelen. Alle soorten van het scutellaris-complex nestelen in dood hout en bouwen grote kartonnen nesten in boomholten, omgevallen stammen en onder schors. C. auberti nestelt, zoals andere Europese Crematogaster van buiten het complex, in de grond of onder stenen.
- Kleur. C. scutellaris heeft een roodachtige kop en voorkant van het borststuk, met de rest van het lichaam zwart. C. auberti varieert van lichtbruin tot donkerbruin, zonder dat rood-zwarte contrast.
- Hoe ze foerageren. C. scutellaris vormt dichte kolonnes van het nest naar de bladluiskolonies in de bomen. De werksters van C. auberti doorkruisen hun territorium alleen of in kleine groepjes, zonder kolonnes (zie «Veehoedsters onder de grond»).
- Hun vee. C. scutellaris benut de honingdauw van bladluizen in de boomkruinen; C. auberti die van halfvleugeligen die zich met wortels voeden.
- Hun tijdschema. C. auberti wordt beschreven als een vooral nachtactieve soort; C. scutellaris zie je op klaarlichte dag langs de stammen foerageren.
- De grootte van de kolonie. Kolonies van het scutellaris-complex worden geschat op enkele duizenden en zelfs tienduizenden werksters. Van C. auberti zijn geen tellingen gepubliceerd; alles wijst op bescheidener kolonies, op maat van een kamer onder een steen.
Thuis is die van de bomen talrijk en dominant; die van de stenen onopvallender en makkelijker te houden: een goede toegangspoort tot het geslacht.
Veehoedsters onder de grond
In 1962 publiceerde de Franse myrmecoloog J. Soulié een studie over de «trofopore velden» van verschillende Franse Crematogaster, dat wil zeggen het territorium waarin elke kolonie haar voedsel zoekt. Hij vond twee heel verschillende strategieën. C. scutellaris is een «herderssoort» die in kolonnes oprukt naar de bladluizen die honingdauw produceren. C. auberti is ook een herderssoort, maar van een ander type: ze houdt halfvleugeligen die zich met wortels voeden, en haar werksters rukken niet in kolonnes op, maar doorkruisen het territorium alleen of in kleine groepjes verzamelaarsters.
Deze relatie, trofobiose, is een van de meest verbreide vormen van mutualisme: de halfvleugeligen zuigen plantensap, scheiden het teveel aan suiker uit als honingdauw en de mieren verzamelen die in ruil voor bescherming. Met het «vee» bij de wortels melkt de kolonie het zonder de zomerzon in te hoeven. Welke halfvleugeligen C. auberti houdt, is niet gepubliceerd. Thuis vervangen we dat door altijd beschikbare suikerhoudende vloeistoffen en veel eiwit (zie «Voeding»).
Solitaire verkensters, liefst ’s nachts
Met dat verspreide foerageren valt C. auberti niet op: geen karavanen, alleen losse werksters tussen de stenen. En volgens de bronnen vooral ’s nachts: ze wordt beschreven als een epigeïsche soort met hoofdzakelijk nachtelijke activiteit, wat logisch is waar de kale grond ’s zomers rond het middaguur oververhit raakt.
Een eerlijke kanttekening: een van de bronnen die meestal bij die beschrijving wordt aangehaald, is de Bulgaarse vondst die C. lorteti bleek te zijn, en we kennen geen enkele studie die haar dagritme in het westelijke Middellandse Zeegebied heeft gemeten. Zie het als een tendens, niet als een regel.
Sporen die de buren begrijpen
Ook al vormen ze geen kolonnes, de werksters zetten chemische paden uit om nestgenoten te rekruteren. Bij Crematogaster komen die sporen uit een klier in de achterscheen, in 1968 beschreven door R. H. Leuthold. En het merkwaardige is dat de acrobatenmieren van het Middellandse Zeegebied bijna dezelfde taal «spreken».
In 2024 identificeerde een Italiaans team het spoorferomoon van C. scutellaris: 2-tridecanol, specifiek de R-vorm, die de werksters al volgen bij concentraties van 0,001 ng/µL. En bij het doornemen van wat er over andere soorten bekend was, herinnerden ze aan een werk van de myrmecoloog Xavier Espadaler uit 2014 met een opvallend resultaat: de werksters van C. scutellaris volgen de sporen van C. auberti, en die van C. auberti volgen die van C. scutellaris. Het spoor van C. scutellaris trekt daarentegen C. sordidula niet aan, een andere, verder verwante Iberische acrobatenmier.
