Camponotus sylvaticus
Als de zon ondergaat boven de weiden van het Middellandse Zeegebied, begint haar dienst. Camponotus sylvaticus, in 1792 beschreven aan de hand van één enkele koningin, is de grote Iberische houtmier van de nacht: kop en gaster donker en glanzend, een roodachtig borststuk en werksters in verschillende maten die in de dennen klimmen om bladluizen te melken en hun kuddes tot de laatste beet verdedigen. Als ‘moeder’ van C. barbaricus, ooit een ondersoort van haar, combineert ze een eenvoudige verzorging, een winterse diapauze en een nachtelijk schouwspel dat bijna niemand in de natuur heeft gezien. Perfect om mee te beginnen. Stichtende koninginnen met broed. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
De grote Iberische Camponotus van de nachtdienst: donkere, glanzende kop en gaster, roodbruine thorax en werksters van verschillende grootte, die naar buiten komen om hun bladluizen te verzorgen als het licht uitgaat. Stichtende koninginnen met broed; één koningin per kolonie en claustrale koloniestichting. Laat haar stichten in een Qbik Wild en verhuis haar daarna naar de Alpha-reeks; 24-28 °C, eerder droog nest, water in een reageerbuis, suiker altijd in een drinkbakje en veel eiwit. Diapauze van 3-4 maanden bij 8-13 °C, nooit onder nul. Ze rent en klimt: een strook minerale olie of talk houdt haar binnen. Zonder angel, dus ze steekt niet.
Camponotus sylvaticus (Olivier, 1792) is een grote, polymorfe reuzenmier uit het westelijke Middellandse Zeegebied, met werksters van verschillende grootte en een bijna volledig nachtelijk leven. Terwijl de zon de stenen van graslanden en struikgewas verzengt, wacht de kolonie onder de grond; als het licht uitgaat, klimmen de werksters de vegetatie in op zoek naar bladluizen, nectar en insecten. Het is een van de algemeenste Camponotus-soorten van het Iberisch Schiereiland en toch hebben weinig mensen haar aan het werk gezien: dat doet ze terwijl wij slapen.
Bij Antomas vinden we haar uitstekend om mee te beginnen: robuust, rustig, makkelijk te voeren en met een jaarcyclus die past bij een huis in ons klimaat. In deze verzorgingsgids scheiden we wat de wetenschap zegt, wat andere kwekers vertellen en wat wij bij Antomas aanraden.
Biologie
Beschreven midden in de Franse Revolutie, op basis van één koningin
Haar wetenschappelijke geschiedenis begint in 1792, het jaar waarin Frankrijk de Republiek uitriep. De natuuronderzoeker Guillaume-Antoine Olivier beschreef haar als Formica sylvatica in de Encyclopédie méthodique, en met heel weinig materiaal: volgens de wereldcatalogus van mieren, AntCat, was de beschrijving gebaseerd op één enkele koningin, verzameld in de bossen van Zuid-Frankrijk. Dat typeexemplaar wordt bewaard in het Muséum national d'histoire naturelle in Parijs.
Later werd ze ondergebracht in Camponotus, het geslacht van de reuzenmieren, en in 1925 plaatste de Italiaanse myrmecoloog Carlo Emery haar in het ondergeslacht Tanaemyrmex, waar ze nog steeds staat: Camponotus (Tanaemyrmex) sylvaticus.
De mier «van het bos» die graslanden verkiest
Sylvaticus betekent in het Latijn «van het bos» of «wild», naar de bossen waar de koningin van Olivier werd gevonden. Maar de mier is minder een bosbewoner dan haar naam doet vermoeden. Op het schiereiland leeft ze vooral in graslanden, struikgewas, open plekken en bosranden, op zonnige en eerder droge plaatsen, en ze nestelt bijna altijd onder stenen, in de grond of in dood hout. Ze is gevonden tot op ongeveer 1.250 m hoogte. Wie op een zonnige berm een steen optilt, kan eronder een kamer met grote, glanzende werksters met een roodachtige thorax vinden; wat hij bijna nooit zal zien, is dat die werksters in de volle zon rondlopen.
