Pogonomyrmex californicus
Koninginnen die een pact sluiten voor het leven. In sommige populaties van Pogonomyrmex californicus stichten meerdere niet-verwante koninginnen samen een kolonie en regeren ze die tot het einde samen: een van de zeldzaamste samenlevingsvormen in de mierenwereld. Het is de rode oogstmier van het zuidwesten van Noord-Amerika, die zand draagt met haar baard, haar graanschuren vult met zaden, de woestijn bezaait, 51,7 °C verdraagt en de mier was die de inheemse volken van Californië levend inslikten om visioenen te krijgen. Een krachtige steek en een strijdlustig karakter: een soort voor ervaren mierenhouders. Stichtende koninginnen met broed, alleen of in groepjes van 2 of 3. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Oogstmier uit het zuidwesten van Noord-Amerika, beroemd in de wetenschap omdat in sommige populaties meerdere niet-verwante koninginnen samen een kolonie stichten en hun hele leven samenleven. Stichtende koninginnen met broed, alleen of in groepjes van 2 of 3; de groepjes blijven zoals ze aankomen, zonder koninginnen toe te voegen of te scheiden. Semi-claustrale koloniestichting: de koningin moet eten, dus ze wordt grootgebracht in een reageerbuis met mini-arena. Daarna een QBIK ONE met middelgrote gangen, een droge graanschuur en een vochtige zone, 26-30 °C, gevarieerde zaden en veel eiwit, en een diapauze van 3-4 maanden op 10-15 °C. Krachtige steek: barrière van minerale olie en hanteren met gereedschap.
Pogonomyrmex californicus (Buckley, 1867) is een oogstmier uit het zuidwesten van de Verenigde Staten en het noordwesten van Mexico: een robuuste Myrmicinae, intens roestrood, met een «baard» van lange haren onder de kop en een angel die respect afdwingt. Ze leeft in Californië, Arizona, Nevada, Utah, New Mexico en West-Texas, en in Baja California, Sonora en Chihuahua. Ze bewoont open, goed gedraineerde terreinen, zoals struikgewas van creosootstruik (Larrea tridentata), woestijnvlakten, graslanden en chaparral, van de lage, zinderende woestijnen tot de bergketens van Zuid-Californië, waar de winters vorst brengen. Ze nestelt in de grond, vaak zandig, met kamers voor het broed en voor de zaden.
In de hobby is ze gewoon een van de oogstmieren, maar in laboratoria is ze een ster: de Arizona State University gebruikt haar als modelsoort, en haar volledige genoom werd in 2021 gepubliceerd. De reden is een sociale eigenaardigheid. In het grootste deel van haar verspreidingsgebied heeft elke kolonie één koningin, maar in sommige populaties in het zuiden van Californië en het noorden van Baja California stichten meerdere koninginnen die geen familie van elkaar zijn samen een kolonie en leven ze hun hele leven samen. En er is meer: ze verdraagt meer dan 51 °C, zaait de woestijn in, een groot astronoom schreef over haar en verschillende inheemse volken van Californië slikten haar levend in om visioenen te krijgen.
Biologie
Koninginnen die een pact voor het leven sluiten
Bij bijna alle mieren duurt de alliantie kort als meerdere koninginnen samen een kolonie stichten, wat pleometrose heet: zodra de eerste werksters uitkomen, vechten de koninginnen met elkaar of schakelen de werksters ze uit tot er één overblijft. P. californicus breekt in sommige populaties die regel. Daar komen pas bevruchte koninginnen die geen familie van elkaar zijn onder de grond samen, brengen ze samen de eerste generatie groot en blijven ze samen eieren leggen als er al werksters zijn. Dat is primaire polygynie: een kolonie met meerdere koninginnen vanaf de eerste dag, en voorgoed.
De myrmecoloog Robert A. Johnson stelde dit vast in langlopende experimenten die in 2004 werden gepubliceerd: deze verbonden blijven niet beperkt tot één koningin als de werksters uitkomen. Genetisch onderzoek bevestigde later dat de medestichtsters geen familie zijn en dat uit die pleometrose de volwassen kolonies met meerdere koninginnen voortkomen, en in 2024 vatte een internationaal team het samen als een «levenslange» tolerantie tussen niet-verwante koninginnen. De stichtingsgroepen tellen van 2 tot meer dan 50 koninginnen, en in de best onderzochte coöperatieve populatie zijn er gemiddeld zo'n 4 koninginnen per nest, zowel bij de stichting als in volwassen kolonies. Hoeveel jaar dat samenleven duurt, is niet gemeten, want ook hoe oud een koningin van deze soort wordt, is niet bekend.
