Crematogaster scutellaris
Heerseres van olijfbomen en kurkeiken. Crematogaster scutellaris, de acrobatenmier van het Middellandse Zeegebied, heft haar hartvormige gaster boven haar kop en besmeert haar rivalen met een gif dat pas bij het naar buiten komen ontstaat. Ze houdt levende bladluizen in eikengallen, jaagt op vijgenwespen door hun geur te volgen, markeert haar paden met haar achterpoten, en haar koninginnen beschermen hun dochters al vóór de geboorte tegen schimmels. Europees, sterk en heel actief: bij Antomas zien we haar als een van de beste mieren om mee te beginnen. Kolonies en koninginnen met claustrale koloniestichting, om haar te zien groeien vanaf de eerste werkster. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
De acrobatenmier van het Middellandse Zeegebied: roodachtige kop, zwart lichaam en een hartvormige gaster die ze omhoogsteekt zodra iets haar verontrust. Het is de meest verspreide boombewonende mier van het westelijke Middellandse Zeegebied. Stichtende koninginnen van dit seizoen, met claustrale koloniestichting: reageerbuis met water, duisternis en geduld. Daarna een QBIK ONE-nest met kleine gangen, 22-26 °C in het actieve seizoen, suiker altijd beschikbaar en veel gevarieerd eiwit. Diapauze van 4-5 maanden op 5-10 °C, zoals bij onze inheemse soorten. Ze klimmen goed: goed sluitend deksel en een barrière van paraffineolie of vaseline.
Crematogaster scutellaris (Olivier, 1792) is de acrobatenmier van het Middellandse Zeegebied, de Mediterranean acrobat ant van de wetenschappelijke artikelen. Het is een kleine, opvallende Myrmicinae, met een roodachtige kop en een zwart lichaam, die leeft in de stammen van olijfbomen, kurkeiken, steeneiken, eiken en fruitbomen, van de Maghreb en het Iberisch schiereiland tot Italië. Wie per ongeluk tegen een oude olijfboom heeft getikt, kent haar: uit de spleten komen tientallen werksters met de gaster boven de kop geheven, klaar om hun boom te verdedigen.
Achter dat alledaagse beeld schuilt een van de best bestudeerde mieren van Zuid-Europa: ze bewaart levende bladluizen in eikengallen, jaagt op geur op vijgenwespen en haar koninginnen «vaccineren» hun dochters tegen schimmels. In deze verzorgingsgids houden we gescheiden wat gedocumenteerd is, wat kwekers vertellen en wat we bij Antomas aanraden. En het belangrijkste: ze is robuust, eet van alles en is aan ons klimaat aangepast, dus ze is een van de beste mieren om mee te beginnen.
Biologie
Een acrobaat met de naam van een schild
De Franse natuuronderzoeker Guillaume-Antoine Olivier beschreef haar als Formica scutellaris in de Encyclopédie méthodique, in het insectendeel dat gedateerd is op 1791 en in 1792 verscheen; daarom noemen sommige werken het ene jaar en andere het andere. De naam komt van het Latijnse scutellum, «schildje». Tegenwoordig hoort ze bij het ondergeslacht Crematogaster en geeft ze haar naam aan een hele soortengroep, de scutellaris-groep, die volgens de revisie van het geslacht door Bonnie Blaimer (2012) ook een flink aantal Noord-Amerikaanse acrobatenmieren omvat.
Haar naaste verwant in Europa is C. schmidti, die haar in het oostelijke Middellandse Zeegebied vervangt. De twee leven niet op dezelfde plekken, behalve in een contactzone rond het noorden van de Adriatische Zee, en ze lijken zo sterk op elkaar dat veel oude meldingen van C. scutellaris in Griekenland of Turkije nu als determinatiefouten worden beschouwd. In 2026 bracht een morfometrische revisie van 201 werksters orde in de oostelijke kant van het complex en beschreef twee nieuwe soorten, C. graeca en C. ariadnae, de laatste van Kreta. De westelijke acrobatenmier, de onze, blijft C. scutellaris.