De mier van de nachtdienst
Het standaardonderzoek naar haar leven in het wild werd in 1988 gepubliceerd door de ecologen Javier Retana, Xim Cerdá en hun collega's, die haar volgden in een grasland aan de Catalaanse kust. Hun conclusie was duidelijk: C. sylvaticus is schemer- en nachtactief. De werksters komen laat in de middag naar buiten, werken de hele nacht en trekken zich vroeg in de ochtend terug; overdag zie je ze uiterst zelden op de grond foerageren.
Wat de dienst in gang zet, is niet de warmte maar het licht: volgens het onderzoek is de lichtintensiteit de belangrijkste factor die het begin en het einde van de activiteit bepaalt. De temperatuur vormt alleen het kader, want de werksters werden foeragerend waargenomen tussen 14 en 29 °C.
En niet allemaal volgen ze hetzelfde rooster. Werksters die bladluizen verzorgen, kunnen de hele dag in de vegetatie blijven, bij hun «kudde», terwijl het gros van de foerageersters 's ochtends naar het nest terugkeert. Voor de bladluizen is dat een bewakingsdienst zonder pauze.
Als de hitte de diensten verdeelt
Waarom kiest zo'n grote mier voor de nacht? In juli liggen de gemiddelde maximumtemperaturen van de lucht in een groot deel van haar gebied rond 32-36 °C, en de bodem in de zon wordt veel heter. Hetzelfde team van ecologen heeft laten zien dat in mediterrane miergemeenschappen de temperatuur tijd en ruimte verdeelt: sommige soorten benutten de middaghitte, andere de koele uren, en de hitte kan zelfs de dominantiehiërarchieën tussen soorten door elkaar gooien. Het zijn studies van hele gemeenschappen, niet specifiek van C. sylvaticus, maar onze interpretatie is dat ze, in plaats van de volle zon te betwisten met warmteminnende soorten zoals de woestijnmier Cataglyphis velox, de dienst overneemt die die soorten vrijlaten. Haar Iberische verwant C. pilicornis, uit hetzelfde ondergeslacht, is ook schemer- en nachtactief.
Bladluizenhoedster
Retana en zijn collega's beschreven ook haar dieet, en dat is heel zoet: het berust vooral op de honingdauw van bladluizen, de suikerhoudende vloeistof die ze uitscheiden als ze plantensap zuigen, aangevuld met nectar. Dat is trofobiose: de bladluizen leveren suiker en de mieren beschermen ze tegen roofdieren en sluipwespen. De afspraak is zo oud dat veel bladluizen die met mieren samenleven de druppel niet meer wegschieten, maar aan het puntje van het achterlijf vasthouden zodat de werkster hem kan oppakken (Stadler en Dixon 2005).
Die voorraadkast verdedigt ze met haar kaken. In hetzelfde grasland onderzocht het team ook C. cruentatus (Alsina et al. 1988) en beschreef C. sylvaticus als een zeer agressieve mier bij haar honingdauwbronnen: twee pijnbomen in de buurt werden het hele jaar bezet door werksters van twee sylvaticus-kolonies, en daar werd nooit een andere soort gezien. 's Nachts werken en het seizoen laat beginnen bespaart haar wrijving met haar buurvrouw, maar in juli en augustus eindigde elke ontmoeting in een gevecht, en vaak zag je werksters van cruentatus met koppen van sylvaticus nog aan hun poten en antennes vastgeklemd. Half augustus was de pijnboom die eerder door cruentatus werd benut bijna helemaal van sylvaticus, al konden de auteurs niet met zekerheid zeggen dat ze hem had veroverd.
Honingdauw is wel erg arm aan stikstof. Camponotus compenseren dat met een inwendige bondgenoot, de bacterie Blochmannia, die in speciale cellen van de darm leeft en via de eieren van de koningin op haar dochters overgaat. Bij de Noord-Amerikaanse C. floridanus werd aangetoond dat ze de voeding van de mier verbetert, vooral als het dieet essentiële aminozuren mist (Feldhaar et al. 2007). Maar ze vervangt de insecten niet: de larven hebben die nog altijd nodig om te groeien.
De «moeder» van C. barbaricus
C. sylvaticus hoort bij het ondergeslacht Tanaemyrmex, de «maculatus-groep» van Gómez en Espadaler in Hormigas ibéricas: glanzende cuticula, als vers gevernist, een gaster met heel weinig haartjes en een clypeus, de voorste plaat van de kop, met een rechthoekige lob. Op het schiereiland horen er ook C. pilicornis, C. aethiops en haar naaste verwant, C. barbaricus, bij.