Twee populaties op 50 km, twee verschillende samenlevingen
Het verbazingwekkendste is dat deze coöperatieve samenleving plaatselijk is. In het grootste deel van haar verspreidingsgebied sticht de soort met één koningin en zijn haar kolonies monogyn. Pleometrose komt maar in enkele populaties voor, en het contrast tussen buren kan enorm zijn: in een coöperatieve populatie hadden 35 van de 47 stichtingsnesten meerdere koninginnen; in een andere, op slechts zo'n 50 km afstand, nauwelijks 1 van de 17. De koninginnen van elke plek hebben bovendien een ander karakter: koninginnen die alleen stichten, zijn een stuk agressiever tegenover andere koninginnen en laten conflicten sneller escaleren.
Waarom samenwerken met onbekenden? Een studie uit 2018 zag dat kolonies op een plek die gedomineerd werd door kolonies met meerdere koninginnen zich minder voortplantten en meer buren hadden, maar dat ze met extra voer gelijk kwamen met die van een plek met kolonies met één koningin. Samenwerking lijkt een antwoord op harde, verzadigde omgevingen, waar een koningin alleen nauwelijks kansen heeft.
Samen overleven ze: 26 van de 30 tegenover 3 van de 30
De cijfers zijn overtuigend. In 2021 stichtte een team van de Arizona State University in het laboratorium, bij 30 °C, kolonies met koninginnen uit een coöperatieve populatie: 30 met één koningin, 30 met twee en 30 met vier. Na 10 maanden leefden nog:
- 26 van de 30 kolonies met vier koninginnen;
- 20 van de 30 kolonies met twee koninginnen;
- en slechts 3 van de 30 kolonies met één koningin.
Bovendien groeiden de kolonies met meerdere koninginnen veel sneller: ze deden er 70 dagen over om 10 werksters te bereiken met vier koninginnen, 102 met twee en 184 met één. En het voordeel van de groep hield lang na de stichting aan.
En hoe meer, hoe beter? Nee. In 2022 vergeleek een andere studie met koninginnen uit dezelfde populatie groepen van 1, 3, 6 en 9 stichtsters gedurende 50 dagen. De groepen van 3 en 6 zetten eieren het best om in werksters, met 0,86 en 0,66 werksters per stichtster na 50 dagen, tegenover 0,20 in de groepen van 9, waar veel koninginnen hun tijd inactief doorbrachten. De eerste werksters kwamen in alle groepen rond dag 33-36 uit. De alleenstaande koninginnen uit die populatie brachten geen enkele werkster voort: ze leefden gemiddeld 15,8 dagen.
Het dilemma van de stichtster: de agressieve koningin wint, de groep verliest
Samenwerken betekent niet in harmonie leven. In 2016 volgde een studie 384 pas bevruchte koninginnen in glazen nesten, alleen en in groepen. In de groepen kwam agressie voor, die 20% van de sterfgevallen onder koninginnen veroorzaakte, 46 van de 229, en de agressieve koningin trok aan het langste eind: ze was de laatste overlevende in 15 van de 27 nesten met agressie. Maar groepen zonder agressie overleefden als groep beter. Dat is «het dilemma van de stichtster»: binnen elk nest loont vechten voor wie vecht; tussen nesten winnen de vreedzame groepen. De auteurs zien het als groepsselectie ten gunste van samenwerking.
De praktische les, die we bij het houden nog eens herhalen, is duidelijk: voeg nooit op eigen houtje koninginnen samen en zet nooit koninginnen bij een kolonie. Samenleven ontstaat tussen koninginnen die vanaf het begin samen stichten, en een vreemde koningin is een uitnodiging tot een gevecht.
Koninginnen die het werk verdelen
Een kolonie stichten vraagt om graven, op voedsel uitgaan en voor het broed zorgen. Wie doet wat als er meerdere koninginnen zijn? In 2004 vormden Sara Helms Cahan en Jennifer Fewell paren van koninginnen uit elk type populatie. Paren van koninginnen die normaal alleen stichten verdeelden het werk heel ongelijk: de ene groef of foerageerde en de andere deed nauwelijks iets. Koninginnen uit een coöperatieve populatie daarentegen deelden de taken veel evenwichtiger. Waar koninginnen samenleven, heeft de evolutie de koninginnen bevoordeeld die gelijk de handen uit de mouwen steken, niet een verdeling tussen baas en ondergeschikte. Met een groepje van 2 of 3 koninginnen thuis zie je ze gemakkelijk tegelijk voor het broed zorgen.
Een supergen in wording en een volledig genoom
Achter deze twee samenlevingen zit genetica. In 2024 vergeleek een internationaal team koninginnen uit een coöperatieve populatie en uit een populatie die alleen sticht, en vond het een gebied in het genoom van zo'n 8 miljoen basenparen, met 682 genen, waarin recombinatie bijna verdwenen is. Het heeft twee versies, de ene veel voorkomend bij coöperatieve koninginnen en de andere bij alleenstaande: alles wijst op een jong supergen, een blok genen dat in zijn geheel wordt overgeërfd, zoals de genen die de sociale organisatie van de vuurmier regelen. Het is geen perfecte schakelaar: 85% van de coöperatieve koninginnen droeg twee kopieën van de «coöperatieve» versie, en 93% van de alleenstaande minstens één van de «alleenstaande». De auteurs denken dat er nog veel meer genen bij betrokken zijn.
