Messor barbarus
Rolniczki, inżynierki i wojowniczki. Ta żniwiarka wznosi imperia liczące tysiące robotnic nad podziemnymi spichlerzami: zbiera nasiona wzdłuż autostrad długich nawet na 30 metrów, odcina im korzonki, żeby nie kiełkowały, i wynosi je do suszenia na słońcu. Jej majory o czerwonych głowach mielą ziarno żuwaczkami jak żarna, a gdy intruz wkroczy na jej terytorium, do walki rusza cała kolonia. Robotnice mieszańce dwóch ukrytych linii, czystej krwi królowe i mrówka, na której po raz pierwszy wykazano kompas słoneczny. Idealny gatunek na start, z królową, która może Ci towarzyszyć przez dziesięciolecia. Kolonie i królowe, także Shiny Red o intensywnej czerwieni. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 1/5 – Początkujący
Mrówka żniwiarka z zachodniej części basenu Morza Śródziemnego: gromadzi nasiona w spichlerzach, wychowuje majory z czerwonymi głowami i zaciekle broni swojego terytorium. Kolonie i same królowe, także Shiny Red. Gniazdo Qbik ze średnimi korytarzami, ze strefą wilgotną i suchym spichlerzem, obfitość nasion i białka oraz zimowanie przez około 5 miesięcy (listopad–marzec) w temperaturze poniżej około 20 °C.
Messor barbarus (Linnaeus, 1767), czyli mrówka żniwiarka, to najbardziej typowa żniwiarka zachodniej części basenu Morza Śródziemnego: to ona tworzy długie, czarne kolumny obładowanych nasionami robotnic, które przecinają polne drogi, to ona usypuje wokół wejścia do gniazda kopczyki łusek, to ona ma żołnierzy z czerwonymi głowami. Żyje na Półwyspie Iberyjskim, w południowej Francji i w Afryce Północnej, a dawne doniesienia z Bałkanów, Turcji czy Iranu uważa się dziś za błędne lub wątpliwe. To mrówka otwartych, suchych terenów: pastwisk, nieużytków, miedz, poboczy dróg, kamienistych zarośli i pól zbożowych, gdzie jest najpospolitszą mrówką.
W swoim rodzaju nie jest byle jaką mrówką. Gdy szwajcarski myrmekolog Auguste Forel opisał w 1890 roku Messor, wtedy jeszcze jako podrodzaj, zrobił to właśnie na podstawie tego gatunku: to w pewnym sensie Messor pierwotna. W XIX wieku znano ją jako Atta barbara i pod tą nazwą badali ją pierwsi przyrodnicy, których zdumiewały jej spichlerze. Dziś to najlepiej zbadany gatunek żerujący grupowo w całym rodzaju, a pod wyglądem „zwykłej” mrówki kryje niezwykłą genetykę, słoneczny kompas z historią i sposób przechowywania nasion, który przyciągał uwagę już w starożytności.
Jej nazwa mówi wszystko: messor po łacinie znaczy „żniwiarz”. Jest ziarnożerna: ponad 90% tego, co zbiera, to nasiona. Ale niech Cię nie zwiedzie jej dieta: to także mrówka terytorialna i wojownicza, która broni swojego terenu z zaciekłością zaskakującą każdego, kto hoduje ją po raz pierwszy.
Wewnątrz wielkiego imperium Messor: hodowla, spichlerze i wojny w filmie Anthouse.
Biologia
Robotnice mieszańce, królowe czystej krwi: najdziwniejsza genetyka na półwyspie
U większości mrówek to, czy żeńska larwa wyrośnie na robotnicę, czy na królową, zależy od tego, jak jest karmiona. U M. barbarus jest inaczej: zależy to przede wszystkim od tego, kim jest jej ojciec. W 2016 roku europejski zespół przeanalizował genetykę kolonii z Andaluzji, Kastylii-La Manchy, Estremadury i Algarve i odkrył, że na półwyspie współistnieją dwie kryptyczne linie genetyczne tego gatunku, nie do odróżnienia gołym okiem, które nazwano Mbar1 i Mbar2. Rozdzieliły się między 1,4 a 2,5 miliona lat temu i dzielą terytorium w takich miejscach jak Sorbas (Almería), Baúl (Grenada) czy Aljezur (Portugalia).
Zdumiewające jest to, jak dzielą się kasty: wszystkie robotnice są mieszańcami obu linii, natomiast królowe rodzą się zawsze z krzyżówek w obrębie jednej linii. Specjaliści nazywają to hybrydogenezą socjalną: królowa wykorzystuje nasienie samców z własnej linii, by wychowywać księżniczki, a nasienie samców z drugiej linii, by wychowywać robotnice. Pasuje to do tego, że każda królowa kopuluje z kilkoma samcami, średnio z około 2,4. System ten potwierdzono u innych Messor, takich jak M. structor i M. ebeninus, choć nie u wszystkich.
Ma to ciekawą konsekwencję: królowa, która kopulowała wyłącznie z samcami z własnej linii, nie może wydać robotnic. Autorzy wyliczają, że gdyby kopulacje były losowe, blisko 13% królowych nie kopulowałoby z obiema liniami. To nasza hipoteza, niepotwierdzona, ale mogłaby wyjaśniać, dlaczego niektóre świeżo złowione, pozornie zdrowe królowe nigdy nie zakładają kolonii.
A w rodzinie zdarzają się rzeczy jeszcze dziwniejsze. Jej kuzynka M. ibericus, z grupy M. structor, doprowadziła ten system do skrajności: jej królowe potrzebują nasienia samców M. structor, czyli innego gatunku, żeby wydać robotnice, a żeby nie być zdane na ich znalezienie, klonują samce tego drugiego gatunku, oddzielonego od ich własnego od ponad 5 milionów lat. Autorzy, którzy opublikowali to w Nature w 2025 roku, nazwali ten sposób rozmnażania „ksenoparią”.