Van de Maghreb tot Zuid-Tirol
Het is een soort van het westelijke Middellandse Zeegebied: de Maghreb, het Iberisch schiereiland, Zuid-Frankrijk en Italië, tot Kroatië in het oosten en Zuid-Tirol in het noorden. Het is de meest verspreide boombewonende mier van het mediterrane gebied, in natuurlijke bossen en in olijfgaarden, kurkeikenbossen, steeneikenbossen, eikenbossen, boomgaarden, parken en tuinen. In een groot deel van het schiereiland deelt ze haar gebied met een andere acrobatenmier uit onze catalogus, Crematogaster auberti, die veel dichter bij de grond en tussen de stenen leeft, terwijl C. scutellaris heerst op de stammen.
Het klimaat in haar verspreidingsgebied is typisch mediterraan: warme, droge zomers en milde, regenachtige winters. In die regenloze zomers is water schaars in de kruinen, en aan de Universiteit van Florence hebben ze vastgesteld dat water voor deze mier een hulpbron op zich is, net als suiker of eiwit (zie «Voeding»).
Ze reist ook. Naar Engeland kwam ze verstopt in geïmporteerde kurk, en ze vestigde zich tijdelijk in kurkopslagplaatsen en -fabrieken. In Duitsland is ze in zeven deelstaten gevonden, en een populatie die in 2024 en 2025 werd gevolgd, doet de onderzoekers vermoeden dat ze met de klimaatverandering zou kunnen blijven.
Bewoner van kurk, olijfboom en gallen
C. scutellaris is boombewonend: ze graaft haar nesten in levende stammen, dood hout, takken en gallen, en maakt gebruik van de holtes die ze vindt. In een grondig onderzochte olijfgaard in Toscane waren de olijfbomen de enige plek waar ze nestelde, en was er één nest per boom; om ze te vinden, volstond het tegen de stam te kloppen en te wachten tot de verdedigsters massaal naar buiten stormden.
In kurkeikenbossen heeft ze een eigen reputatie. Ze legt haar gangen aan in de dikte van de kurk, en bosgezondheidsonderzoeken in het noordoosten van het schiereiland wijzen haar aan als de belangrijkste borende mier in de kurkeik in dat gebied; op Sardinië vond een bemonstering in 2009-2010 haar in alle onderzochte bomen.
En dan zijn er de gallen, de houtige «bulten» die eiken vormen rond de larven van bepaalde galwespjes: als het wespje vertrekt, blijft er een perfecte schuilplaats over voor een pas bevruchte koningin. In een eikenbos in Toscane waren de meeste gallen die door mieren werden bewoond van C. scutellaris, die bovendien de hoogst gelegen gallen koos, gemiddeld op zo'n 3 m hoogte.
De gaster omhoog en een gif dat bij het naar buiten komen wordt gemengd
Haar naam als acrobaat dankt ze aan de gaster, het achterste deel van het achterlijf, dat hartvormig is en aan de bovenkant met de taille verbonden is. Daardoor kunnen de werksters hem optillen en naar voren brengen, over het borststuk en de kop heen, gericht op de vijand. Een team van de Université Libre de Bruxelles onderzocht wat ze daarna doen: bij ontmoetingen met andere mieren buigen ze de gaster en proberen ze een druppel secreet op de tegenstander te smeren met het puntje van de angel, die bij dit geslacht spatelvormig is en niet geschikt om te steken.
Die druppel is een klein chemisch wonder. De klier van Dufour levert langketenige acetaten, de gifklier levert enzymen, en bij het mengen aan het puntje van de angel ontstaan reactieve aldehyden, giftiger dan de oorspronkelijke ingrediënten. De reactie maakt daarbij azijnzuur vrij, dat als alarmferomoon werkt.
In de experimenten in Brussel trokken alle geteste mierensoorten zich terug als ze dat secreet aanraakten, en in het veld was het genoeg om Pheidole pallidula bij het lokaas weg te houden. Het is vooral een wapen tegen andere mieren: de werksters werden niet gezien terwijl ze het gebruikten om te jagen of tegen nestgenoten. Voor ons is ze onschadelijk: een mens krijgt hooguit een kneepje van haar kaken.
Paden getrokken met de poten
Bijna alle Myrmicinae markeren hun sporen met de gaster. Crematogaster-soorten doen het met hun achterpoten: in de scheen hebben ze een klier waarvan het secreet naar de tarsus loopt, en de werksters laten bij elke stap geurafdrukken achter. Bij C. scutellaris beschreef de Belgische entomoloog Johan Billen die klier in 1984, en in 2024 identificeerde een Italiaans team eindelijk de stof: (R)-tridecaan-2-ol. De werksters volgen een spoor van deze verbinding bij een concentratie van slechts 0,001 nanogram per microliter, terwijl haar chemische «tweelingzus», de (S)-vorm, een duizend keer hogere concentratie nodig heeft om te werken.