Dit alles is mogelijk omdat haar volledige genoom sinds 2021 is geassembleerd en geannoteerd. Weinig mieren die thuis worden gehouden, kunnen daarop bogen.
Koninginnen die boodschappen gaan doen
Veel oogstmieren van het geslacht, zoals P. rugosus en P. maricopa, stichten claustraal: de koningin sluit zich op en brengt haar eerste werksters groot met haar reserves, zonder naar buiten te gaan. P. californicus niet: haar koloniestichting is verplicht semi-claustraal. Johnson toonde dat in 2002 aan: haar koninginnen zijn klein voor het geslacht, hebben weinig vet- en eiwitreserves en moeten op voedsel uitgaan om hun eerste werksters groot te brengen. In ruil daarvoor brengen ze een talrijkere eerste generatie voort. Je ziet het zelfs aan de bouw: hun stichtingsnesten zijn minder diep en minder gesloten dan die van claustrale soorten, maar sterker vertakt, het nest van een koningin die van plan is naar buiten te gaan.
Anders dan andere Noord-Amerikaanse oogstmieren wacht ze ook niet op de moessonregens om uit te vliegen. Haar bruidsvluchten vinden begin zomer plaats: volgens Johnson eind mei en begin juni in Arizona, en eind juni en begin juli in Californië. Johnson opperde op een congres zelfs dat die verschillen in datum, gedrag en fysiologie het begin zouden kunnen zijn van een splitsing in verschillende soorten; het is een open hypothese.
Het gevolg voor een houder is direct: een koningin van deze soort moet eten. Haar wekenlang zonder voer in een reageerbuis opsluiten, zoals bij claustrale soorten gebeurt, is haar ten dode opschrijven. Daarom vindt de koloniestichting bij Antomas plaats in een reageerbuis met mini-arena (zie «Koloniestichting: koninginnen met broed, alleen of in een groep»). Sommige winkels beschrijven haar als claustraal of zeggen dat ze na de moesson uitvliegt: dat zijn fouten.
Ze verdraagt 51,7 °C
Woestijnoogstmieren werken op enkele van de heetste bodems ter wereld. In 2004 maten Lighton en Turner de kritische maximumtemperatuur van P. californicus, de temperatuur waarbij een insect zijn coördinatie verliest, met een objectieve methode op basis van de ademhaling: 51,7 °C, dezelfde als die van P. rugosus, waarmee ze haar territorium deelt. En ook hier duikt haar sociale leven weer op: in een studie uit 2022 verdroegen werksters uit kolonies met meerdere koninginnen meer hitte, en gelijkmatiger, dan die uit kolonies met één koningin, wat hen in staat zou kunnen stellen langer te foerageren op de warmste uren van de dag. De weerstand tegen uitdroging hangt daarentegen af van de grootte van de werkster: grote werksters houden het langer vol.
Je hoeft ze thuis niet te roosteren: onder de grond dempt het nest de hitte (zie «Aanbevolen parameters»).
Een baard om zand te dragen
Pogonomyrmex komt van het Griekse pogon, «baard», en myrmex, «mier». De baard is het psammofoor, een rij lange, gebogen haren onder de kop die als een mandje werkt: daarmee dragen de werksters zand en aarde bij het graven en voeren ze die het nest uit. Bij P. californicus is het met het blote oog te zien, en in een formicarium met wat zand in het foerageergebied is het een van haar merkwaardigste schouwspelen. De soortnaam betekent «uit Californië»; ze werd in 1867 beschreven door de Amerikaanse natuuronderzoeker Samuel B. Buckley.
Tuinierster van de woestijn
Ze leeft vooral van zaden, maar verzamelt niet zomaar alles en niet op willekeurige wijze:
- Ze kiest om geen ruzie te krijgen. In de Chihuahuawoestijn zag Walter Whitford in 1978 dat ze zaadsoorten koos waarmee ze contact met andere Pogonomyrmex-soorten kon vermijden.
- Ze rekent met tijd. In een experiment uit 1987 met haver in drie maten namen de kolonies niet zomaar de grootste korrels: ze probeerden de meeste energie per tijdseenheid binnen te halen, zoals de theorie van optimaal foerageren voorspelt.
- Ze jaagt ook. Ze verzamelt en vangt kleine geleedpotigen, een belangrijke eiwitbron voor het broed.