In 1905 beschreef Emery barbaricus als ondersoort van een andere mier, C. maculatus, op basis van exemplaren uit het zuiden van het schiereiland. Een paar jaar later behandelden hijzelf (1920) en de Zwitserse entomoloog Felix Santschi (1921) haar als ondersoort van C. sylvaticus: een tijdlang was ze gewoon een zuidelijke vorm van onze soort. Tegenwoordig is ze een geldige soort, met eigen ondersoorten in Noord-Afrika, al wijzen Gómez en Espadaler erop dat de grens tussen beide nog niet helemaal is opgehelderd. Je kunt de «dochter» leren kennen in onze verzorgingsgids van Camponotus barbaricus.
Verwar deze verwantschap niet met een andere. Camponotus cruentatus en Camponotus micans, de twee andere grote Iberische Camponotus-soorten uit onze catalogus, horen bij het ondergeslacht Myrmosericus, mat en met een fluweelachtige gaster. Een sylvaticus glanst als een geboend meubelstuk; zij lijken in fluweel gekleed.
Toen sylvaticus tot aan de Rode Zee reikte
In de 19e eeuw omvatte de naam veel meer dan nu. In 1877 vermeldde Emery mieren uit Aden, Eritrea, de landengte van Suez en Noord-Afrika als sylvaticus, en schreef hij haar een verspreiding toe over «Zuid-Europa, Noord-Afrika en een deel van Azië»: een ruime naam voor een groep grote, glanzende mieren met een roodachtige thorax die sterk op elkaar leken. Na verloop van tijd werden die populaties in andere soorten opgesplitst, en het verhaal van barbaricus past in datzelfde proces van het uitpluizen van een te grote naam. De interne indeling van Camponotus, een geslacht met meer dan duizend soorten, is het afgelopen decennium grondig herzien met genetische gegevens, en deze groep kan nog voor verrassingen zorgen.
Een mier van het westelijke Middellandse Zeegebied
Tegenwoordig is het een mier van het westelijke Middellandse Zeegebied, met haar kern op het Iberisch Schiereiland en in Zuid-Frankrijk. In GBIF, de grote wereldwijde biodiversiteitsdatabank, telt ze meer dan 1.400 waarnemingen, de meeste uit Spanje, gevolgd door Frankrijk en Portugal. Op het schiereiland is ze vooral talrijk in de oostelijke helft en in het zuiden, van de Middellandse Zeekust en het Ebrodal tot het centrum en Andalusië, plus het zuiden van Portugal, en er zijn oude vermeldingen van de Galicische kust. In Frankrijk bewoont ze de mediterrane strook. In Noord-Afrika is haar aanwezigheid onduidelijk, omdat losse vermeldingen van C. barbaricus zouden kunnen zijn, en op de Balearen is ze evenmin bevestigd.
Een mediterrane winter, in de schaduw van een steen
Haar klimaat is mediterraan: hete, droge zomers en zachte winters aan de kust en in het zuiden, koudere in het binnenland. Tussen december en februari blijft de gemiddelde luchttemperatuur onder 14 °C, zelfs in de warmste laaggelegen gebieden, waar ze rond 11-12 °C ligt, en in het binnenland zakt ze tot 6-8 °C, met vorst. Vergelijk je dat met haar activiteitsbereik van 14-29 °C, dan is de rekensom snel gemaakt: in de natuur brengt ze ongeveer drie maanden per jaar, of vier in het binnenland, bijna zonder activiteit door, weggekropen onder de steen, waar de bodem de vorst dempt. Dat is de winter die we in gevangenschap nabootsen met de diapauze.
Bruidsvluchten bij het vallen van de zomeravond
Trouw aan haar gewoonten vliegt ze ook 's nachts. Volgens waarnemingen van kwekers vinden de bruidsvluchten plaats tussen juni en augustus, afhankelijk van de streek en de hoogte. Ze beginnen bij het vallen van de avond en herhalen zich een aantal dagen achter elkaar: in het binnenland van het schiereiland zag een kweker drie of vier avonden lang koninginnen en mannetjes uitvliegen tussen 20.30 en 21.30 uur. In de heetste streken zijn ook vluchten bij zonsopgang gezien. De volgende ochtend duiken de koninginnen, al zonder vleugels, op onder kleine stenen, net geïnstalleerd in de kamer waar ze hun kolonie zullen stichten.