Merkwaardig genoeg volgen ze ook 2-dodecanol, het spoorferomoon van C. castanea, een Afrikaanse acrobatenmier die ze nooit tegenkomen. Thuis merk je het: zodra een verkenster voer vindt, loopt het pad vol werksters in een rij.
Veehouders die levende bladluizen in huis houden
Zoals zoveel Crematogaster-soorten leeft ze voor een groot deel van honingdauw, de suikerhoudende vloeistof die bladluizen en schildluizen uitscheiden, die ze beschermt en «melkt». Maar in 2021 ontdekte een Italiaans team iets wat nog niemand had beschreven. Bij het openen van eikengallen die door C. scutellaris werden bewoond, vonden ze daarin levende bladluizen van Panaphis juglandis, de walnootbladluis, een soort die geen gallen vormt en daar nooit uit zichzelf zou schuilen.
De bladluizen zaten in kamers die door de mieren waren uitgegraven, gescheiden van de hoofdkamer maar ermee verbonden, zonder wonden of beten, en ze bewogen zodra je ze aanraakte. Ze kwamen alleen voor in gallen van C. scutellaris, nooit in lege gallen of in die van andere mieren. En het verrassendste: zelfs koninginnen alleen, midden in de koloniestichting, hadden al hun kleine kudde van 3 tot 5 bladluizen; gallen met werksters en broed hadden er 6 tot 11. De auteurs denken dat ze ze bewaren zodat ze veilig overwinteren en de mieren in het voorjaar vee hebben, al sluiten ze niet uit dat ze soms als voorraad eindigen.
Jagers op vijgenwespen
De mediterrane vijgenboom en zijn bestuivende wespje zijn van elkaar afhankelijk: de wesp plant zich alleen voort in de vijgen, en de vijg wordt alleen dankzij haar bestoven. In dat pact mengt C. scutellaris zich. Een onderzoek uit 2003 stelde vast dat ze, samen met P. pallidula, de grote predator van de bestuivende wespen is: de werksters patrouilleren op de vijgen en vangen ze vooral op het piekmoment van het uitvliegen, in een geschat tempo van tot 600 prooien per dag in één boom.
En ze zijn heel selectief: in gecontroleerde tests vingen ze 100% van de bestuivende wespen die hun werden aangeboden, maar slechts 5,5% van de parasitoïde wesp die op hun kosten leeft. Een ander werk van hetzelfde team toonde aan dat ze ze op geur vinden: de mieren worden aangetrokken door het aroma van de bestuivers, niet door dat van om het even welk insect.
Bondgenoten tegen plagen… met kanttekeningen
In het laboratorium verminderden haar kolonies de overleving van de nimfen van de bruingemarmerde schildwants, Halyomorpha halys, een invasieve plaag in fruitbomen, met 85 tot 95% in de eerste twee stadia en met 38 tot 52% in de volgende; de eieren lieten ze daarentegen met rust. In bossen van Aleppoden is een predatie van 27,5% gemeten op de eilegsels van de dennenprocessierups, en in Italië is ze gezien terwijl ze larven en poppen van de paardenkastanjemineermot ving.
De kanttekening ligt in de olijfgaard: in 2020 bleek dat olijfbomen met een nest meer predatie van insecten kenden, maar ook meer schildluizen, omdat de mier deze honingdauwproducenten verzorgt; die zorg hing af van de suiker en, tot verrassing van de auteurs, van het beschikbare water.
Meerdere nesten, één kolonie… en onaangename buren
Een kolonie van C. scutellaris woont niet altijd in één boom. In de Toscaanse olijfgaard bleek uit de genetische analyse van 34 nesten dat ze in werkelijkheid maar bij 14 kolonies hoorden: veel kolonies bewoonden tegelijk meerdere bomen, een systeem dat polydomie heet. De kolonies waren genetisch wel heel verschillend van elkaar, een teken dat koninginnen en mannetjes zich tijdens de bruidsvluchten ver verspreiden.
Het opvallendst was hun manier van vechten. Hoe dichter twee kolonies bij elkaar lagen en hoe meer hun geur op elkaar leek, hoe agressiever ze tegenover elkaar waren: het effect van de «onaangename buurman», logisch bij een soort die om elke boom concurreert en tot de machtigste in mediterrane miergemeenschappen behoort. Haar kolonies kunnen enkele duizenden werksters tellen, tot zo'n 20.000, en meer dan 20 jaar oud worden.