En intussen zaait ze. In de Coloradowoestijn, het Californische uiteinde van de Sonorawoestijn, onderzochten Dennis O'Dowd en Mark Hay in 1980 haar relatie met Datura discolor, een nachtschadeachtige uit de woestijn. De werksters nemen de zaden mee vanwege een voedzaam aanhangsel, benutten dat in het nest en gooien het onbeschadigde zaad op de afvalhoop, gemiddeld 2,3 m van de moederplant. Die reis redt het zaad: onder de kruin van de plant namen knaagdieren ongeveer 10 keer meer zaden mee. Het is een schoolvoorbeeld van mutualisme, al zijn daturaplanten zeer giftig en horen ze niet in een formicarium thuis.
Oorlog tussen buren
Haar kolonies kunnen niet goed overweg met hun buren. In de Mojavewoestijn zag De Vita in 1979 dat de werksters na gevechten tussen kolonies terugkeerden naar het nest en lange tijd binnen bleven, en dat de kolonie minder zaden verzamelde: oorlog doodt niet alleen, hij verlamt ook. In een andere studie, uit 1986, lagen haar nesten verder uit elkaar dan op grond van toeval te verwachten was, het typische patroon van concurrentie, en de gegevens wezen erop dat gevestigde kolonies de koninginnen uitschakelen die in de buurt een kolonie proberen te stichten.
Ze heeft ook gespecialiseerde vijanden. De hoornhagedissen (Phrynosoma) van het Noord-Amerikaanse zuidwesten eten vooral oogstmieren, en in het zuiden van Californië verdringt de invasieve Argentijnse mier de inheemse mieren en ontneemt zo de hagedissen hun hoofdvoedsel. Tegenover P. californicus gebruikt de Argentijnse mier chemie: ze bespuit haar met irriterende stoffen, de iridoïden.
De mier die visioenen gaf
Weinig mieren hebben zo'n culturele geschiedenis. Bij verschillende inheemse volken in het zuiden van Midden-Californië, vooral de Kitanemuk, de Kawaiisu, de Tübatulabal en de Chumash uit het binnenland, slikten jongeren levende rode oogstmieren in, zonder te kauwen en in enorme hoeveelheden, vaak meer dan 400, om in een langdurige toestand van bewusteloosheid te raken. In die trance verschenen de beschermgeesten, de «droomhelpers», die hen hun hele leven als bondgenoten konden vergezellen. Verder naar het zuiden ondergingen jongens een inwijdingsritueel waarbij ze op een mierennest lagen, bedekt met mieren, om te harden. En de mieren werden gebruikt als middel tegen verlamming, reuma en andere pijnen.
Welke mier was het? In 2001 bevestigde de antropoloog Kevin Groark het: een notitie uit 1933 van de etnograaf John P. Harrington identificeerde haar als Pogonomyrmex californicus, en in de collectie van het Smithsonian doken de exemplaren op die Harrington had verzameld. Volgens Groark is het het enige goed gedocumenteerde geval van wijdverbreid gebruik van een insect als hallucinogeen. Sommige Yokuts-groepen noemden haar k'awk'aw, «gekke mieren». Dit is geschiedenis, geen suggestie: haar gif is zeer actief (zie «Hanteren en veiligheid»).
Een astronoom tussen de mieren
In 1920 publiceerde het tijdschrift PNAS een verslag over uiterst zeldzame werksters van P. californicus, de pterergaten: werksters met kleine vleugelstompjes, half werkster, half koningin. Het was ondertekend, vanuit het Mount Wilson-observatorium, door Harlow Shapley, een van de grote astronomen van de 20e eeuw, die aantoonde dat de zon niet in het centrum van de Melkweg staat en die datzelfde jaar de hoofdrol speelde in het «Grote Debat» over de grootte van het heelal. Shapley was een hartstochtelijk mierenliefhebber, en in zijn vrije uren op het observatorium mat hij ook hoe de snelheid van de werksters op hun paden met de temperatuur verandert.
Grootte en morfologie
Een robuuste Myrmicinae, met werksters van één enkele kaste die wat in grootte variëren, zonder soldaten en gewapend met een angel.
- Kleur. Van roestrood tot oranjerood. Volgens de revisie van het geslacht door Cole (1968) verandert de kleur geleidelijk van regio tot regio: er zijn populaties die bijna egaal rood zijn en andere, uit het binnenland, met een donkerdere gaster, tot bruin of zwart.
- Kleur van onze kolonies. Egaal oranje roestrood, met een gaster die naar de punt toe iets donkerder wordt.
- Kop. Met duidelijke lengtegroeven, sterke mandibels en het psammofoor goed zichtbaar eronder.
- Werksters. Monomorf: er zijn geen soldaten met een enorme kop, zoals bij Messor, al zijn sommige werksters iets groter dan andere.
- Koningin. Klein voor haar geslacht en met weinig vet, iets wat samenhangt met haar semi-claustrale koloniestichting.