Mrówka i lustro: pierwszy dowód na słoneczny kompas
Dziś wiemy, że wiele mrówek orientuje się według słońca, ale ktoś musiał to udowodnić po raz pierwszy. Zrobił to szwajcarski lekarz i myrmekolog Félix Santschi w 1911 roku, właśnie na M. barbarus. Jego eksperyment to klasyka: zasłaniał słońce robotnicom wracającym do gniazda i za pomocą lustra pokazywał im jego odbicie po przeciwnej stronie nieba. Mrówki zawracały i szły w przeciwnym kierunku, jakby słońce zmieniło miejsce. Był to pierwszy eksperyment z orientacją według ciał niebieskich u mrówek, punkt wyjścia ponad stu lat badań nad nawigacją owadów.
Sto lat później, w Twoim formikarium, jej potomkinie wciąż są świetnymi nawigatorkami: na arenie szybko wytyczają trasy i chodzą nimi gęsiego, tam i z powrotem, między gniazdem a pokarmem.
Autostrady długie nawet na 30 metrów, sprzątane nawet zimą
Najbardziej rzucają się w oczy u kolonii M. barbarus w terenie jej główne szlaki: stałe ścieżki o długości od 1 do 30 m i szerokości 10-20 cm, które wychodzą z wejść do gniazda i rozgałęziają się w stronę miejsc z największą ilością nasion. Robotnice oczyszczają je z trawy i przeszkód i utrzymują je nawet zimą, gdy nie są używane: to prawdziwa infrastruktura, a na ściernisku widać ją gołym okiem jako pasy nagiej ziemi.
Sieć jest bardzo przemyślana:
- Kilka wejść, kilka szlaków. Każda kolonia ma kilka wejść, każde ze swoim szlakiem, a w jednej z hiszpańskich populacji jedna trzecia kolonii miała dodatkowo szlaki łączące wejścia ze sobą, służące do wymiany informacji i pokarmu.
- Sieć, która się dostosowuje. Końce szlaków szukają płatów z bujniejszą roślinnością, a kolonia, niczym armia, stosuje na zmianę dwie strategie: „partyzancką”, z długimi, słabo rozgałęzionymi wypadami do zwiadu, i „falangę”, z wieloma krótkimi odgałęzieniami, by dokładnie wyeksploatować bogaty teren. Po dobrym roku pojawia się więcej odgałęzień i krótkich połączeń; po złym jest ich mniej i są dłuższe.
- Granice. Szlaki sąsiednich kolonii się nie krzyżują: dzielą teren na terytoria, których kolonie bronią przed innymi koloniami (zob. „Nie polują, ale…”).
Aby zwerbować towarzyszki, zostawiają ślad chemiczny. Feromon śladowy pochodzi głównie z gruczołu Dufoura w odwłoku, natomiast gruczoł jadowy służy do alarmowania i obrony; werbunek wzmacnia też strydulacja, czyli dźwięk wydawany przez pocieranie o siebie dwóch części ciała. Na szlakach opisano nawet transport sztafetowy: małe robotnice podnoszą ładunki duże jak na swój rozmiar, zaczynają drogę i przekazują je większym robotnicom, które pokonują ostatni odcinek do gniazda.
Rolniczki, które unieszkodliwiają swoje nasiona
Kolonia żyjąca z nasion ma oczywisty problem: jeśli przechowuje je pod ziemią, w wilgoci, nasiona kiełkują. M. barbarus rozwiązała go dawno temu, a pierwszy szczegółowo opisał to angielski przyrodnik John Traherne Moggridge w 1873 roku, obserwując kolonie z Menton i Cannes na Lazurowym Wybrzeżu.
- Odcinają korzeń. Gdy nasiono zaczyna kiełkować, robotnice odgryzają mu korzonek zarodkowy, czyli koniuszek korzenia.
- Suszą je na słońcu. Po ulewie Moggridge widział, jak mrówki wynoszą nasiona z gniazda, rozkładają je na powietrzu i w słońcu, a po wyschnięciu chowają je z powrotem.
- To działa. Przechowywane nasiona były wilgotne, a jednak spośród tysięcy nasion z 21 gniazd tylko 27, z 7 gniazd, wykazywało jakiekolwiek oznaki kiełkowania. I nie były martwe: po wysianiu rosły bujnie.
- Potrzebna jest kolonia. W późniejszych eksperymentach Moggridge sprawdził, że opary kwasu mrówkowego nie mają wpływu: kluczowa była obecność mrówek, które pilnują spichlerza i najpierw zjadają nasiona zaczynające kiełkować.
Nie było to odkrycie całkiem nowe: Moggridge potwierdzał to, o czym pisali już Plutarch i inni autorzy starożytni, którzy widzieli, jak mrówki „unieszkodliwiają” ziarno przed złożeniem go w spichlerzu. Dziś żadne współczesne badanie nie znalazło u Messor substancji hamującej kiełkowanie: wszystko wskazuje na pracę polegającą na pilnowaniu i konserwacji zapasów.
Moggridge rozkopał też ich spichlerze: poziome komory na głębokości około 4-15 cm, każda „wielkości zegarka kieszonkowego”, a w jednym głębokim gnieździe spichlerze na głębokości ponad pół metra. I zobaczył coś jeszcze: przechowywane nasiona ulegały „słodowaniu”, a robotnice zeskrobywały żuwaczkami mąkę z ziarna prosa. Hodowcy opisują, jak mrówki przeżuwają nasiona i robią z nich papkę, tak zwany „chleb mrówek”, którym karmią czerw; szczegóły jego biochemii nie są dobrze zbadane.
Wybredne podniebienie: nasiona od 4 do 50 mg
Zbieranie nasion nie oznacza zbierania byle czego. W terenie M. barbarus woli nasiona o masie od 4 do 50 mg, niezależnie od ich gęstości; tych lżejszych niż 0,4 mg prawie nigdy nie bierze i wykorzystuje tylko część dostępnych gatunków, co czyni ją bardzo wybiórczym konsumentem nasion. Wybiera też według kształtu: woli nasiona wydłużone, które łatwiej znaleźć i które rzadziej są zakopane. To strategia, która ma oszczędzać czas bardziej niż energię.
- Im dalej, tym bardziej wybredne. Im dłuższy szlak, tym bardziej stają się wybiórcze, jakby długa podróż opłacała się tylko dla dobrego nasiona; gęstość nasion natomiast nie zmienia ich wybiórczości.