Eén koningin of meerdere?
Jarenlang werd aangenomen dat elke kolonie één koningin had, bevrucht door één mannetje. De genetica heeft dat beeld genuanceerd: in een onderzoek van 40 kolonies met microsatellieten waren de meeste monogyn, maar had zo'n 10% meerdere koninginnen.
Ook bij de koloniestichting zijn er verrassingen. Normaal sluit elke koningin zich alleen in, maar in eiken- of populiergallen kunnen groepjes voorkomen: in een bemonstering had 19% van de bewoonde gallen twee of meer koninginnen, tot vijf, zonder verwantschap tussen hen. Het is geen gezocht bondgenootschap: koninginnen accepteren een bezette schuilplaats als er na de vlucht geen andere is, en bijna altijd blijft er maar één over. Daarom raden we bij Antomas één koningin per reageerbuis aan.
Koninginnen die hun dochters vaccineren
Een stichtende koningin zit maandenlang opgesloten, en in die tijd zijn niet de predatoren het grootste gevaar, maar schimmels. Een onderzoek uit 2018 toetste dat met Metarhizium anisopliae, een schimmel die insecten doodt: ze stelden koninginnen van C. scutellaris midden in de diapauze bloot aan een niet-dodelijke dosis levende sporen en confronteerden hun eerste werksters, toen die uitkwamen, met een hoge dosis. De dochters van de blootgestelde koninginnen overleefden langer dan die van de andere groepen.
Het was de eerste keer dat deze transgenerationele immunisatie bij mieren werd beschreven: de moeder geeft haar dochters weerstand door tegen een ziekteverwekker die zij heeft leren kennen, zonder zichtbare kosten, want de blootgestelde koninginnen stierven niet vaker en brachten niet minder groot. Een kostbaar voordeel tijdens de claustrale koloniestichting, het kwetsbaarste moment van de kolonie.
Herfstvluchten en larven die op het voorjaar wachten
Anders dan veel Europese mieren, die in het voorjaar of aan het begin van de zomer vliegen, vliegt C. scutellaris aan het eind van de zomer en in de herfst, ongeveer tussen augustus en oktober, op zachte middagen en avonden. De bevruchte koninginnen zoeken beschutting in een spleet, een gat in de schors of een gal en brengen daar de winter door. Haar larvale ontwikkeling kent drie stadia, zowel bij werksters als bij koninginnen en mannetjes, en de larven overwinteren zonder hun ontwikkeling te voltooien en worden in het voorjaar weer actief.
Voor de kweker heeft dat een heel duidelijk praktisch gevolg: een koningin van het seizoen komt in de herfst of winter aan, vaak met weinig eieren of een paar kleine larven, en wat haar lichaam vraagt, is een diapauze, geen warmte. De eerste werksters komen in het voorjaar of aan het begin van de zomer (zie «Koloniestichting: je koningin, stap voor stap»).
Grootte en morfologie
Kleine, monomorfe Myrmicinae, zonder soldaten: alle werksters zien er hetzelfde uit.
- Kleur van de werkster. Geelachtig rode, glanzende kop, die contrasteert met het bruine borststuk en de donkere, bijna zwarte gaster.
- Antennes. Met 11 leden bij de werksters, eindigend in een knots.
- Borststuk. Met twee stekels op het propodeum, het achterste deel van het borststuk, zoals bij de meeste Crematogaster-soorten.
- Taille. Twee segmenten, petiolus en postpetiolus, waarbij de laatste aan de bovenkant van de gaster vastzit: dat is het «scharnier» waarmee ze hem kan optillen.
- Gaster. Van bovenaf gezien hartvormig, eindigend in een spatelvormige angel die het gif uitsmeert in plaats van te steken.
- Koningin. Met dezelfde kleur als de werkster, maar veel groter, met het robuuste borststuk van gevleugelde koninginnen en een volumineuze gaster.