- Mannetje. Gevleugeld; we hebben geen beschrijving met afmetingen gevonden.
- Ontwikkeling. Zoals bij alle Myrmicinae zijn de poppen naakt, zonder cocon. Bij 30 °C komen de eerste werksters rond dag 33-36 van de koloniestichting uit.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: gemiddelde kopbreedte 1,63 mm
- Totale lengte van de werksters: geen gepubliceerde wetenschappelijke afmetingen
- Koningin en mannetje: geen gepubliceerde wetenschappelijke afmetingen
De kopbreedte komt uit een studie uit 2002. De lengtes in millimeters van sommige winkels komen niet uit gepubliceerde metingen, dus die geven we liever niet: het is een soort die veel onderzocht is wat gedrag en genetica betreft, maar nauwelijks wat afmetingen betreft.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Een gevestigde kolonie is sterk, makkelijk te voeren en heel dankbaar om te observeren. Maar om zover te komen, heb je wat ervaring nodig:
- Een semi-claustrale koloniestichting. De koningin moet eten: je moet een reageerbuis met mini-arena voor haar opzetten, haar voeren en vanaf de eerste dag voorzichtig schoonmaken.
- Warmte en een graanschuur. Ze groeit goed bij 26-30 °C en heeft een nest nodig met een vochtige zone voor het broed en een droge graanschuur.
- Koninginnen in groep. Ze blijven zoals ze aankomen: koninginnen samenvoegen of toevoegen kan eindigen in gevechten op leven en dood.
- De steek. Die is krachtig, zoals bij alle Pogonomyrmex-soorten, en dwingt je met gereedschap en een ontsnappingsbarrière te werken.
En het is zeer de moeite waard. Je ziet de werksters zand dragen met hun baard, de graanschuur vullen en zich op een insect storten, en met een groepje koninginnen heb je thuis een van de zeldzaamste samenlevingen uit de mierenwereld. Spreekt het geslacht je aan, dan heb je bij Antomas ook Pogonomyrmex badius, Pogonomyrmex bicolor en Pogonomyrmex rugosus Hybrid.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 26-30 °C in het actieve seizoen. Laboratoria houden hun kolonies constant op 30 °C, of op 35 °C overdag en 26 °C 's nachts, en kwekers zijn het erover eens dat de groei onder ongeveer 24 °C sterk afremt. Zo nodig zachte warmte aan één zijkant van het nest, met thermostaat.
- Vochtigheid: een vochtige zone voor het broed, zonder dat het doorweekt raakt, en een droge graanschuur; het foerageergebied droog. Het belangrijkste is dat de zaden niet nat worden.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het is genoeg om ze een donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied licht te houden, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: ongeveer 3-4 maanden, ruwweg van december tot februari, op 10-15 °C (zie «Diapauze»).
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Alpha-reeks van Anthouse aan, dezelfde als voor Messor-soorten: modulaire, eerder droge formicaria die met de kolonie meegroeien en waarin je de vochtige broedzone makkelijk scheidt van de droge graanschuur. Om te beginnen een QBIK ONE met middelgrote gangen:
Als de kolonie groeit, is de volgende stap de QBIK DUO, en daarna de grotere formaten uit dezelfde reeks:
Breid uit als je veel werksters stil in het foerageergebied ziet zitten, zonder plaats binnen; een te groot nest voor een kleine kolonie eindigt met kamers die afvalhoop, schimmel en mijten worden. Maak de opstelling zo compleet:
- Vochtige zone en droge graanschuur. Bevochtig alleen het deel van het nest dat voor het broed bedoeld is; de kolonie leert snel het graan in de droge zone te bewaren.
- Zand in het foerageergebied. Een dun laagje droog zand laat ze hun psammofoor gebruiken en hun afvalhoop aanleggen.
- Water in een reageerbuis met watten, nooit open: ze kunnen verdrinken.
- Drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit op watten (zie «Voeding»).
- Barrière van minerale olie en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
Koloniestichting: koninginnen met broed, alleen of in een groep
Bij Antomas verkopen we stichtende koninginnen met broed: losse koninginnen of groepjes van 2 of 3 koninginnen die hun kolonie al zijn begonnen, met eieren, larven of poppen. Omdat de koloniestichting semi-claustraal is, is het essentieel dat de koninginnen naar buiten kunnen om te eten. Daarom raden we een reageerbuis met mini-arena aan:
- De buis is de broedkamer. Houd hem zoals hij aankomt, met zijn waterreservoir achter de watten, in het donker en op 26-30 °C, liefst aan de bovenkant van dat bereik.
- De mini-arena is de voorraadkast. Sluit de opening van de buis aan op een klein foerageergebied, met een bodem van fijn, droog zand en een strook minerale olie bovenaan de wanden. Daar leg je het voer neer, zodat de koninginnen het gaan zoeken, zoals in het veld.