Eén koningin per kolonie
Alle bronnen van kwekers zijn het erover eens dat ze monogyn is, met één koningin per kolonie, en we hebben geen enkel geval gevonden van kolonies met meerdere. Dat past bij wat bekend is over Palearctische mieren: in een analyse van 149 soorten concludeerden Boulay en zijn collega's (2014) dat één koningin de voorouderlijke toestand is, en dat kolonies met meerdere koninginnen samenhangen met zeer grote kolonies en afhankelijke koloniestichting.
De koloniestichting is claustraal: de koningin sluit zich op en brengt haar eerste werksters in haar eentje groot, zonder naar buiten te gaan om te eten, terwijl ze haar vetreserves en de vliegspieren verbruikt die ze niet meer nodig heeft. Daarom zijn koninginnen van claustrale soorten groot en vertrekken ze voor de vlucht met veel vet (Keller en Passera 1989). De eerste werksters, de nanitics, zijn klein. Daaruit volgt een praktische regel: voeg nooit koninginnen samen. Gestreste koninginnen scheiden veel mierenzuur af, en op fora wordt verteld dat meerdere koninginnen die in één reageerbuis zijn opgesloten kunnen stikken.
Geen angel, wel chemie
Zoals alle Formicinae, de onderfamilie van de Camponotus, heeft ze geen angel. Ze heeft het acidoporus, een mondstukje aan de punt van de gaster waarmee ze mierenzuur spuit: als ze zich bedreigd voelt, bijt ze, buigt ze de gaster naar voren en vuurt ze. Een spin voelt dat echt; een mens nauwelijks. En het zuur is niet alleen een wapen. In 2020 werd bij C. floridanus en andere Formicinae aangetoond dat deze mieren hun eigen zuur inslikken tijdens het poetsen, om de krop, het reservoir waarin ze het voedsel bewaren dat ze van mond tot mond doorgeven, erg zuur te houden en zo microben af te remmen (Tragust et al. 2020). Zie je een werkster opgekruld met haar mond aan de punt van haar gaster, dan neemt ze haar dosis ontsmettingsmiddel.
Grootte en morfologie
Het is een grote, duidelijk polymorfe Camponotus: in een volwassen kolonie leven kleine, middelgrote en grote werksters samen, de majors, met een veel bredere kop. De kenmerken van haar ondergeslacht worden samengevat door García (2025), in navolging van Cagniant (1996), en door Gómez en Espadaler.
- Kleur. Kop en gaster donker, bijna zwart; mesosoma, de thorax van mieren, rood tot donker roodbruin, en roodachtige poten. Dat is het patroon dat we bij onze kolonies zien.
- Glans. Gladde, glanzende cuticula, zonder het matte uiterlijk van de Myrmosericus, en een gaster vrijwel zonder pubescentie, de platliggende haartjes die andere soorten als een vilt bedekken.
- Kop. Clypeus met een rechthoekige lob en kaken met 7-8 tanden. De majors hebben een grote, brede kop met stevige kaken.
- Haren op het gezicht. Weinig of geen opstaande haren aan de randen van de genae, de «wangen», en van het pronotum.
- Koningin en mannetje. De koningin is een stuk groter dan de werksters, met de volumineuze thorax van stichtende koninginnen. Het mannetje, gevleugeld en kleiner, verschijnt alleen in volwassen kolonies.
Afmetingen
We moeten eerlijk zijn: geen enkele toegankelijke bron publiceert afmetingen per kaste van C. sylvaticus, en de cijfers van winkels en fora lopen zo uiteen dat we ze liever niet herhalen. Wat we wel kunnen zeggen, is dat in haar ondergeslacht, Tanaemyrmex, de grootste werksters langer dan een centimeter kunnen worden (García 2025). De eerste werksters van een kolonie zijn de kleinste, en de gemiddelde grootte neemt met elke generatie toe.
Hoe onderscheid je haar van soorten die erop lijken?
Op het schiereiland leven meerdere grote Camponotus-soorten met een roodachtige thorax, en ze worden vaak verward, ook op fora. Volgens de sleutel van Gómez en Espadaler:
- C. barbaricus. Mesosoma roodachtig tot oranje en een zeer duidelijke lengtegroef op de tibia van de achterpoot. Omdat ze jarenlang hetzelfde taxon waren, heb je een loep nodig om ze uit elkaar te houden.