- Mannetje. Donkerbruin, met antennes van 12 leden en een heel korte scapus, het eerste segment van de antenne, en gereduceerde kaken met drie tanden.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 3,5-5,0 mm
- Koningin: 8,0-9,5 mm
- Mannetje: 4,0-5,0 mm
Totale lengtes volgens de determinatiesleutel van Cedric Collingwood (1979), die haar opnam vanwege de kolonies die met geïmporteerde kurk waren aangekomen.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Bij Antomas beschouwen we haar als een soort voor beginners, en een goede ook. Sommige kwekers raden haar af omdat ze zo snel groeit en zo goed klimt, maar als je ze goed begrijpt, horen die twee dingen juist bij het plezier:
- Ze is inheems en aangepast aan ons klimaat. In het actieve seizoen is kamertemperatuur genoeg, en de diapauze valt samen met onze winter, zonder omgekeerde seizoenen of speciale verwarming.
- Ze eet van alles. Suikers en allerlei soorten insecten, en ze neemt gretig eiwit aan.
- Ze is sterk en vergeeft kleine fouten.
- Er is veel te zien: opgeheven gasters, rijen rekruterende werksters en een kolonie die, eenmaal op gang, snel groeit.
Ze vraagt alleen geduld tijdens de koloniestichting, een goed afgesloten opstelling en respect voor haar diapauze.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur van het nest: 22-26 °C in het actieve seizoen (van voorjaar tot herfst). Een warm huis volstaat meestal; zo nodig milde warmte aan een zijkant van het nest, met thermostaat.
- Foerageergebied: mag aan één kant iets warmer zijn, tot zo'n 28 °C, zodat ze kunnen kiezen.
- Vochtigheid: gematigd. Een deel van het nest wat vochtig en de rest droog, zodat de kolonie kan kiezen; nooit een doorweekt nest.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het volstaat om de nestzone donker te houden en het foerageergebied licht, met het natuurlijke dag-nachtritme.
- Diapauze: 4-5 maanden op 5-10 °C, ongeveer van november tot maart (zie «Diapauze»).
Winkels en fora noemen 21 tot 28 °C; wat het meest telt, is stabiliteit, uit de buurt van direct zonlicht en radiatoren.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Alpha-reeks van Anthouse aan: modulaire, eerder droge formicaria die meegroeien met de kolonie. Dat is wat een mier van stammen en spleten vraagt, met het water apart. Om te beginnen een QBIK ONE met kleine gangen, op maat van haar kleine werksters.
Als de kolonie boven een paar honderd werksters uitkomt, is het tijd om uit te breiden met de QBIK DUO en daarna met de grotere formaten uit dezelfde reeks:
Breid uit als je het broed in alle kamers opeengepakt ziet liggen, maar loop niet op de zaken vooruit: in een te groot nest worden de overbodige kamers afvalplekken. Maak de opstelling zo compleet:
- Goed sluitend deksel en een strook ontsnappingsbarrière bovenaan de wanden van het foerageergebied (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Altijd water beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten.
- Een drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit op watten (zie «Voeding»).
- Een takje of een stuk schors in het foerageergebied: deze soort klimt en verkent graag in de hoogte. Zorg dat het de barrière en het deksel niet raakt.
Koloniestichting: je koningin, stap voor stap
Bij Antomas verkopen we bevruchte koninginnen van dit seizoen, verzameld na de vluchten aan het eind van de zomer en in de herfst. De koloniestichting van C. scutellaris is claustraal: de koningin sluit zich in en brengt haar eerste werksters groot zonder naar buiten te gaan om te eten, met de reserves van haar eigen lichaam, vooral de vliegspieren, die ze niet meer nodig heeft. Zo pak je het aan, stap voor stap:
- Een reageerbuis, geen grote kamer. De koningin leeft in een buis met water onderin, tegengehouden door een stevig aangedrukte prop watten, en met de opening afgesloten met een andere, droge prop watten. Een kleine ruimte geeft haar zekerheid: in een kweekdagboek gingen koninginnen die in grote, slecht bevochtigde acrylkamers een kolonie stichtten schimmelen en dood, terwijl die in reageerbuizen het goed deden.
- Duisternis en rust. Bewaar de buis op een donkere plek zonder trillingen, en kijk er af en toe naar zonder hem te openen.
- Eerst de diapauze, dan de warmte. Komt je koningin in de herfst of winter aan, laat haar dan een paar dagen wennen en zet haar tot het eind van de winter op 5-10 °C (zie «Diapauze»). Het is normaal dat ze aankomt met weinig eieren of larven, of helemaal niets. Aan het eind van de winter laat je de temperatuur geleidelijk stijgen tot 22-26 °C en ontwikkelt het broed zich verder.