- Grupowe upodobania. Uwielbiają ziarniaki traw („ziarna” traw), torebki nasienne sitowia i niełupki niektórych astrowatych, a spośród kawałków tego samego pokarmu o różnej wielkości wybierają małe, łatwiejsze do przenoszenia.
- Prawie wszystko. Moggridge znalazł w ich spichlerzach nasiona mnóstwa roślin, od dymnicy po szarłat, i napisał, że zbierały je „niemal bez wyboru”.
Z doświadczenia Antomas wynika, że w domu są dużo mniej wybredne niż w terenie: lubią praktycznie wszystko, od kanaru i prosa po chię czy owies (zob. „Karmienie”).
Majory z czerwonymi głowami: żarna kolonii
Dojrzała kolonia M. barbarus wygląda jak katalog rozmiarów: maleńkie robotnice mające około 3 mm obok majorów („żołnierzy”) dłuższych niż centymetr, z ogromną, często czerwoną głową. Nie ma tu oddzielnych kast, tylko płynne przejście od minorów przez średnie robotnice po majory, a każdy rozmiar ma skłonność do specjalizacji:
- Średnie robotnice znakują przede wszystkim szlaki feromonami.
- Minory zajmują się małymi nasionami.
- Majory zbierają nasiona duże lub najbardziej cenione.
Majory mają głowę proporcjonalnie dużo większą niż małe robotnice. Badanie z 2019 roku poświęcone ich sposobowi chodzenia wykazało, że ta głowa przesuwa ich środek ciężkości do przodu, a jeszcze bardziej, gdy niosą nasiono: duże robotnice są mniej stabilne i częściowo kompensują to, dostosowując krok; a gdy są obładowane, wszystkie, duże i małe, przytrzymują się podłoża tylnymi nogami przez część każdego kroku. Ta głowa jest wypełniona mięśniami, które napędzają żuwaczki działające jak młyn: z doświadczenia Antomas wynika, że to majory rozłupują twarde nasiona, których małe robotnice nie potrafią otworzyć, i to one zamieniają ziarno w pokarm dla czerwiu. Nie ma badań, które zmierzyłyby siłę ich ugryzienia.
Dlatego w młodej kolonii pojawienie się pierwszych majorów to prawdziwe wydarzenie: od tej chwili kolonia radzi sobie z niemal każdym nasionem, a jej wzrost przyspiesza (zob. „Zachowanie w niewoli”).
Inżynierki ekosystemu: żyzne śmietniki i sprzymierzeńcy rolnika
Łuski gromadzące się przy wejściu to nie zwykłe wysypisko. Moggridge nazywał je już „śmietnikami” (kitchen middens) i zauważył, że jeden taki kopczyk mógł wypełnić dzbanek o pojemności ponad litra. Ponad sto lat później badanie na pastwiskach pod Madrytem wykazało, że gleba tych śmietników jest bardziej pylasta i bogatsza w potas i materię organiczną, ma wyższe pH i kryje gęstszy i bardziej zróżnicowany bank nasion; zmiany te sprzyjają ponadto roślinom o ciężkich nasionach. Każde gniazdo jest w praktyce płatem nawożonej gleby i szkółką nasion.
Mrówki przenoszą też nasiona z miejsca na miejsce. Na blisko 20% szlaków pojawiają się małe składy nasion, które jedne robotnice porzucają, a inne podnoszą, choć rzeczywiste rozsiewanie, przez nasiona zgubione po drodze, wynosi mniej niż 1%.
A rolnicy? W zbożach uprawianych bez nawadniania w północno-wschodniej Hiszpanii M. barbarus jest najpospolitszą mrówką, z zagęszczeniem sięgającym setek gniazd na hektar: na poletkach z 468–900 gniazdami na hektar mrówki usunęły w ciągu 24 godzin 99-100% wyłożonych nasion chwastów. Działa jak biologiczna kontrola chwastów, a straty plonów, które powoduje, są niskie: średnio 0,6%, a maksymalnie 9,2% na najbardziej dotkniętych polach. Sąsiadka o wiele bardziej pożyteczna, niż się wydaje.
Termometr w nogach: kiedy wychodzą żerować
Zespół z Uniwersytetu Autonomicznego w Madrycie obserwował 44 kolonie pod Madrytem przez półtora roku, od marca 1998 do września 1999. Kolonia zaczyna wychodzić, gdy temperatura i wilgotność gleby przekroczą pewne wartości minimalne, a gdy już jest aktywna, to temperatura powierzchni decyduje, ile robotnic wychodzi: szczyt aktywności przypada na glebę o temperaturze 25-30 °C, a robotnice chodzą tym szybciej, im jest cieplej, z wyjątkiem największych. Na ogół żerują przy temperaturze gleby od około 15 do 35 °C.
W pełni lata zmieniają taktykę: rano tworzą długie kolumny do znanych źródeł pokarmu, a w miarę nagrzewania się gleby skracają kolumny i szukają pokarmu bliżej. Są aktywne za dnia, ale unikają środkowych godzin najgorętszych dni.
Zimą chłód trzyma je w domu: w zależności od regionu zimowy spoczynek trwa mniej więcej od listopada do marca, bez czerwiu, a kolonia żyje z zapasów nasion. Wyjaśniają to normy klimatyczne: od listopada do marca średnia temperatura wynosi 11,8-15,3 °C w Walencji i 6,3-11,2 °C w Madrycie. Na tym opiera się zimowanie, które zalecamy w domu (zob. „Zimowanie”).
Nie polują, ale…
M. barbarus nie jest łowczynią: żyje z nasion, a w terenie tylko od czasu do czasu zbiera martwe owady. Niech jednak nikt nie bierze jej za spokojną mrówkę. Jej kolonie zażarcie bronią swojego terytorium: szlaki sąsiednich kolonii się nie krzyżują, a robotnice bronią ich przed innymi koloniami, tak że teren zostaje podzielony na terytoria. Gruczoł jadowy służy właśnie do tego: do alarmowania i obrony.
Z doświadczenia Antomas wynika, że dojrzała kolonia powala duże owady, i to w dużych ilościach. To nie jest polowanie w ścisłym sensie: to obrona terytorium. Świerszcz czy karaczan, który wejdzie na jej arenę, jest zagrożeniem i cała kolonia rzuca się na niego: dziesiątki robotnic przytrzymują go za nogi i czułki, a majory unieruchamiają go żuwaczkami. Gdy zagrożenie zostanie unicestwione, staje się tym, czego kolonia potrzebuje do wychowu czerwiu: białkiem. Widok dużej kolonii Messor reagującej w ten sposób to jedno z najbardziej imponujących widowisk, jakie może Ci zapewnić „nasienna” mrówka.