- C. pilicornis. Opstaande haren op de genae, en kop, mesosoma en soms de basis van de gaster oranje. De sleutel raadt aan dit bij kleine werksters te controleren.
- C. cruentatus en C. micans. Mat en met een gaster bedekt met haartjes: cruentatus met een roodachtige basis van de gaster; micans zwart met zilveren of gouden glans.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Bij Antomas geven we haar 1/5 – Beginner. Ze vergeeft kleine fouten en leert je veel:
- Ze neemt genoegen met de temperatuur van een huis en een droog nest, zonder speciale apparatuur.
- Ze eet van alles: suikerhoudende vloeistoffen en heel uiteenlopende insecten.
- Ze is rustig in het nest, heeft geen angel en haar beet is zwak.
- Ze volgt een eenvoudige jaarcyclus: actief van lente tot herfst en in diapauze in de winter.
Ze vraagt alleen geduld in de eerste twee jaar, die traag verlopen, en een goede ontsnappingsbarrière, omdat haar werksters snel zijn. In ruil krijg je een van de opvallendste Camponotus-soorten van Europa en een nachtelijk schouwspel dat weinig mensen in de natuur hebben gezien.
De koningin komt aan: de eerste maanden in de reageerbuis
Bij Antomas verkopen we haar als stichtende koningin met broed: een bevruchte koningin in haar reageerbuis, met water achter de watten en haar eerste broed, dat afhankelijk van het moment uit eieren, larven of poppen kan bestaan.
- Donker en rust. Zet de reageerbuis op een donkere, rustige plek zonder trillingen, bij 24-28 °C. Volgens kwekers heeft de koningin van deze soort tijdens de koloniestichting veel rust nodig: als ze gestrest raakt, kan ze haar eieren opeten. Zie je haar aan de watten knabbelen, dek de reageerbuis dan af tegen het licht en laat haar een paar dagen met rust.
- Water. Controleer af en toe of er nog water in het reservoir zit. Raakt het op of wordt de reageerbuis erg vuil, verhuis de koningin dan door uit te schudden naar een nieuwe reageerbuis.
- Voer. De koningin alleen hoeft niet te eten, al kun je haar een druppeltje sterk verdund honingwater aanbieden op een stukje aluminiumfolie, nooit op de watten. Met de eerste werksters begin je met suikerhoudende vloeistoffen en stukjes insect, een of twee keer per week, en haal je de resten de volgende dag weg.
- Geduld. Van ei tot werkster duurt het 6-12 weken, afhankelijk van de temperatuur. Sommige verzorgingsgidsen spreken van een maand, maar bij Camponotus duurt het meestal langer.
Je mag voorzichtig kijken; wat je in deze weken beter vermijdt, is haar vaak verplaatsen of naast een luidspreker of wasmachine zetten.
Temperatuur: zomerwarmte, koele nachten
Van lente tot herfst raden we 24-28 °C in het nest aan. Kwekers houden haar bij 25-30 °C en zijn het erover eens dat warmte de ontwikkeling versnelt, al redt ze zich goed bij de temperatuur van een huis in de zomer; met minder warmte groeit ze gewoon langzamer.
- Warmte aan één kant: zo nodig een verwarmingskabel of -mat met thermostaat aan een zijkant van het nest, zodat de kolonie zelf kiest waar ze het broed legt.
- Geen direct zonlicht en geen radiatoren: een nest in de zon raakt binnen enkele minuten oververhit.
- Koelere nachten, geen probleem: in de natuur werkt ze tussen 14 en 29 °C.
Luchtvochtigheid: een eerder droog nest
Volgens kwekers verdraagt ze droogte heel goed en schaadt te veel vocht haar. Bij Antomas raden we een eerder droog nest aan, met maar één wat vochtiger plek waar de kolonie het broed naartoe kan brengen, en een droog foerageergebied.
- Drinkwater, altijd: een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Zie je condens, schimmel of mijten, dan is het te vochtig.
- Ligt het broed opeengepakt bij de vochtige plek, dan is het iets te droog.