- Water in de buis. Controleer of de watten onderin nog vochtig zijn en of er nog water in het reservoir zit. Raakt het op of wordt de buis erg vuil, zet haar dan voorzichtig door overkiepen over in een nieuwe buis.
- Voer, maar een beetje. Hoewel ze het niet nodig heeft, raden we bij Antomas aan haar in het warme seizoen af en toe een druppeltje suikerhoudende vloeistof aan te bieden op een stukje aluminiumfolie, nooit op de watten van de buis, want die gaan schimmelen en bederven het water. Haal het de volgende dag weg. Als de eerste werksters uitkomen, voeg je een- of tweemaal per week heel kleine prooien toe.
- Geduld. De eerste werksters, de zogeheten nanitica, zijn klein en gering in aantal, vaak tussen 4 en 10. Het eerste jaar gaat langzaam; in het tweede komt de kolonie op stoom.
Ter oriëntatie: in een kweekdagboek dat op Formiculture werd gepubliceerd, had een koningin die in september werd verzameld de zomer daarna 8 werksters en in het voorjaar van het tweede jaar zo'n 500. Het is één enkele ervaring, maar het past bij haar reputatie van snelle groei als de start eenmaal achter de rug is.
Wanneer zet je haar over naar het nest? Er is geen haast. Bij Antomas raden we aan haar over te zetten naar een nest dat bij haar formaat past, de QBIK ONE met kleine gangen, als ze zo'n 10-20 werksters heeft, of eerder als de buis zonder water komt te zitten of vuil wordt. Een te groot nest voor zo'n kleine kolonie maakt schoonmaken en verdedigen lastiger. En één koningin per buis: voeg geen koninginnen samen, ook al delen ze in de natuur soms een gal (zie «Eén koningin of meerdere?»).
Aankomst en verhuizing
Controleer bij ontvangst van je koningin of de buis water heeft en laat haar rusten op een rustige, donkere plek. Zet haar niet meteen bij aankomst in een andere buis. Als het tijd is om de kolonie naar het formicarium over te brengen, doen we dat bij Antomas door overkiepen: we openen de buis in het foerageergebied, naast de nestingang, en kiepen de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig in, terwijl we de achterblijvers helpen met een zacht penseel. Drie tips:
- Zet alles vooraf klaar: het formicarium opgezet, met de barrière aangebracht en de waterbuis op zijn plaats.
- Werk boven een bak, voor het geval een werkster langs de buis of het penseel omhoog klimt.
- Houd het nest donker en het foerageergebied licht: de werksters verzamelen het broed en brengen het meteen naar binnen.
Tijdens het overkiepen zie je veel opgeheven gasters: ze zijn alleen alert. Gebruik voor elke latere verhuizing naar een ander formicarium dezelfde methode.
Voeding
Suikerhoudende vloeistoffen, altijd beschikbaar. In de natuur leven ze voor een groot deel van de honingdauw van bladluizen en schildluizen, en van nectar. Wissel van suikers: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse aan 4-5 keer per week en een andere suikerhoudende vloeistof of nectar 1-2 keer per week. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje en nooit op watten, want watten gaan schimmelen en bederven de vloeistof meteen: gebruik een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «plat» en bereikbaar blijft, en ververs het voordat het gaat gisten.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Het is de motor van de groei, en dat is de filosofie van Antomas: doe je dagelijks onderhoud en haal je de resten weg, dan is het beter om ruim te voeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en talrijker. Kun je niet vaak schoonmaken, geef dan liever niet te veel: voer dat overblijft, gaat rotten en brengt schimmel en mijten. Wissel van week tot week van soort insect, zodat ze niet altijd hetzelfde eten. Voor een pas gestichte kolonie kleine, zachte prooien, zoals Thermobia domestica, perfect voor de eerste werksters, of fruitvliegjes. Als de kolonie groeit, wissel je af met kleine of in stukjes gesneden krekels en runner-kakkerlakken, vliegen en in stukjes gesneden meelwormen.
Jagen ze? Ja, en in groep: ze zijn geboren jagers op kleine, zachte insecten, en een grote kolonie deelt samen prooien in stukken die veel groter zijn dan elke werkster. Bij kleine kolonies liever in stukjes gesneden of pas gedode prooien. En koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten. In haar klimaat is water in de zomer schaars, en veldonderzoek laat zien dat ze het zoeken als een hulpbron op zich: of er water is of niet, verandert zelfs hoe ze ander voer accepteren. Zorg dat ze nooit zonder zitten.