Kolonia Messor rzuca się na intruza w filmie Anthouse.
Jedna królowa, kilka tysięcy robotnic… i kilku ojców
Kolonie M. barbarus są monoginiczne: mają tylko jedną królową, a w naturze liczą kilka tysięcy robotnic. Ta królowa nie ma jednak jednego partnera: kopuluje z kilkoma samcami, średnio z około 2,4, co pasuje do jej osobliwego systemu genetycznego (zob. „Robotnice mieszańce, królowe czystej krwi”). W laboratorium badano też, jak reagują kolonie zmuszane do przyjęcia kilku królowych i jak „zamykają się” na obce królowe.
Ile robotnic może liczyć kolonia? Liczby rzędu dziesiątek tysięcy, które krążą wśród hodowców, nie zostały zmierzone: nauka mówi o „kilku tysiącach”. W domu, przy odpowiedniej przestrzeni i pokarmie, kolonia Messor w ciągu kilku lat staje się prawdziwym imperium.
Jesienne loty i zakładanie klaustralne
Loty godowe M. barbarus odbywają się jesienią, zwykle po pierwszych silnych deszczach po lecie. Pasuje to do klimatu: w Walencji wrzesień i październik to najbardziej deszczowe miesiące roku, z opadami 70 i 77 mm. Badacze, którzy zajmowali się jej genetyką, łapali królowe i samce podczas lotów w Grenadzie i Albacete.
Po locie królowa zrzuca skrzydła, zakopuje się i sama zakłada kolonię. Zakładanie jest klaustralne: wychowuje pierwsze robotnice, nie wychodząc po pokarm, z zapasów własnego ciała. I zwykle się nie spieszy: jesienne królowe najczęściej spędzają zimę w diapauzie i zaczynają wychowywać czerw wiosną.
A jeśli kilka królowych zakłada kolonię razem? Nazywa się to pleometrozą. U M. barbarus nie ma badań naukowych, ale hodowcy opowiadają, że gdy łączy się królowe, na początku zwykle się tolerują, a gdy wyklują się robotnice, w końcu zostaje tylko jedna. U jej północnoamerykańskiej krewnej M. pergandei jest to udokumentowane: w niektórych populacjach królowe zakładają kolonię razem, wspólnie kopią gniazdo i wychowują pierwszy czerw, a wkrótce po wykluciu się robotnic walczą na śmierć i życie, aż zostanie jedna. Dlatego w Antomas zalecamy jedną królową na probówkę.
Walczące królowe: księżniczki, które zostały w domu
Wśród hodowców Messor znane jest zjawisko, którego nauka nie zbadała jeszcze w tym rodzaju: walczące królowe. Tak nazywamy młode królowe, uskrzydlone księżniczki kolonii, które nie mogły odbyć lotu godowego w swoim czasie i zostają w gnieździe, wykonując prace robotnic. Zdarza się to dość często w dojrzałych koloniach w niewoli: gdy nadchodzi jesień, kolonia wydaje księżniczki, ale w formikarium lot jest niemożliwy i wiele z nich w końcu zrzuca skrzydła i zostaje w domu.
Z doświadczenia Antomas i innych hodowców wynika, że wszystkie mają jedną wspólną cechę: niepohamowaną agresję. Widać, jak ruszają do bitwy razem z robotnicami, gdy kolonia broni swojego terytorium. Ale ich życie w kolonii nie jest łatwe: same robotnice dość mocno je szarpią, a jeśli nie są kolonii do niczego przydatne, w końcu je zabijają. Nie licz na to, że któraś z nich zastąpi królową: dziewicza księżniczka nie może dać robotnic, a z jej niezapłodnionych jaj wylęgłyby się tylko samce.
Czy ma to podstawy naukowe? U Messor nie ma badań ani naukowej nazwy dla nich, ale zjawisko jest udokumentowane w innym rodzaju. W 2012 roku zespół z uniwersytetów w Kopenhadze i Fryburgu badał mrówki tnące liście Acromyrmex echinatior i A. octospinosus i zauważył, że dziewicze królowe, które tracą skrzydła bez odbycia lotu godowego, nie giną: zostają w kolonii matki, opiekują się czerwiem i pracują w gnieździe jak robotnice, a także go bronią. Na zapach obcych kolonii reagowały znacznie większą agresją niż pozostałe samice; komunikat prasowy Uniwersytetu we Fryburgu porównał je nawet do legendarnych amazonek. Wcześniej zakładano, że takie królowe giną, a niektóre rzeczywiście zostają pożarte przez siostry. Żyją z własnych zapasów, czyli mięśni skrzydeł, a autorzy sugerują, że u mrówek żywiących się grzybem „przerabianie” zbędnych królowych na białko się nie opłaca, więc korzystniej jest dać im inną pracę.
Kontrast z Messor jest ciekawy: u mrówek tnących liście takie królowe są zachowywane; u naszych żniwiarek natomiast robotnice w końcu je eliminują, jeśli nie są przydatne. Widzimy to my, hodowcy, i widzimy to w Antomas, choć nikt jeszcze nie zbadał dlaczego. Udokumentowane jest natomiast w tym rodzaju to, że królowe mogą być bardzo bojowe: u M. pergandei, w populacjach, w których założycielki walczą na śmierć i życie, królowe mają szerszą głowę (a wraz z nią silniejsze żuwaczki) niż w populacjach, w których nie walczą, podczas gdy ich robotnice się nie różnią: prawdziwa żeńska „broń” ukształtowana przez walkę.
Walczące królowe Messor w ogniu bitwy w filmie Anthouse.
Jak długo żyje królowa Messor? Dziesiątki lat
Królowe mrówek należą do najdłużej żyjących znanych owadów: żyją nieporównanie dłużej niż ich robotnice, niż samce i niż ogromna większość owadów samotnych. Udokumentowany rekord należy do królowej Lasius niger, którą niemiecki entomolog Hermann Appel złapał w sierpniu 1931 roku po jej locie godowym i która żyła u niego w domu do kwietnia 1960 roku: prawie 29 lat (28 lat i 9 miesięcy). Według jego notatek w ostatnim roku życia wciąż składała zapłodnione jaja.