Licht: het volstaat om het nest donker te houden en het foerageergebied licht, met het normale dag-nachtritme. Voor een soort waarvan het rooster door het licht wordt bepaald, is dat precies wat ze nodig heeft.
Van de reageerbuis naar de Qbik Wild, en daarna naar de Alpha-reeks
Bij deze soort volgen we een route in twee etappes.
Eerst stichten in gips. Als de koningin haar eerste 5-10 werksters heeft, verhuis je haar naar een Qbik Wild One P 1C van Anthouse, met middelgrote gangen. Gips houdt wat vocht vast en vangt schommelingen op, ideaal voor een kleine kolonie; omdat C. sylvaticus het liever droog heeft, bevochtig je het met mate.
Wordt hij te klein voordat ze de overstap maakt, dan biedt de Qbik Wild Duo P 2C haar een tweede kamer van hetzelfde materiaal:
Daarna naar de Alpha-reeks. Met een paar tientallen werksters of meer verhuis je haar naar de QBIK ONE en later naar de QBIK DUO. Die zijn modulair en eerder droog, met het vocht in de reageerbuizen, iets wat deze soort heel goed bevalt. En omdat een goed verzorgde kolonie behoorlijk groot kan worden, zijn de modules goedkoper en lichter dan een groot gipsblok.
Breid uit als het te klein wordt, en niet eerder: in een enorm nest voor een kleine kolonie worden de lege kamers uiteindelijk afvalhopen. Maak de opstelling af met:
- Een droog foerageergebied, met zand, een platte steen en een takje om in te klimmen, uit de buurt van de barrière.
- Een ontsnappingsbarrière van minerale olie of talk bovenaan de wanden.
- Een waterbuis met watten, altijd met water.
- Een drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit op watten.
Verhuizen door uit te schudden
Bij Antomas verhuizen we kolonies door uit te schudden, zonder te wachten tot ze uit zichzelf besluiten te verhuizen:
- Maak het nieuwe nest van tevoren klaar, met de barrière aangebracht en de waterbuis erin.
- Werk boven een licht gekleurd dienblad: zo snel als ze rennen, kun je beter voorzorgen nemen.
- Open de reageerbuis of het oude nest in het foerageergebied, naast de ingang van het nieuwe, en schud de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, waarbij je achterblijvers helpt met een zacht penseel.
- Houd het nest donker: binnen een paar uur hebben ze al het broed naar binnen gebracht.
Doe het zo mogelijk overdag, als de kolonie minder actief is en dichter bij elkaar zit.
Voeding: menu voor een bladluizenhoedster
Suiker altijd beschikbaar. In de natuur leeft ze vooral van de honingdauw van bladluizen en andere sapzuigende insecten en van nectar, dus thuis mag suiker nooit ontbreken. Bied het altijd aan in een drinkbakje, klassiek of zelfgemaakt, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en nooit op watten, die gaan schimmelen en bederven de vloeistof meteen. Wissel de suikers af: bij Antomas geven we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 dagen per week en een andere nectar of suikerhoudende vloeistof 1-2 dagen. Als je wilt, voeg je wat eiwit aan de nectar toe.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Dat laat de kolonie groeien: volgens de meest volledige verzorgingsgids van de soort verslindt ze na de eerste twee jaar «enorme hoeveelheden insecten». Geef het minstens 2-3 keer per week, en vaker naarmate ze groeit. Als je dagelijks controleert en de resten weghaalt, kun je beter te royaal zijn: met voer in overvloed merkt de kolonie dat er middelen zijn en reageert ze door meer werksters en sneller groot te brengen. Kun je niet vaak schoonmaken, overdrijf dan niet, want wat overblijft rot en trekt schimmel en mijten aan.
- Wissel elke week van prooi, zodat ze niet altijd hetzelfde eten. Voor kleine kolonies is Thermobia domestica qua grootte een perfecte prooi. Voor grote kolonies de krekel Acheta domesticus, de dubia-kakkerlak, Blaptica dubia, de runner-kakkerlak of vliegen.
- In het begin dood en opengemaakt: de werksters van een jonge kolonie zijn voorzichtig. Grote kolonies jagen zonder problemen op kleine levende prooien.
- Bij het vallen van de avond: leg het eiwit neer als ze naar buiten beginnen te komen en haal de resten de volgende ochtend weg. Bovendien is dat de beste manier om ze te zien jagen.