Waarom heeft niet elke soort haar eigen «wachtwoord»? De grote onderzoekers van chemische communicatie, Bert Hölldobler en Norman Carlin, wezen er in 1987 al op dat spoorferomonen meestal weinig specifieke signalen zijn, vaak gedeeld door verwante soorten, terwijl wat elke kolonie identificeert haar eigen geur is. Een spoor volgen is niet hetzelfde als welkom zijn aan het eind ervan.
Goed verdeelde nesten… die van plek wisselen
In de studie van 2005 in olijfgaarden maten de onderzoekers de afstand van elk nest tot het dichtstbijzijnde buurnest. Op het perceel waar C. auberti het vaakst voorkwam, vertoonden haar nesten (14 in mei en 10 in juli) een regelmatige verspreiding: verder uit elkaar dan je op basis van toeval zou verwachten, een patroon dat meestal in verband wordt gebracht met concurrentie tussen naburige kolonies, al waarschuwen de auteurs dat het niet volstaat om die aan te tonen.
En de nesten lagen niet vast. Van de 14 nesten uit mei zaten er in juli nog maar 8 op hun plek, en in september, na het bewerken van de olijfgaard, was er geen enkel van de eerder gevonden nesten meer over. Voor een mier van stenen en losse aarde hoort verhuizen bij het leven, en thuis verdraagt ze het verhuizen door uitstorten goed (zie «Aankomst en verhuizing»).
Het hart omhoog, ook bij de kleine
Bij gevaar maakt een werkster van C. auberti het gebaar waaraan het geslacht zijn naam dankt: ze buigt haar hartvormige gaster boven haar borststuk en richt hem op de indringer. Bij C. scutellaris is aangetoond dat de houding gepaard gaat met een verdedigingsafscheiding die ze op hun rivalen smeren; bij C. auberti is dat niet onderzocht. De chemie van die afscheiding vertellen we in de verzorgingsgids van haar verwant. Thuis zie je het als je een prooi dichterbij brengt: werksters die stil staan met de gaster omhoog. Op mensen heeft die verdediging geen merkbaar effect.
Een jaar op het ritme van de Middellandse Zee
Het klimaat in haar klassieke verspreidingsgebied is mediterraan: hete, droge zomers, met gemiddelde maxima van zo’n 28-33 °C en een kale bodem die veel heter wordt; zachte, regenachtige herfsten en winters aan de kust, met minima van 3-8 °C, en wat kouder in het binnenland, waar nachtvorst vaak voorkomt. De kolonies brengen de winter in rust onder de grond door: een winterse diapauze die we je aanraden thuis na te bootsen (zie «Diapauze»).
Er zijn geen studies over haar bruidsvluchten, maar waarnemingen van burgerwetenschap vermelden vluchten en gevleugelde koninginnen aan het eind van de zomer, in september. Onze «Koningin (2026)» is een koningin die in het seizoen 2026 is bevrucht. Na de vlucht trekt de koningin haar vleugels uit en sluit ze zich op in een kleine holte in de grond om een kolonie te stichten. Dat zie je ook in de reageerbuis van je koningin (zie «Koloniestichting: je koningin 2026, stap voor stap»).
Er is niet gepubliceerd hoeveel koninginnen haar kolonies hebben, hoe lang de koningin leeft of hoeveel werksters een volwassen kolonie telt. In de hobby wordt ze beschouwd als monogyn, met claustrale koloniestichting en met kolonies van enkele honderden tot een paar duizend werksters: gegevens van kwekers, geen wetenschappelijke.
Grootte en morfologie
Een kleine myrmicine, met een bruin tot donkerbruin lichaam, twee lange stekels op het borststuk, een «taille» van twee segmenten en de hartvormige gaster die typisch is voor haar geslacht. De werksters zijn monomorf: ze hebben allemaal dezelfde vorm, met kleine verschillen in grootte. De kenmerken die haar onderscheiden van haar Iberische buren, volgens de determinatiesleutels van het geslacht voor het schiereiland:
- Kleur. Van lichtbruin tot donkerbruin, zonder het rood op kop en borststuk van C. scutellaris. De meest gelijkende soort, C. laestrygon, uit het zuiden van het schiereiland en de Balearen, is daarentegen zwart.
- Stekels van het propodeum. Lang en slank. Bij C. laestrygon zijn ze korter en breder, naar achteren gebogen, en bij de exotische C. inermis zijn ze teruggebracht tot kleine hoekjes of ontbreken ze.