U M. barbarus żadne badanie nie zmierzyło długości życia królowej; liczby 20 czy 25 lat, które można przeczytać na niektórych stronach, nie mają oparcia w nauce. Możemy natomiast opowiedzieć o naszym doświadczeniu: w Antomas mamy 11-letnią kolonię, która wciąż jest aktywna. Jesteśmy przekonani, że mogą żyć znacznie dłużej. Dobrze pielęgnowana królowa Messor może Ci towarzyszyć przez dziesiątki lat: weź to pod uwagę przy wyborze (a jeśli masz ochotę, także przy wyborze jej koloru: zob. „Królowe Shiny Red”).
Rozmiar i morfologia
Krępa, błyszcząca mrówka z podrodziny Myrmicinae, z robotnicami bardzo różnej wielkości, połączonymi płynnym przejściem rozmiarów.
- Ubarwienie robotnic. Czarne i błyszczące. Minory są jednolicie ubarwione; majory, zwłaszcza największe, są często dwubarwne, z rudawą głową, a intensywność tej czerwieni bardzo się różni u poszczególnych osobników. Już Moggridge w 1873 roku rozróżniał formę „całkowicie czarną” i formę „z czerwoną głową”.
- Głowa i żuwaczki. U majorów głowa jest proporcjonalnie dużo większa niż u małych robotnic, z szerokimi, mocnymi żuwaczkami do rozłupywania nasion.
- Bez „koszyczka” na piasek. W odróżnieniu od innych Messor nie ma psammoforu, czyli rzędu długich włosków pod głową, za pomocą którego inne gatunki noszą piasek.
- Królowa. Duża i krępa, czarna i błyszcząca, prawie zawsze z czerwoną głową, a rzadko także z czerwonym gastrem. Rozpoznaje się ją ponadto po masywnym tułowiu przystosowanym do lotu i po bliznach po skrzydłach.
- Samiec. Uskrzydlony, mniejszy i smuklejszy od królowej; lata jesienią, w czasie lotów godowych.
- W porównaniu z innymi iberyjskimi Messor. Majory M. capitatus mają kanciasty propodeum (tylną część tułowia), zakończony narożnikiem, i nie mają rudawej głowy M. barbarus; a M. ibericus, z którą bywa mylona, należy do innej grupy, grupy M. structor. Do oznaczenia iberyjskiej Messor potrzebne są robotnice wszystkich rozmiarów, zwłaszcza majory.
- Rozwój. Jak u pozostałych Myrmicinae, larwy przepoczwarczają się bez kokonu: poczwarki są nagie. Według hodowców od jaja do robotnicy mija od 6 do 12 tygodni, zależnie od temperatury.
Królowe Shiny Red: odrobina koloru na całe życie
Jak już wiesz, czerwień głowy jest u tego gatunku bardzo zmienna: są królowe prawie czarne, inne z czerwoną głową, a niektóre, rzadkie, mają rudawy także gaster. Shiny Red to królowe o bardziej czerwonym ubarwieniu: ten sam gatunek, w intensywniejszym kolorze. Skoro królowa Messor może Ci towarzyszyć przez tyle lat, dlaczego nie cieszyć się odrobiną więcej koloru przez całą tę przygodę?
A jej córki? Nie ma badań nad dziedziczeniem ubarwienia u M. barbarus, więc nie można zagwarantować koloru potomstwa. Z doświadczenia Antomas wynika jednak, że niektórzy żołnierze królowych o bardziej czerwonej odmianie barwnej często mają bardziej żółtą lub pomarańczową głowę, co w dojrzałej kolonii wygląda przepięknie.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 3-13 mm, od minorów po największe majory
- Królowa: około 13-15 mm
- Samiec: brak wiarygodnych pomiarów naukowych
Wymiary pochodzą z rewizji marokańskich Messor autorstwa Cagnianta i Espadalera (1997); populacje iberyjskie mogą się nieco różnić. Brak współczesnej morfometrii tego gatunku na półwyspie.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 1/5 – Początkujący
To bez przesady jeden z najlepszych gatunków na świecie na początek. Jest odporna, świetnie przystosowuje się do życia w formikarium, je nasiona, które zawsze możesz mieć w domu i które sama gromadzi na dni, kiedy o niej zapomnisz, nie żądli i nie ucieka. Jej potrzeby sprowadzają się do czterech: gniazda ze strefą wilgotną i suchym spichlerzem, stałego dostępu do wody, dużej ilości pokarmu przy sprzątaniu resztek i zimowania.
I naprawdę warto. Łatwa nie znaczy nudna: zobaczysz, jak robotnice wytyczają trasy, napełniają spichlerz, majory rozłupują nasiona, łuski lądują na śmietniku, a gdy intruz wtargnie na ich terytorium, ruszają do walki. A wszystko to z królową, która może Ci towarzyszyć przez dziesiątki lat.
Zalecane parametry
- Temperatura (od wiosny do jesieni): 22-28 °C. To zakres lat w jej zasięgu, ze średnimi 22-26 °C od czerwca do sierpnia w Walencji i Madrycie, a w naturze jej aktywność jest największa przy powierzchni gleby nagrzanej do 25-30 °C. Hodowcy zgodnie podają podobny zakres dla gniazda. Nie potrzebuje przesadnie gorącego punktu: jeśli używasz źródła ciepła, niech będzie łagodne i umieszczone na jednym końcu areny, a gniazdo niech nigdy nie przekracza 30 °C.
- Wilgotność: dwie strefy. Wilgotna część gniazda, bez zalewania, dla czerwiu, i suchy spichlerz na nasiona. Arena sucha.
- Woda: stale dostępna, także w czasie zimowania: probówka z wodą i watą na arenie.
- Światło: wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, z normalnym cyklem dnia i nocy. Unikaj bezpośredniego słońca na formikarium.
- Zimowanie: tak, przez około 5 miesięcy, od listopada do marca, w temperaturze poniżej około 20 °C (zob. „Zimowanie”).
Zalecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik od Anthouse, zwykłe Qbiki z serii Alpha: modułowe formikaria, które rosną razem z kolonią. Na początek QBIK ONE ze średnimi korytarzami, który pozwala dobrze kontrolować czerw i spichlerz w małej kolonii.
W miarę wzrostu kolonii rozbudowuje się je, zawsze o większe korytarze: majory dojrzałej kolonii są duże i potrzebują miejsca. Następnym krokiem jest QBIK DUO:
A dla wielkich imperiów formaty QuaDra, HeXa i NoNa z tej samej serii. Rozbudowuj, gdy gniazdo zrobi się dla nich za małe: wyraźnym sygnałem jest widok wielu robotnic stojących bez ruchu w rogach areny, bo w środku brakuje miejsca. I odwrotnie: zbyt duże gniazdo dla małej kolonii kończy się rogami zamienionymi w śmietnik, pleśnią i roztoczami.
Żadnych gniazd z gipsu ani z ytongu. M. barbarus przegryza wiele materiałów: w Antomas widzieliśmy to wielokrotnie, majory rozsadzają gniazda z gipsu i z ytongu, a hodowcy mówią to samo o gipsie modelarskim, piaskowcu, drewnie i miękkich tworzywach. Wybieraj zawsze profesjonalne gniazda o ugruntowanej pozycji na rynku, z materiałów, których nie przegryzą.
Uzupełnij instalację o te szczegóły:
- Strefa wilgotna i suchy spichlerz. Nawilżaj tylko jedną część gniazda, tę z czerwiem, a drugą zostaw suchą: tam będą przechowywać nasiona. Mrówki szybko uczą się oddzielać spichlerz od czerwiu.
- Woda w probówce. Probówka z wodą i watą na arenie to najlepsze źródło wody: zawsze dostępne i bez ryzyka utonięcia, bo w odkrytej wodzie się topią. Latem dodaj drugą probówkę.
- Poidełko na płyny słodzone. Nigdy na wacie, która pleśnieje i szybko psuje płyn: użyj tradycyjnego lub domowego poidełka, w którym kropla jest „rozlana” i łatwo dostępna.
- Przestronna arena, sucha, na której mogą wytyczać trasy i urządzić śmietnik. Odrobina piasku lub suchej ziemi pozwala im zachowywać się naturalnie.
Zakładanie kolonii z samą królową
W Antomas sprzedajemy też same królowe. Zakładanie jest klaustralne, więc bardzo proste: królowa nie musi jeść, potrzebuje tylko spokoju, ciemności i wody.
- W probówce, ze zbiornikiem wody zamkniętym watą, w ciemnym i spokojnym miejscu.
- Bez niepokojenia. Zestresowana królowa może zjeść swoje jaja: zaglądaj do niej od czasu do czasu, delikatnie i bez przesuwania jej, ale nie zmieniaj jej miejsca i nie otwieraj probówki bez potrzeby.
- Jesienne królowe – na zimowanie. Królowe, które latają jesienią, zwykle spędzają zimę w diapauzie, nie składając jaj albo składając ich bardzo mało, i zaczynają wychowywać czerw wiosną. W Antomas zalecamy uszanować ten rytm i pozwolić im przejść zimowanie, tak jak robimy z królowymi z sezonu, które sprzedajemy: probówka w chłodnym miejscu (poniżej około 20 °C) przez zimę, a w marcu lub kwietniu z powrotem w temperaturze pokojowej. Nie ogrzewaj ich, żeby przyspieszyć składanie jaj.
- Pierwsze robotnice. Gdy się wyklują, podaj kilka małych, miękkich nasion, takich jak chia, sezam czy nasiona trawy, po suchej stronie probówki, z dala od waty: nasiona, które dotykają mokrej waty, kiełkują, a ich korzenie wypijają wodę z probówki. Pierwsze robotnice, „nanitki”, są małe i żyją krótko: to normalne, że któraś z nich umrze.
- Kiedy przenieść ją do gniazda. Gdy kolonia będzie liczyć kilkadziesiąt robotnic i probówka zrobi się za mała – przez przesypanie (zob. „Przyjazd i przeprowadzka”).
Kilka królowych razem. Pleometroza istnieje, ale zwykle po wykluciu się robotnic zostaje tylko jedna królowa, a po drodze może dojść do walk na śmierć i życie (zob. „Jesienne loty i zakładanie klaustralne”). Nie zalecamy jej wymuszania: jedna królowa na probówkę.
Jeśli królowa nie wydaje robotnic. Nie zawsze jest to wina hodowcy. Pamiętaj o jej genetyce: królowa, która nie kopulowała z samcami obu linii, nie może wydać robotnic. I jak u wszystkich mrówek, niektóre królowe po prostu nie dają rady.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu kolonii pozwól jej odpocząć w spokojnym miejscu w temperaturze pokojowej i upewnij się, że ma wodę. Aby przenieść ją do formikarium, w Antomas robimy to przez przesypanie: otwieramy probówkę i przesypujemy kolonię (robotnice, królową, czerw i nasiona) do nowego formikarium, lekko w nią postukując. Miękkim pędzelkiem możesz pomóc maruderom. Rób to spokojnie i bez obaw: w ciągu kilku godzin zajmą gniazdo i zaczną porządkować spichlerz. Gdy kolonia urośnie i rozbudujesz formikarium o większe korytarze, metoda jest taka sama.
Karmienie
Nasiona: lubią praktycznie wszystko. Z doświadczenia Antomas wynika, że można im dawać niemal każde nasiona: kanar, proso, owies, mieszanki dla ptaków, nasiona trawy, chię, komosę ryżową, len, sezam, mak… Hodowcy zgodnie twierdzą, że uwielbiają też nasiona oleiste. Używaj nasion spożywczych lub dla ptaków, nieprzetworzonych, niesolonych i nieprażonych. Jedna zasada zależna od wieku kolonii: dopóki nie wyklują się pierwsze majory, robotnice nie potrafią rozłupywać twardych nasion, więc w młodej kolonii warto podawać nasiona małe lub miękkie (chia, sezam, mak, trawa). Z majorami poradzą sobie ze wszystkim.