- Betrouwbare insecten, nooit verzameld waar insecticiden worden gebruikt.
Water: altijd beschikbaar, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied.
Groei: twee jaar geduld en dan een sprint
Zoals veel Europese Camponotus-soorten komt ze langzaam op gang. Kwekers zijn het erover eens dat de eerste twee jaar traag verlopen, met weinig werksters en een bescheiden eileg. Daarna, als de kolonie gevestigd is, legt de koningin veel meer en zie je de groei van maand tot maand. Er zijn geen wetenschappelijke gegevens over de grootte van haar kolonies, en wat in winkels en op fora rondgaat, loopt van een paar honderd tot enkele duizenden werksters. In onze ervaring kan een goed gevoede kolonie die elke winter haar diapauze krijgt heel groot worden. De majors verschijnen niet meteen: er zijn geen gepubliceerde gegevens over wanneer ze bij deze soort verschijnen, maar bij andere Camponotus zien kwekers ze meestal als de kolonie al een flink aantal tientallen werksters telt.
Diapauze: een koele, lange winter
Het is een mier van het mediterrane klimaat, met echte winters, en bij Antomas raden we aan haar diapauze, de winterrust van mieren, te respecteren. In die maanden stopt de koningin met leggen, staan de larven stil en komt de kolonie nauwelijks naar buiten. Dat is volkomen normaal.
- Wanneer: van november of december tot februari, gedurende 3-4 maanden.
- Bij welke temperatuur: 8-13 °C, en nooit onder nul. Dat is de richtlijn van Antomas, in lijn met kwekers, die aanraden onder ongeveer 13 °C te gaan zonder dat het vriest, en met de winter in haar gebied.
- Geleidelijk: laat de temperatuur eind herfst over 2-3 weken zakken en laat haar aan het eind van de winter op dezelfde manier weer stijgen. Nooit in één keer van 26 °C naar de koelkast.
- Waar: een koele kamer, een vorstvrije garage of een wijnkoelkast die op die temperatuur is ingesteld.
- Zolang ze duurt: water altijd beschikbaar en wat suiker in het drinkbakje; eiwit weinig of niet.
- Haal de lente niet naar voren: midden in de winter warmte geven, of de diapauze inkorten omdat «ze niets lijken te doen», is een van de fouten die op fora het vaakst terugkomen.
Na afloop bied je weer eiwit aan zodra je activiteit ziet: de koningin begint weer te leggen en de larven die de winter hebben doorgebracht, ontwikkelen zich verder.
Snel en goede klimmers: ontsnappingen
Wat bij C. sylvaticus verrast, is de snelheid van haar werksters. Kwekers waarschuwen dat ze heel snel is en dat je bij het voeren moet opletten, en zoals alle Camponotus klimt ze zonder problemen tegen glas en plastic op. Met een goede barrière geeft ze geen last:
- Een smalle, ononderbroken strook minerale olie of talk bovenaan de wanden van het foerageergebied, vernieuwd zodra er stof of vuil op komt.
- Een goed sluitend deksel als tweede linie, en gecontroleerde verbindingen en doppen.
- Niets dat als brug naar de barrière kan dienen, geen takjes en geen stenen.
- Alles op zijn tijd: maak overdag schoon, als de kolonie bij elkaar zit; open bij het neerleggen van het voer in de avond niet verder dan nodig en sluit meteen weer.
Bijt ze? Hanteren zonder angst
C. sylvaticus is op geen enkele manier gevaarlijk voor mensen. Ze heeft geen angel, dus ze steekt niet. Als je haar stoort, kan ze bijten, maar haar beet is zwak, en het mierenzuur geeft hooguit een lichte jeuk als het in een wondje komt. Als iemand er veel met de hand zou oppakken, zou het zuur misschien wat eelt kunnen geven, maar dat is overdreven: het gebeurt zelden. Hanteer ze toch met entomologisch gereedschap, zoals een zacht penseel of een zacht pincet, en niet met je vingers: niet voor jou, maar voor hen. Voeg geen verschillende kolonies samen, want ze vechten, en laat een thuis gekweekte kolonie nooit vrij in de natuur.