- Promesonotum. Het voorste deel van het borststuk heeft geen zijdelingse knobbeltjes; C. laestrygon heeft die wel, goed ontwikkeld.
- Antennes. Van 11 segmenten, met een knots van drie aan het eind; de kleine C. sordidula, ook Iberisch, heeft een knots van maar twee segmenten.
- Petiolus. Van bovenaf gezien versmalt hij naar de verbinding met de postpetiolus, de tweede knoop van de «taille».
- Gaster. Van bovenaf gezien afgeplat en hartvormig, met de bovenkant verbonden aan de postpetiolus: daardoor kan ze hem boven haar borststuk buigen.
- Angel. Die heeft ze, zoals alle Crematogaster, maar hij is niet geschikt om een mens te steken.
- Koningin. Beschreven in 1883. Veel groter en robuuster dan de werksters, met het brede borststuk van een koningin die vleugels heeft gehad.
- Mannetje. Beschreven in 1891. Gevleugeld en slanker dan de koningin, zoals in de rest van het geslacht.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: zo’n 3,2-5 mm totale lengte, de maat die de West-Europese sleutels geven voor de Crematogaster van het ondergeslacht Crematogaster, dat van C. auberti en C. scutellaris
- Koningin: geen gepubliceerde afmetingen die we hebben kunnen raadplegen
- Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen die we hebben kunnen raadplegen
We hebben geen gepubliceerde morfometrie van C. auberti gevonden, niet van de werksters en niet van de koningin of het mannetje; het cijfer voor de werksters komt uit de determinatiesleutels van het geslacht en geldt voor de groep, niet alleen voor deze soort. We laten het liever zo dan de afmetingen van winkels over te nemen.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Bij Antomas beschouwen we haar als een beginnerssoort en een van de beste manieren om met Crematogaster te beginnen: een eenvoudige koloniestichting in een reageerbuis, een mediterraan klimaat dat thuis makkelijk na te bootsen is, een droog nest zonder complicaties, behapbare kolonies en een menu waarin bijna elk klein insect past. Maar twee dingen vragen aandacht: ontsnappingen, omdat haar werksters klein zijn en goed klimmen (zie «Ontsnappingen en barrières»), en geduld in het eerste jaar, dat bij een claustrale stichting altijd traag verloopt. In ruil krijg je een echte acrobatenmier, met haar hartvormige gaster, en een koningin die haar kolonie vanaf nul opbouwt.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 22-27 °C in het actieve seizoen. Dat is het bereik waarover kwekers van de soort het eens zijn; zij plaatsen het optimum rond 24-27 °C. Ze heeft geen sterke warmte nodig.
- Foerageergebied: mag aan één uiteinde iets warmer zijn, tot zo’n 30 °C, zodat de kolonie kan kiezen. Nooit sterke warmte in het nest.
- Vochtigheid: droog nest, met het vocht alleen in de waterbuis (zie «Droog nest en het water apart»). Het foerageergebied droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het volstaat om ze een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: 4-5 maanden bij 5-10 °C in onze winter (zie «Diapauze»).
Vermijd direct zonlicht op het formicarium en radiatoren: een klein nest raakt snel oververhit.
Droog nest en het water apart
Dit is de sleutel van de opstelling. Onder haar steen houdt de aarde wat koelte vast, maar ze is nooit doorweekt. Dat bootsen we na met een droog nest en het water apart, in de buis met watten: de werksters drinken eruit en de kolonie regelt zelf de vochtigheid van het broed.
Bij een heel kleine kolonie, en vooral vlak na de verhuizing uit de stichtingsbuis, kun je de buis met water zelf op het nest aangesloten laten, zodat ze een vochtig hoekje dicht bij het broed hebben. Wat je moet vermijden, is het hele nest nat maken: te veel vocht in een klein nest brengt condens, schimmel en mijten, en heeft niets te maken met het habitat van deze soort.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Alpha-reeks van Anthouse aan: modulaire, eerder droge formicaria, ideaal voor soorten van droge bodems zoals deze, die met de kolonie meegroeien. Om te beginnen een QBIK ONE met kleine gangen: de werksters van C. auberti zijn klein, en in smalle gangen voelt een jonge kolonie zich veilig en laat ze zich goed observeren.