Jak zapobiegać pleśni i kiełkowaniu. Same umieją to robić, tak jak w terenie (zob. „Rolniczki, które unieszkodliwiają swoje nasiona”), ale pomóż im:
- Zostawiaj nasiona na arenie, żeby zaniosły je do suchego spichlerza; nigdy w strefie wilgotnej ani w kontakcie z watą.
- Usuwaj nasiona, które kiełkują lub mają pleśń, a także łuski i resztki ze śmietnika.
- W małej kolonii dawaj niewiele i często uzupełniaj; w dużej możesz dawać więcej na raz, bo robi zapasy.
- Rozłupane nasiona nie kiełkują, ale szybciej pleśnieją, jeśli zawilgną: rozłupuj je tylko wtedy, gdy trafią do suchego spichlerza.
Białko w obfitości. Żeby kolonia szybko rosła, podstawą jest podawanie dużej ilości białka, także zwierzęcego: królowa potrzebuje go do składania jaj, a larwy do wzrostu. W Antomas dajemy im owady (świerszcze, karaczany, mączniki, muchy), kurczaka, pinkies (mrożone młode myszy, sprzedawane jako pokarm dla gadów) i tuńczyka, w kawałkach dopasowanych do wielkości kolonii. Mięso i rybę zawsze lepiej gotowane (kurczak, tuńczyk…); pinkies w całości. Dzikie owady lepiej wcześniej zamrozić ze względu na pasożyty. I ważna zasada: jeśli nie zjedzą białka zwierzęcego w ciągu 24-48 godzin, szybko je usuń. Dojrzała kolonia rzuca się też na duże, żywe owady (zob. „Nie polują, ale…”).
Im więcej jedzą, tym lepiej i szybciej rosną. Taka jest filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo mrówki rozumieją, że mają więcej zasobów, i rosną szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar białka gnije i sprowadza pleśń i roztocza.
Zawsze urozmaicona dieta. U tego gatunku urozmaicenie dotyczy nasion i białka: zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego. Węglowodany natomiast nie są szczególnie zalecane dla tak ziarnożernej mrówki. Jako uzupełnienie i tylko bardzo od czasu do czasu możesz podać im nektar, na przykład nektar Blue Sugar od Anthouse, zawsze w poidełku i nigdy na wacie: w Antomas dajemy go raz lub dwa razy w miesiącu. Unikaj czystego, gęstego miodu: mrówki się do niego przyklejają.
Woda: zawsze, w probówce z watą. To jedyna rzecz, której nigdy nie może im zabraknąć.
Zimowanie
M. barbarus potrzebuje zimowego spoczynku, czyli diapauzy: w naturze, od listopada do marca, kolonia przestaje wychowywać czerw i żyje z zapasów nasion. W Antomas zalecamy zimowanie przez około 5 miesięcy, od listopada do marca, mniej więcej w zależności od temperatury w danym miejscu.
- Temperatura: poniżej około 20 °C, z szerokim marginesem. Nie potrzeba silnego zimna, a temperatura może się dość mocno wahać: im chłodniej, tym wyraźniejszy spoczynek. Dla porównania: w jej zasięgu od listopada do marca średnia temperatura wynosi od 11,8 do 15,3 °C w Walencji i od 6,3 do 11,2 °C w Madrycie. Zwykle wystarczy chłodny pokój, garaż lub nieogrzewana komórka.
- Bez sztucznego ciepła: usuń źródła ciepła na całą zimę.
- Woda zawsze dostępna: to jedyne, czego potrzebują. Będą jeść mało albo wcale, poza nasionami, które mają w zapasie.
- Stopniowe zmiany: listopad i marzec to miesiące przejściowe, w których temperatura powoli spada i rośnie.
Poznasz, że kolonia wchodzi w zimowanie, bo je mniej, zwłaszcza białka, mniej się porusza i przestaje mieć poczwarki. Wiosną, gdy temperatura rośnie, królowa znów zaczyna składać jaja, a kolonia rusza z pełną siłą. Same królowe i małe kolonie również przechodzą zimowanie.
Tak imperium przygotowuje się do zimy: ostatni wielki posiłek przed zimowaniem w krótkim filmie Anthouse:
„Imperium musi odpocząć” od Anthouse: ostatnia wieczerza kolonii M. barbarus przed zimowaniem.
Zachowanie w niewoli
Zorganizowane. W ciągu kilku dni zobaczysz, jak kolonia urządza swój dom: czerw w strefie wilgotnej, spichlerz w suchej, a śmietnik na zewnątrz, na arenie, z łuskami nasion, resztkami jedzenia i martwymi robotnicami. Od czasu do czasu usuwaj śmietnik i utrzymuj go w suchości, żeby nie rozwijały się w nim pleśń i roztocza.
Wzrost. W pierwszym roku rosną powoli, a z pojawieniem się pierwszych majorów przyspieszają. Pewien hodowca, który dokumentował swoją kolonię na forum, zobaczył pierwszego majora, gdy kolonia liczyła około 20 robotnic, a w nieco ponad rok przeszła ona od około 30 robotnic do kilkuset. Przy obfitości białka i przestrzeni w ciągu kilku lat będziesz mieć imperium.
Wojny. Są bardzo terytorialne: nie łącz kolonii, nawet tego samego gatunku, i nie łącz ze sobą dwóch formikariów z Messor. W naturze sąsiednie kolonie dzielą się terenem i bronią swoich granic, a w formikarium nie mają dokąd się wycofać.
Walczące królowe. Jeśli Twoja kolonia jest dojrzała, którejś jesieni mogą pojawić się uskrzydlone księżniczki, które bez możliwości lotu zostaną w gnieździe. Nie musisz nic robić: kolonia sama zdecyduje (zob. „Walczące królowe”).
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, żeby się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę i obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Szybko przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Sygnały alarmowe: jeśli królowa wychodzi na arenę, sprawdź wodę; jeśli w spichlerzu pojawia się pleśń, jest wilgoć tam, gdzie nie powinno jej być; a jeśli w krótkim czasie umiera wiele robotnic, sprawdź wodę, temperaturę i resztki jedzenia.
Ucieczki i bariery
Z doświadczenia Antomas wynika, że nie mają skłonności do ucieczek: próbują uciekać tylko wtedy, gdy brakuje im pokarmu, wody lub miejsca. Nie są też szczególnie zręczne w pokonywaniu barier: bariera z oleju mineralnego lub z PTFE na arenie świetnie się u nich sprawdza.
Za to przegryzają: sprawdzaj zatyczki, połączenia i miękkie elementy i nie używaj materiałów, przez które mogą się przegryźć. Najlepszą profilaktyką jest profesjonalne formikarium, pokarm i woda w nadmiarze oraz rozbudowa na czas.
Obsługa i bezpieczeństwo
To bardzo bezpieczny gatunek. W praktyce nie żądlą i, jak wszystkie Myrmicinae, nie mają kwasu mrówkowego. Majory mogą ugryźć, ale ich ugryzienie to tylko ucisk: czuć je, ale nie boli. Mimo to przenoś je narzędziami entomologicznymi (miękkim pędzelkiem lub miękką pęsetą), a nie rękami, zwłaszcza przy przesypywaniu lub sprzątaniu, żeby nie zrobić krzywdy królowej. I nigdy nie wypuszczaj kolonii ani królowych na wolność: choć w części Europy jest to gatunek rodzimy, poza swoim zasięgiem byłby gatunkiem zawleczonym.
Czego nie robić
- Trzymać je w gniazdach z gipsu, ytongu lub miękkich materiałów: przegryzają je i rozsadzają.
- Kłaść nasiona w strefie wilgotnej lub w kontakcie z watą: kiełkują lub pleśnieją.
- Dawać kolonii zbyt duże gniazdo: w końcu zamieniają rogi w śmietnik.
- Zostawiać białko zwierzęce dłużej niż 24-48 godzin, spleśniałe nasiona lub wilgotny śmietnik.
- Skąpić białka: to klucz do ich wzrostu.
- Przesadzać z węglowodanami: u tego gatunku tylko bardzo od czasu do czasu.
- Ogrzewać jesienną królową, żeby przyspieszyć składanie jaj: pozwól jej przejść zimowanie.
- Stawiać odkrytą wodę lub gęsty miód: topią się lub przyklejają.
- Podawać płyny słodzone na wacie: użyj poidełka.
- Zostawiać je bez wody, także w czasie zimowania.
- Pomijać zimowanie lub gwałtownie zmieniać temperaturę.
- Stosować przesadnie gorący punkt lub zostawiać formikarium w bezpośrednim słońcu.
- Łączyć królowe lub kolonie.
- Trzymać je w ukryciu: są po to, żeby je obserwować i cieszyć się nimi; rób to delikatnie, ingerując jak najmniej.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Messor barbarus i jej rodzaju oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Acosta, F. J., López, F. & Serrano, J. M. (1995). Dispersed versus central-place foraging: intra- and intercolonial competition in the strategy of trunk trail arrangement of a harvester ant. The American Naturalist 145: 389–411. doi:10.1086/285746
- Keller, L. & Genoud, M. (1997). Extraordinary lifespans in ants: a test of evolutionary theories of ageing. Nature 389: 958–960. doi:10.1038/40130
- Heredia, A. & Detrain, C. (2000). Worker size polymorphism and ethological role of sting associated glands in the harvester ant Messor barbarus. Insectes Sociaux 47: 383–389. doi:10.1007/PL00001735
- Detrain, C., Tasse, O., Versaen, M. & Pasteels, J. M. (2000). A field assessment of optimal foraging in ants: trail patterns and seed retrieval by the European harvester ant Messor barbarus. Insectes Sociaux 47: 56–62. doi:10.1007/s000400050009
- Azcárate, F. M., Arqueros, L., Sánchez, A. M. & Peco, B. (2005). Seed and fruit selection by harvester ants, Messor barbarus, in Mediterranean grassland and scrubland. Functional Ecology 19: 273–283. doi:10.1111/j.0269-8463.2005.00956.x
- Azcárate, F. M., Kovacs, E. & Peco, B. (2007). Microclimatic conditions regulate surface activity in harvester ants Messor barbarus. Journal of Insect Behavior 20: 315–329. doi:10.1007/s10905-007-9074-3
- Azcárate, F. M. & Peco, B. (2007). Harvester ants (Messor barbarus) as disturbance agents in Mediterranean grasslands. Journal of Vegetation Science 18: 103–110. doi:10.1658/1100-9233(2007)18[103:HAMBAD]2.0.CO;2
- Doblas-Miranda, E. & Reyes-López, J. (2008). Foraging strategy quick response to temperature of Messor barbarus (Hymenoptera: Formicidae) in Mediterranean environments. Environmental Entomology 37: 857–861. doi:10.1603/0046-225X(2008)37[857:FSQRTT]2.0.CO;2
- Baraibar, B., Ledesma, R., Royo-Esnal, A. & Westerman, P. R. (2011). Assessing yield losses caused by the harvester ant Messor barbarus (L.) in winter cereals. Crop Protection 30: 1144–1148. doi:10.1016/j.cropro.2011.05.010
- Nehring, V., Boomsma, J. J. & d'Ettorre, P. (2012). Wingless virgin queens assume helper roles in Acromyrmex leaf-cutting ants. Current Biology 22: R671–R673. doi:10.1016/j.cub.2012.06.038
- Plowes, N. J. R., Johnson, R. A. & Hölldobler, B. (2013). Foraging behavior in the ant genus Messor (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae). Myrmecological News 18: 33–49. Pełny tekst w Myrmecological News
- Bespalova, I. & Helms, K. R. (2014). Social selection and the evolution of a female weapon in queens of the ant Messor pergandei (Hymenoptera: Formicidae). Biological Journal of the Linnean Society 113: 1011–1020. doi:10.1111/bij.12376
- Norman, V., Darras, H., Tranter, C., Aron, S. & Hughes, W. O. H. (2016). Cryptic lineages hybridize for worker production in the harvester ant Messor barbarus. Biology Letters 12: 20160542. doi:10.1098/rsbl.2016.0542
- Romiguier, J., Fournier, A., Yek, S. H. & Keller, L. (2017). Convergent evolution of social hybridogenesis in Messor harvester ants. Molecular Ecology 26: 1108–1117. doi:10.1111/mec.13899
- Poziom trudności
- Początkujący