Ze 's nachts bekijken
Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te bekijken en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Bij deze soort is het beste moment bij het vallen van de avond: dan komen de werksters het foerageergebied in, patrouilleren ze langs de randen en geven ze elkaar suikerdruppels van mond tot mond door. Een zwak licht in de kamer is genoeg om ze te zien, en ze wennen snel aan je aanwezigheid. Komt het broed midden in het seizoen niet vooruit, dan ontbreekt meestal eiwit of warmte; in de diapauze is een stille kolonie daarentegen normaal.
Wat je niet moet doen
- Meerdere koninginnen samenvoegen, in een reageerbuis of in een nest.
- Het hele nest of het substraat van het foerageergebied nat maken: ze houdt van droog.
- De suiker op watten geven, of het drinkbakje laten opdrogen.
- Haar altijd hetzelfde insect geven, of resten niet opruimen.
- De diapauze overslaan, met warmte vervroegen of in één keer laten beginnen; en nooit onder 0 °C gaan.
- Een kleine kolonie naar een enorm formicarium verhuizen.
- De barrière verwaarlozen: zo snel als ze zijn, is één kier genoeg.
- Het nest in de zon zetten, ze met je handen hanteren of verschillende kolonies samenvoegen.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Camponotus sylvaticus, haar ondergeslacht en mediterrane mieren, de verspreidingsgegevens en klimaatgegevens van haar gebied, en de ervaring van Antomas en andere kwekers. De gegevens over activiteit en dieet komen uit het veldonderzoek van Retana, Cerdá, Alsina en Bosch (1988), in Acta Oecologica, en die over haar rivaliteit met C. cruentatus uit dat van Alsina, Cerdá, Retana en Bosch (1988), in Miscel·lània Zoològica; de kenmerken van het ondergeslacht komen uit García (2025), in Arquivos Entomolóxicos, en uit Hormigas ibéricas van Gómez en Espadaler. Belangrijkste referenties:
- Cagniant, H. (1996). Les Camponotus du Maroc (Hymenoptera: Formicidae): clé et catalogue des espèces. Annales de la Société entomologique de France (N.S.) 32: 87–100. doi:10.1080/21686351.1996.12278857
- Ward, P. S. & Boudinot, B. E. (2021). Grappling with homoplasy: taxonomic refinements and reassignments in the ant genera Camponotus and Colobopsis (Hymenoptera: Formicidae). Arthropod Systematics & Phylogeny 79: 37–56. doi:10.3897/asp.79.e66978
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Janicki, J., Narula, N., Ziegler, M., Guénard, B. & Economo, E. P. (2016). Visualizing and interacting with large-volume biodiversity data using client–server web-mapping applications: the design and implementation of antmaps.org. Ecological Informatics 32: 185–193. doi:10.1016/j.ecoinf.2016.02.006
- Cerdá, X., Retana, J. & Cros, S. (1997). Thermal disruption of transitive hierarchies in Mediterranean ant communities. Journal of Animal Ecology 66: 363–374. doi:10.2307/5982
- Cerdá, X., Retana, J. & Manzaneda, A. (1998). The role of competition by dominants and temperature in the foraging of subordinate species in Mediterranean ant communities. Oecologia 117: 404–412. doi:10.1007/s004420050674
- Retana, J. & Cerdá, X. (2000). Patterns of diversity and composition of Mediterranean ground ant communities tracking spatial and temporal variability in the thermal environment. Oecologia 123: 436–444. doi:10.1007/s004420051031
- Stadler, B. & Dixon, A. F. G. (2005). Ecology and evolution of aphid-ant interactions. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 36: 345–372. doi:10.1146/annurev.ecolsys.36.091704.175531
- Feldhaar, H., Straka, J., Krischke, M., Berthold, K., Stoll, S., Mueller, M. J. & Gross, R. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Boulay, R., Arnan, X., Cerdá, X. & Retana, J. (2014). The ecological benefits of larger colony size may promote polygyny in ants. Journal of Evolutionary Biology 27: 2856–2863. doi:10.1111/jeb.12515
- Keller, L. & Passera, L. (1989). Size and fat content of gynes in relation to the mode of colony founding in ants (Hymenoptera; Formicidae). Oecologia 80: 236–240. doi:10.1007/BF00380157
- Tragust, S., Herrmann, C., Häfner, J., Braasch, R., Tilgen, C., Hoock, M., Milidakis, M. A., Gross, R. & Feldhaar, H. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Moeilijkheidsgraad
- Beginner