- Voer vanaf de eerste dag. Een paar kleine, zachte zaden (graszaad, sesam, chiazaad of maanzaad) en een of twee keer per week een kleine prooi, zoals een Thermobia of een stukje krekel. Ter referentie: laboratoria geven elke koningin ongeveer 3 graszaadjes om de 3 dagen. Haal de volgende dag het overgebleven eiwit weg, en ook zaden die nat worden of ontkiemen.
- Zaden ver van de watten: als ze die raken, ontkiemen of beschimmelen ze, en hun wortels drinken het water van de buis op.
- Zo weinig mogelijk storen. Observeer ze voorzichtig, zonder de buis te verplaatsen. Dat een koningin naar de mini-arena komt, is geen slecht teken: het is precies wat ze moet doen.
Groepjes van 2 of 3 koninginnen, zoals ze aankomen. Dit is de belangrijkste regel van deze verzorgingsgids. De koninginnen van een groepje leven al samen en brengen samen broed groot, en zo moet het blijven: scheid ze niet, voeg geen nieuwe koninginnen toe en voeg geen koninginnen uit verschillende buizen samen. Zelfs in de coöperatieve populaties veroorzaakte agressie 20% van de sterfgevallen onder koninginnen in de stichtingsgroepen (zie «Het dilemma van de stichtster»). Sterft een koningin uit een groepje in de eerste weken, vervang haar dan niet: het is een natuurlijk risico van de koloniestichting.
Eén koningin of een groepje? In het grootste deel van haar verspreidingsgebied sticht de soort met één koningin, en een losse koningin met broed kan haar kolonie met voer, warmte en rust tot een succes maken. Maar in de coöperatieve populaties overleven en groeien de groepjes veel beter (zie «Samen overleven ze»). Zoek je de sterkste optie, en wil je met eigen ogen een samenleving met meerdere koninginnen zien, kies dan een groepje.
Wanneer verhuizen naar het nest? Bij zo'n 10-15 werksters, zoals kwekers aanraden, of eerder als de buis te klein wordt, vuil wordt of zonder water komt te zitten, en altijd naar een QBIK ONE met middelgrote gangen.
Aankomst en verhuizen
Laat je koninginnen na ontvangst tot rust komen op een rustige, donkere plek bij 26-30 °C, controleer of de buis water heeft en sluit hem zo snel mogelijk aan op de mini-arena, met wat voer. Om ze naar het formicarium over te brengen, doen we het bij Antomas door overschudden: met het formicarium al opgebouwd, de vochtige zone gereed en de barrière aangebracht, openen we de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en schudden we de koninginnen, de werksters, het broed en de zaden er voorzichtig uit, waarbij we achterblijvers met een penseel helpen. Werk boven een dienblad en met een lang pincet, want ze steken, en houd het nest donker: binnen een paar uur hebben ze het broed naar de vochtige zone gebracht en zijn ze begonnen de graanschuur in te richten. Voor de overstap naar een QBIK DUO gebruik je dezelfde methode.
Voeding
Zaden: de basis van haar dieet. Bied een gevarieerd mengsel aan van kleine, schone zaden, onbehandeld, ongezouten en ongebrand, en kijk welke je kolonie verkiest. Laboratoria houden ze met graszaad (Poa pratensis) en sesam in gelijke delen, en kwekers noemen ook maanzaad, chiazaad, paardenbloem, kanariezaad, gierst, amarant en, voor grote kolonies, gepelde zonnebloempitten. Bij jonge kolonies liever kleine, zachte zaden: grote, oliehoudende zaden zijn moeilijk te kraken en beschimmelen sneller. Geen ongedetermineerde wilde zaden, behandelde zaden of zaden van Datura.
- Leg de zaden in het foerageergebied, zodat ze ze naar de droge graanschuur brengen; nooit in de vochtige zone of in contact met de watten.
- Haal twee of drie keer per week ontkiemde of beschimmelde zaden weg, en maak de afvalhoop af en toe leeg.
- Bij een kleine kolonie weinig en vaak; bij een grote meer, want die legt voorraden aan.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Ook al zijn het oogstmieren, dierlijk eiwit is de motor van hun groei: de koningin heeft het nodig om te leggen en de larven om te groeien. Een Amerikaanse kweker vatte het met humor samen: wil je dat je kolonie uit de hand loopt, geef haar dan eiwit. Het is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter overvoeren, want de kolonie begrijpt dan dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en met meer werksters. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel: eiwit dat overblijft gaat rotten en trekt schimmel en mijten aan. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet steeds hetzelfde eten:
- Thermobia domestica: een kleine, zachte prooi, perfect voor stichtende koninginnen en kleine kolonies.
- Runner-kakkerlakken (Shelfordella lateralis), een favoriet van kwekers van deze soort.
- Krekels (Acheta domesticus) en dubia-kakkerlakken (Blaptica dubia), in stukjes voor jonge kolonies.