Diapauze
Het is een mediterrane soort en ze heeft haar winterrust nodig. Bij Antomas raden we een diapauze van 4-5 maanden op 5-10 °C aan, ongeveer van november tot maart, zoals bij de andere inheemse mieren. Dat past bij haar natuurlijke cyclus, waarin de larven overwinteren zonder hun ontwikkeling te voltooien, en bij wat Europese winkels aanraden: 3 tot 6 maanden, afhankelijk van de herkomst.
- Begin: in oktober of november, als de kolonie minder begint te eten, laat je de temperatuur geleidelijk dalen, over een of twee weken.
- Waar: een koele, stabiele plek waar het niet vriest, of een wijnkoelkast.
- Tijdens: altijd water beschikbaar, wat suiker als de kolonie groot is en geen eiwit.
- Einde: in maart laat je de temperatuur geleidelijk stijgen en ga je weer over op eiwit zodra je activiteit en broed ziet.
De diapauze overslaan is geen goed idee. Kwekers zijn het erover eens dat mediterrane soorten zonder winterrust uiteindelijk minder gaan leggen, en in onze ervaring begint een kolonie die heeft gerust het voorjaar met veel meer kracht.
Gedrag in gevangenschap
Actief en nieuwsgierig. Ze verkennen alles, klimmen in de takjes van het foerageergebied en vormen rijen rekruterende werksters zodra er voer verschijnt.
Acrobaten op wacht. Als je het deksel opent of een prooi dichterbij brengt, zie je tientallen opgeheven gasters op je gericht. Dat is hun natuurlijke verdediging, en een van de schouwspelen van de soort.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Houd gewoon hun donkere zone in het nest en het foerageergebied licht, en observeer ze voorzichtig, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. Ze wennen aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Broed dat midden in het actieve seizoen stilvalt: bijna altijd te weinig eiwit of te weinig warmte.
- Schimmel of condens in het nest: te veel vocht of vergeten resten.
- Werksters die zich verzamelen bij het deksel: controleer de vochtigheid, het water en de ruimte.
Ontsnappingen en barrières
Zoals alle Crematogaster-soorten is ze een uitstekende klimmer: in de natuur leeft ze verticaal, op stammen en takken. Met een goede opstelling geeft ze geen problemen:
- Goed sluitend deksel, de eerste verdedigingslinie. Haar werksters zijn klein: controleer naden, verbindingen en doppen.
- Een strook paraffineolie of vaseline bovenaan de wanden van het foerageergebied, dun en doorlopend. Vernieuw die als er stof of vuil op komt. PTFE (Fluon) werkt bij dit geslacht minder goed: op fora vertellen ze dat Crematogaster-soorten er makkelijk overheen lopen, vooral als het vuil of vochtig wordt.
- Niets wat als brug kan dienen: geen takjes of stenen die tot aan de barrière of het deksel reiken.
- Voorzichtig bij het openen: open niet meer dan nodig, werk rustig en sluit alles als je klaar bent.
Hantering en veiligheid
Voor mensen is ze onschadelijk. Haar angel is niet geschikt om te steken, en meer dan een kneepje van haar kleine kaken zul je niet voelen. Zoals bij elke soort hanteer je ze met entomologisch gereedschap (een zacht penseel of een zacht pincet), niet met je handen, en werk je langzaam, zodat je geen werkster kwijtraakt of beschadigt, en zeker de koningin niet. Hoewel ze inheems is in een groot deel van Europa, laat je een gekweekte kolonie nooit vrij en zet je haar nooit uit buiten haar natuurlijke verspreidingsgebied.
Wat je niet moet doen
- De koningin in een grote kamer of in een buis zonder water een kolonie laten stichten: kleine reageerbuis, met vochtige watten.
- Een koningin die in de herfst of winter aankomt warmte geven: wat ze nodig heeft, is haar diapauze.
- De diapauze overslaan of inkorten tot een paar weken.
- Meerdere koninginnen in dezelfde buis zetten: bijna altijd blijft er maar één over.
- De suikerhoudende vloeistoffen op watten aanbieden of ze laten opraken.
- Ze altijd hetzelfde insect geven of resten niet opruimen.