Wanneer de kolonie het vult, breid je uit met de QBIK DUO, ook met kleine gangen, en daarna met de grotere modules uit dezelfde reeks:
Loop niet vooruit met de grootte: in een nest dat te groot is voor de kolonie, worden de lege kamers uiteindelijk afvalhopen. Een goed teken om uit te breiden is dat broed en werksters bijna alle kamers innemen. Maak de opstelling af met deze details:
- Goed sluitend deksel op het foerageergebied en een strook vaseline of paraffineolie als versterking (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Droog foerageergebied, met wat zand of fijne aarde en een platte steen, die hen aan hun habitat herinnert, zonder iets wat als brug naar de barrière kan dienen.
- Altijd water beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten.
- Een drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit op watten (zie «Voeding»).
Koloniestichting: je koningin 2026, stap voor stap
Bij Antomas verkopen we bevruchte koninginnen uit het seizoen 2026, zonder vleugels en in hun reageerbuis. De koloniestichting is claustraal: de koningin brengt haar eerste generatie werksters groot zonder naar buiten te gaan om te eten, met de reserves van haar lichaam, vooral de vliegspieren die ze niet meer nodig heeft. Je ziet je kolonie ontstaan vanaf het eerste ei.
- De buis. Laat de buis zoals hij aankomt, met het waterreservoir achter de watten. Controleer af en toe of de watten nog vochtig zijn en of er water over is. Raakt het water op of wordt de buis erg vuil, breng haar dan voorzichtig door uitstorten over naar een nieuwe buis.
- Donker en rust. Op een donkere plek zonder trillingen, afgedekt met een doek. Kijk er voorzichtig naar, zonder te schudden: een koningin die veel wordt gestoord, kan haar eieren opeten.
- Temperatuur. In het actieve seizoen 24-26 °C, het bovenste deel van het nestbereik, zodat het broed zich sneller ontwikkelt.
- Voer. In de claustrale fase hoeft ze niet te eten. Toch raden we bij Antomas aan haar af en toe een druppeltje suikerhoudende vloeistof aan te bieden op een stukje aluminiumfolie of plastic, bij haar in de buurt. Nooit op de watten van de buis: die gaan schimmelen en bederven het waterreservoir. Haal wat overblijft de volgende dag weg. Zodra de eerste werksters uitkomen, begin je met eiwit: een stukje insect een of twee keer per week.
- Geduld. De eerste werksters, de nanitics, zijn kleiner dan de volgende. Volgens kwekers zijn een paar tientallen werksters aan het eind van het eerste seizoen normaal, en vanaf het tweede jaar versnelt de groei.
En als ze in de herfst aankomt? Een koningin die eind van de zomer is bevrucht, kan haar eerste eieren vóór de winter leggen of wachten tot het voorjaar, en allebei is normaal. Ontvang je haar in de herfst of de winter, dan is het eenvoudigst het natuurlijke ritme te volgen: laat haar een paar dagen op kamertemperatuur om van de reis te herstellen en laat haar daarna in haar buis de diapauze doormaken, net als een kolonie (zie «Diapauze»). In het voorjaar, als het weer warm wordt, begint of hervat ze de eileg.
Wanneer naar het nest? Er is geen haast. Met zo’n 15-20 werksters, of eerder als de buis zonder water komt te zitten of vuil wordt, breng je haar door uitstorten over naar een QBIK ONE met kleine gangen, met in het begin een aangesloten buis met water. Het belangrijkste is dat het nest niet te groot is voor de kolonie.
Aankomst en verhuizing
Laat je koningin na ontvangst rusten op een rustige, donkere plek en controleer of de buis water heeft. Verwissel haar buis niet en breng haar niet meteen bij aankomst naar een nest. Wanneer het tijd is om de kolonie naar het formicarium te verhuizen, doen we dat bij Antomas door uitstorten: we openen de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en storten de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig in, waarbij we de achterblijvers met een zacht penseel helpen. Drie tips:
- Bereid alles vooraf voor: het formicarium opgezet, met het deksel gecontroleerd, de barrière aangebracht en de waterbuis aangesloten.
- Werk boven een dienblad of in een ruime bak: als er een werkster langs de buis of het penseel omhoog klimt, belandt ze niet op tafel.
- Houd het nest donker en het foerageergebied verlicht: de werksters verzamelen het broed en brengen het meteen naar binnen.
Als je de kolonie ooit van formicarium moet wisselen, gebruik je dezelfde methode.
Voeding
Suikerhoudende vloeistoffen, altijd beschikbaar. In de natuur komt een groot deel van haar energie uit de honingdauw van haar ondergrondse «vee». Wissel de suikers af: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse aan, 4-5 keer per week, en een andere suikerhoudende vloeistof of nectar 1-2 keer per week. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd in een drinkbakje aan en nooit op watten, want watten gaan schimmelen en de vloeistof bederft snel. Gebruik een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en ververs het voordat het gaat gisten.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Dat is wat het broed laat groeien, en het is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten verwijdert, is het beter om ruim te voeren, omdat de kolonie dan begrijpt dat er meer middelen zijn en sneller en talrijker groeit. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te ruim: voer dat overblijft rot en brengt schimmel en mijten. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet steeds hetzelfde eten. Omdat haar werksters klein zijn, werken kleine of in stukken gesneden prooien heel goed:
- Thermobia domestica: een kleine, zachte prooi, perfect voor startende en jonge kolonies.
- De springstaarten, Sinella curviseta, precies de goede maat voor de eerste werksters.
- Drosophila en kleine vliegen.
- Stukjes krekel of kakkerlak, voor de grotere kolonies.
Geef het eiwit laat in de middag, wanneer de werksters het actiefst zijn, en verwijder de resten de volgende dag. Koop de insecten altijd bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied. Ook al is haar nest droog, drinkwater mag nooit ontbreken.
Diapauze
Als mediterrane mier houdt C. auberti een winterse diapauze, en bij Antomas raden we aan die elk jaar te respecteren, ook bij de koningin in de stichtingsfase: 4-5 maanden bij 5-10 °C, bijvoorbeeld van november tot maart. Dat is de rust die haar klimaat haar geeft. Sommige winkels stellen 10-15 °C voor; wij geven de voorkeur aan het bereik van de Europese soorten.
- Verlaag de temperatuur geleidelijk, in een of twee weken, en verhoog haar aan het eind op dezelfde manier.
- Stop een paar dagen voor de start met eiwit geven, zodat er geen resten of net gevoerde larven achterblijven.
- Tijdens de diapauze: altijd water beschikbaar, een beetje suikerhoudende vloeistof als ze bewegen en geen eiwit. Kijk af en toe even om het water te controleren.
- Ga na afloop weer over op eiwit zodra je activiteit en broed ziet.
Het is normaal dat de kolonie zich rond de koningin samenpakt en nauwelijks beweegt: dat zouden ze ook onder hun steen doen.
Gedrag in gevangenschap
Onopvallende verkensters. Weinig losse werksters buiten het nest; wanneer er één voedsel vindt, markeert ze het pad en al snel komen er meer.
Acrobaten op wacht. Als je een prooi dichterbij brengt of het foerageergebied opent, zie je een paar gasters omhoog: zo waarschuwen ze.
Actiever tegen de avond. In de warme maanden neemt de activiteit meestal toe bij het vallen van de avond en ’s nachts; een goed moment om ze te observeren.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, om ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om ze een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrepen en stress. Ze wennen aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Broed dat midden in het seizoen stilvalt of verdwijnt: bijna altijd te weinig eiwit.
- Condens of schimmel in het nest: te veel vocht of vergeten resten.
- Werksters die zich bij het deksel verdringen of onophoudelijk een uitgang zoeken: controleer de vochtigheid en de kieren.
- Een stichtende koningin die haar eieren opeet: te veel verstoring.
Ontsnappingen en barrières
Dat is het enige lastige punt van deze soort. De werksters van C. auberti zijn klein en goede klimmers: ze lopen tegen plastic en glas op, en elke kier van een millimeter kan een deur zijn.
- Goed sluitend deksel op het foerageergebied. Dat is de eerste verdedigingslinie.
- Een strook vaseline of paraffineolie bovenaan de wanden, dun en ononderbroken, als versterking. Vernieuw haar wanneer er stof of resten op liggen. PTFE (fluon) wordt ook gebruikt, maar werkt bij Crematogaster slechter: stof en vocht maken het onbruikbaar en deze mieren steken het gemakkelijk over.
- Controleer de kieren: aansluitingen, doppen, buizen en ventilatieopeningen, vooral bij modulaire formicaria.
- Niets wat als brug dient: geen stenen of takken die vlak bij de barrière leunen.
- Voorzichtig bij het openen: open niet verder dan nodig, werk rustig en sluit af als je klaar bent.
Met het deksel goed dicht en de barrière bijgehouden, geven ze geen problemen.