- Meelwormen (Tenebrio molitor), in stukjes en af en toe: sommige kwekers zeggen dat ze die minder goed accepteren.
- Vleugelloze Drosophila, het eiwit dat laboratoria gebruiken.
Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier, want insecten die met insecticiden zijn behandeld kunnen de kolonie doden, en haal de resten binnen 24 uur weg.
Suikers, als aanvulling. Ze vormen niet de basis van haar dieet, maar veel kolonies nemen ze gretig aan. Bied ze af en toe aan, een of twee keer per maand, zoals we bij Antomas met zaadeters doen, en varieer: meestal de Blue Sugar-nectar van Anthouse en af en toe een andere nectar of suikerhoudende vloeistof; je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Altijd in een drinkbakje, waar de druppel «plat» en bereikbaar blijft, en nooit op watten, die beschimmelen en de vloeistof meteen bederven.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten. Ook al eten ze droge zaden, water mag nooit ontbreken.
Diapauze
Geen enkele studie heeft aangetoond dat ze een verplichte diapauze heeft, en laboratoria houden haar het hele jaar op 30 °C. Maar haar natuurlijke verspreidingsgebied omvat bergketens met vorst en woestijnen met koude winternachten, en in de natuur neemt haar activiteit in die periode sterk af. Bij Antomas geven we haar de diapauze van een soort uit het zuidwesten van de Verenigde Staten, net als de Myrmecocystus-soorten uit die regio: ongeveer 3-4 maanden, ruwweg van december tot februari, op 10-15 °C.
- Verlaag de temperatuur geleidelijk, over een of twee weken, en verhoog haar aan het einde op dezelfde manier.
- Zonder kunstmatige warmte: een koele kamer of een onverwarmde berging is meestal geschikt.
- Altijd water beschikbaar en zaden in de graanschuur; eiwit weinig of niet.
- Ga aan het einde weer over op warmte en eiwit zodra je activiteit en broed ziet.
En een stichtende kolonie? Komt de winter en hebben je koninginnen nog geen werksters, dan houden we ze bij Antomas liever actief, met warmte en voer, tot de eerste uitkomen, en doen we de diapauze de winter daarna: een semi-claustrale koningin zonder werksters is afhankelijk van wat ze eet.
Gedrag in gevangenschap
Ordelijk. Binnen een paar dagen zie je het huis op orde: het broed in de vochtige zone, de graanschuur in de droge en de afvalhoop buiten.
Groei. De start is traag: in het laboratorium, bij 30 °C, deden de kolonies er 70 tot 184 dagen over om 10 werksters te bereiken, afhankelijk van het aantal koninginnen. Daarna versnelt het: in een andere studie groeiden kolonies van zo'n 50 werksters in drieënhalf jaar uit tot gemiddeld zo'n 770.
Snel alarm en territoriaal. Ze reageren krachtig op elke verstoring, en de verspreiding van hun alarm is zelfs onderzocht met automatische videotracking: als je tegen het formicarium tikt, komen ze massaal naar buiten om het te verdedigen. Voeg geen kolonies samen en verbind geen formicaria met elkaar: in een formicarium kunnen ze nergens heen.
Kijk gerust. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Het is genoeg om ze hun donkere zone in het nest te laten en het foerageergebied licht te houden, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrepen en stress.
Alarmsignalen: groeit een stichtende kolonie niet of verliest ze broed, controleer dan het voer in de mini-arena en de temperatuur; is er schimmel of zijn er ontkiemde zaden in de graanschuur, dan is er te veel vocht; en sterven er in korte tijd veel werksters, controleer dan het water, de temperatuur en de resten.
Ontsnappingen en barrières
Ze heeft één voordeel: ze klimt slecht. Al in 1933 noteerde Harrington dat ze niet uit een fles kon ontsnappen, en sommige verzorgingsgidsen zeggen dat ze niet tegen schoon glas of acryl op klimt. Maar met een steek als de hare is het niet de moeite waard om risico te nemen:
- Een strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied, ook in de mini-arena. Vernieuw hem als er stof of resten op komen.
- Goed sluitend deksel, zonder kieren bij aansluitingen of doppen.
- Niets dat als brug naar de barrière kan dienen.
Hanteren en veiligheid
Ze steken, en de steek is krachtig, zoals bij alle Pogonomyrmex-soorten. Het geslacht heeft enkele van de giftigste insectengiffen die bekend zijn, volgens proeven met muizen, al is er voor P. californicus geen eigen cijfer. Een studie uit 2024 verklaarde waarom het zo'n pijn doet en zo lang: haar gif bevat peptiden die de natriumkanalen van de sensorische zenuwen van gewervelde dieren activeren. Bovendien kan bij de soorten uit haar groep de angel in de huid blijven steken. In de praktijk:
- Hanteer ze altijd met gereedschap, een lang pincet en een zacht penseel, nooit met je handen.