- Ze zonder water laten zitten, vooral in de zomer.
- Kieren, slecht sluitende deksels of vuile barrières laten zitten: ze klimmen heel goed.
- Ze met je handen hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Crematogaster scutellaris en haar geslacht, de ervaring van andere kwekers en die van Antomas. Belangrijkste referenties:
- Blaimer, B. B. (2012). A subgeneric revision of Crematogaster and discussion of regional species-groups (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3482: 47–67. doi:10.11646/zootaxa.3482.1.3
- Csősz, S., El-Ghor, L. & Wagner, H. C. (2026). A taxonomic revision of the East Mediterranean species of the Crematogaster scutellaris complex (Hymenoptera: Formicidae). Insects 17: 658. doi:10.3390/insects17060658
- Frizzi, F., Ciofi, C., Dapporto, L., Natali, C., Chelazzi, G., Turillazzi, S. & Santini, G. (2015). The rules of aggression: how genetic, chemical and spatial factors affect intercolony fights in a dominant species, the Mediterranean acrobat ant Crematogaster scutellaris. PLoS ONE 10: e0137919. doi:10.1371/journal.pone.0137919
- Masoni, A., Frizzi, F., Natali, C., Ciofi, C. & Santini, G. (2020). Mating frequency and colony genetic structure analyses reveal unexpected polygyny in the Mediterranean acrobat ant Crematogaster scutellaris. Ethology Ecology & Evolution 32: 122–134. doi:10.1080/03949370.2019.1680449
- Masoni, A., Frizzi, F., Turillazzi, S. & Santini, G. (2019). Making the right choice: how Crematogaster scutellaris queens choose to co-found in relation to nest availability. Insectes Sociaux 66: 257–263. doi:10.1007/s00040-018-00683-8
- Giannetti, D., Mandrioli, M., Schifani, E., Castracani, C., Spotti, F. A., Mori, A. & Grasso, D. A. (2021). First report on the acrobat ant Crematogaster scutellaris storing live aphids in its oak-gall nests. Insects 12: 108. doi:10.3390/insects12020108
- Bordoni, A., Dapporto, L., Tatini, I., Celli, M., Bercigli, M., Ressurrección Barrufet, S., Perito, B. & Turillazzi, S. (2018). Trans-generational immunization in the acrobat ant Crematogaster scutellaris. Biology Letters 14: 20170761. doi:10.1098/rsbl.2017.0761
- Scarano, F., Giannetti, D., Trenti, F., Giacomazzi, F., Vigna, J., Guella, G., Grasso, D. A. & Haase, A. (2024). Trail pheromone identification in the ant Crematogaster scutellaris. Scientific Reports 14: 7883. doi:10.1038/s41598-024-58383-2
- Billen, J. P. J. (1984). Morphology of the tibial gland in the ant Crematogaster scutellaris. Naturwissenschaften 71: 324–325. doi:10.1007/BF00396619
- Pasteels, J. M., Daloze, D. & Boevé, J.-L. (1989). Aldehydic contact poisons and alarm pheromone of the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae): enzyme-mediated production from acetate precursors. Journal of Chemical Ecology 15: 1501–1511. doi:10.1007/BF01012379
- Marlier, J.-F., Quinet, Y. & de Biseau, J.-C. (2004). Defensive behaviour and biological activities of the abdominal secretion in the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae). Behavioural Processes 67: 427–440. doi:10.1016/j.beproc.2004.07.003
- Schatz, B. & Hossaert-McKey, M. (2003). Interactions of the ant Crematogaster scutellaris with the fig/fig wasp mutualism. Ecological Entomology 28: 359–368. doi:10.1046/j.1365-2311.2003.00519.x
- Castracani, C., Bulgarini, G., Giannetti, D., Spotti, F. A., Maistrello, L., Mori, A. & Grasso, D. A. (2017). Predatory ability of the ant Crematogaster scutellaris on the brown marmorated stink bug Halyomorpha halys. Journal of Pest Science 90: 1181–1190. doi:10.1007/s10340-017-0889-1
- Frizzi, F., Masoni, A., Ottonetti, L., Tucci, L. & Santini, G. (2020). Resource-dependent mutual association with sap-feeders and a high predation rate in the ant Crematogaster scutellaris: help or harm in olive pest control? BioControl 65: 601–611. doi:10.1007/s10526-020-10028-9
- Moeilijkheidsgraad
- Beginner