Hantering en veiligheid
Het is een mier die onschuldig is voor mensen. Haar angel is niet geschikt om een mens te steken en haar beetjes, als ze al bijt, voel je nauwelijks. Zoals bij elke soort hanteer je ze met entomologisch gereedschap (een zacht penseel of een zacht pincet), niet met je handen, en werk je langzaam om geen enkele werkster kwijt te raken of te beschadigen, en zeker de koningin niet. Voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen en houd ze niet samen met andere soorten. En ook al is het een Europese soort, laat haar nooit vrij: een thuis gekweekte kolonie mag niet in de natuur worden uitgezet, en zeker niet buiten haar natuurlijke verspreidingsgebied.
Wat je niet moet doen
- Het hele nest nat maken: het is een mier van droge bodems; vocht alleen in de waterbuis.
- De stichtingsbuis vaak openen en schudden, of de kolonie overbrengen naar een nest dat te groot is voor haar omvang.
- De diapauze overslaan of beperken tot een paar weken: het zijn 4-5 maanden.
- De koningin voer geven op de watten van de buis, of de suikerhoudende vloeistoffen op watten aanbieden.
- De suiker of het water laten opraken.
- Ze steeds hetzelfde insect geven of resten laten liggen.
- Kieren, losse aansluitingen of een niet vernieuwde barrière laten: ze zijn klein en klimmen goed.
- Koninginnen of verschillende kolonies samenvoegen.
- Ze met je handen hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Crematogaster auberti en haar geslacht, op de determinatiesleutels van de Iberische en Europese Crematogaster, op een studie over mierennesten in mediterrane olijfgaarden (Redolfi et al., 2005, Ecología Aplicada) en op de ervaring van andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Sharaf, M. R., Aldawood, A. S. & Hita Garcia, F. (2019). Review of the Arabian Crematogaster Lund (Hymenoptera, Formicidae), synoptic list, distribution, and description of two new species from Oman and Saudi Arabia. ZooKeys 898: 27–81. doi:10.3897/zookeys.898.37531
- Csősz, S., El-Ghor, L. & Wagner, H. C. (2026). A taxonomic revision of the East Mediterranean species of the Crematogaster scutellaris complex (Hymenoptera: Formicidae). Insects 17: 658. doi:10.3390/insects17060658
- Blaimer, B. B. (2012). A subgeneric revision of Crematogaster and discussion of regional species-groups (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3482: 47–67. doi:10.11646/zootaxa.3482.1.3
- Blaimer, B. B. (2012). Acrobat ants go global – Origin, evolution and systematics of the genus Crematogaster (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 65: 421–436. doi:10.1016/j.ympev.2012.06.028
- Lapeva-Gjonova, A., Antonova, V., Radchenko, A. G. & Atanasova, M. (2010). Catalogue of the ants (Hymenoptera, Formicidae) of Bulgaria. ZooKeys 62: 1–124. doi:10.3897/zookeys.62.430
- Lapeva-Gjonova, A. & Borowiec, L. (2022). New and little-known ant species (Hymenoptera, Formicidae) from Bulgaria. Biodiversity Data Journal 10: e83658. doi:10.3897/BDJ.10.e83658
- Soulié, J. (1962). Notes sur les champs trophoporiques de quelques espèces françaises du genre Cremastogaster Lund (Hymenoptera-Formicoidea). Insectes Sociaux 9: 265–272. doi:10.1007/BF02329896
- Delabie, J. H. C. (2001). Trophobiosis between Formicidae and Hemiptera (Sternorrhyncha and Auchenorrhyncha): an overview. Neotropical Entomology 30: 501–516. doi:10.1590/S1519-566X2001000400001
- Scarano, F. et al. (2024). Trail pheromone identification in the ant Crematogaster scutellaris. Scientific Reports 14: 7883. doi:10.1038/s41598-024-58383-2
- Leuthold, R. H. (1968). A tibial gland scent-trail and trail-laying behavior in the ant Crematogaster ashmeadi Mayr. Psyche 75: 233–248. doi:10.1155/1968/73761
- Hölldobler, B. & Carlin, N. F. (1987). Anonymity and specificity in the chemical communication signals of social insects. Journal of Comparative Physiology A 161: 567–581. doi:10.1007/BF00603662
- Marlier, J.-F., Quinet, Y. & de Biseau, J.-C. (2004). Defensive behaviour and biological activities of the abdominal secretion in the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae). Behavioural Processes 67: 427–440. doi:10.1016/j.beproc.2004.07.003
- Moeilijkheidsgraad
- Beginner