- Open het formicarium niet meer dan nodig, werk rustig en sluit het als je klaar bent.
- Niet aanbevolen voor mensen die allergisch zijn voor insectensteken.
Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Koninginnen samenvoegen, koninginnen aan een kolonie toevoegen of een groepje scheiden dat samen aankomt.
- Een stichtende koningin opsluiten zonder toegang tot voer.
- Ze in het actieve seizoen onder ongeveer 24 °C houden.
- De zaden in de vochtige zone of in contact met de watten leggen.
- Ongedetermineerde wilde zaden, behandelde zaden of zaden van Datura geven.
- Te weinig eiwit geven, altijd hetzelfde insect geven of resten laten liggen.
- De suikerhoudende vloeistoffen op watten geven of het water open neerzetten.
- Een stichtende kolonie zonder werksters in diapauze laten gaan of de temperatuur abrupt veranderen.
- Kolonies samenvoegen of ze met je handen hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Pogonomyrmex californicus en haar geslacht, de etnografie van Californië en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Shapley, H. (1920). Preliminary report on pterergates in Pogonomyrmex californicus. Proceedings of the National Academy of Sciences 6: 687–690. doi:10.1073/pnas.6.12.687
- O'Dowd, D. J. & Hay, M. E. (1980). Mutualism between harvester ants and a desert ephemeral: seed escape from rodents. Ecology 61: 531–540. doi:10.2307/1937419
- Groark, K. P. (2001). Taxonomic identity of «hallucinogenic» harvester ant (Pogonomyrmex californicus) confirmed. Journal of Ethnobiology 21: 133–144. Volledige tekst bij de Society of Ethnobiology
- Johnson, R. A. (2002). Semi-claustral colony founding in the seed-harvester ant Pogonomyrmex californicus: a comparative analysis of colony founding strategies. Oecologia 132: 60–67. doi:10.1007/s00442-002-0960-2
- Johnson, R. A. (2004). Colony founding by pleometrosis in the semiclaustral seed-harvester ant Pogonomyrmex californicus (Hymenoptera: Formicidae). Animal Behaviour 68: 1189–1200. doi:10.1016/j.anbehav.2003.11.021
- Helms Cahan, S. & Fewell, J. H. (2004). Division of labor and the evolution of task sharing in queen associations of the harvester ant Pogonomyrmex californicus. Behavioral Ecology and Sociobiology 56: 9–17. doi:10.1007/s00265-003-0746-5
- Lighton, J. R. B. & Turner, R. J. (2004). Thermolimit respirometry: an objective assessment of critical thermal maxima in two sympatric desert harvester ants, Pogonomyrmex rugosus and P. californicus. Journal of Experimental Biology 207: 1903–1913. doi:10.1242/jeb.00970
- Overson, R., Fewell, J. & Gadau, J. (2016). Distribution and origin of intraspecific social variation in the California harvester ant Pogonomyrmex californicus. Insectes Sociaux 63: 531–541. doi:10.1007/s00040-016-0497-8
- Shaffer, Z., Sasaki, T., Haney, B., Janssen, M., Pratt, S. C. & Fewell, J. H. (2016). The foundress's dilemma: group selection for cooperation among queens of the harvester ant, Pogonomyrmex californicus. Scientific Reports 6: 29828. doi:10.1038/srep29828
- Ostwald, M. M., Guo, X., Wong, T., Malaekeh, A., Harrison, J. F. & Fewell, J. H. (2021). Cooperation among unrelated ant queens provides persistent growth and survival benefits during colony ontogeny. Scientific Reports 11: 8332. doi:10.1038/s41598-021-87797-5
- Bohn, J. et al. (2021). Genome assembly and annotation of the California harvester ant Pogonomyrmex californicus. G3: Genes|Genomes|Genetics 11: jkaa019. doi:10.1093/g3journal/jkaa019
- Shaffer, Z., Dreyer, S., Clark, R. M., Pratt, S. C. & Fewell, J. H. (2022). Efficient allocation of labor maximizes brood development and explains why intermediate-sized groups perform best during colony-founding in the ant, Pogonomyrmex californicus. Frontiers in Ecology and Evolution 10: 768752. doi:10.3389/fevo.2022.768752
- Errbii, M., Ernst, U. R., Lajmi, A., Privman, E., Gadau, J. & Schrader, L. (2024). Evolutionary genomics of socially polymorphic populations of Pogonomyrmex californicus. BMC Biology 22: 109. doi:10.1186/s12915-024-01907-z
- Robinson, S. D. et al. (2024). Peptide toxins that target vertebrate voltage-gated sodium channels underly the painful stings of harvester ants. Journal of Biological Chemistry 300: 105577. doi:10.1016/j.jbc.2023.105577
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld

