Camponotus fedtschenkoi
Haar naam herinnert aan een Russische ontdekkingsreiziger die op 29-jarige leeftijd op de Mont Blanc omkwam en naar wie de langste gletsjer buiten de poolgebieden is vernoemd. Camponotus fedtschenkoi is een kind van de steppen en woestijnen van Centraal-Azië, waar de zomer het zand verschroeit en de winter het bevriest: werksters van zo'n bleek geel dat ze doorschijnend worden als hun krop vol nectar zit, en majors met een donkerdere kop. Moeilijkheidsgraad 1/5, Beginner: nest op 24-28 °C met warmte aan één kant, vocht tijdens de stichting en daarna een droog nest, veel suiker in een drinkbakje, gevarieerde eiwitten en een milde diapauze in de winter. Verkrijgbaar als koningin met broed of als koningin met werksters en broed. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Camponotus uit de steppen, woestijnen en droge dalen van Centraal-Azië, met bleekgele, bijna doorschijnende werksters en major-werksters met een donkerdere kop. Verkrijgbaar als koningin met broed of als koningin en 5-15 werksters met broed. Claustrale koloniestichting en één koningin per kolonie. Qbik Wild One P 1C om te beginnen en daarna QBIK ONE en DUO; nest op 24-28 °C met een warm punt van 28-30 °C, in het begin vocht in de buizen en later een droog nest, veel suiker, altijd in een drinkbakje, en gevarieerd eiwit, het liefst opengesneden prooien. Diapauze aan te raden, zo’n 3 maanden bij 10-15 °C. Jong is ze schuw: de eerste fase vraagt warmte, water en geduld. Ze klimt: barrière van minerale olie en een deksel. Geen angel.
Camponotus fedtschenkoi Mayr, 1877 is een reuzenmier uit de droge gebieden van Azië: zandwoestijnen, steppen en bergdalen van de benedenloop van de Wolga tot het westen van China. Het is een middelgrote, polymorfe Camponotus zonder angel, met werksters van verschillende maten, die in haar lichte vorm een lichaam heeft dat zo bleekgeel is dat ze bij Antomas bijna wit lijkt.
Het is een van de soorten die we het meest verkopen, en ook een van de slechtst bestudeerde in de natuur: bijna alles wat over haar is gepubliceerd, zijn beschrijvingen, catalogi en faunalijsten. Daarom houden we, zoals altijd, gescheiden wat gepubliceerd is, wat er bekend is over haar geslacht, wat kwekers vertellen en wat we bij Antomas aanraden.
Biologie
Een natuuronderzoeker, een gletsjer en een mier
De naam eert Aleksej Pavlovitsj Fedtsjenko (1844-1873), een Russische natuuronderzoeker geboren in Irkoetsk. Tussen 1868 en 1871 trok hij met zijn vrouw, de botanica Olga Fedtsjenko, door Turkestan: het Zeravsjandal, Samarkand, het Fangebergte, de Kyzylkoemwoestijn en het Alajdal, waar hij de Trans-Alajketen ontdekte. Hij kwam terug met grote collecties planten en dieren, die over de specialisten van die tijd werden verdeeld. De mieren gingen naar de Oostenrijker Gustav Mayr, die deze soort in 1877 beschreef in het Russische reisverslag en haar in 1880 opnieuw in het Duits en Latijn publiceerde. De typesexemplaren, werksters, koninginnen en mannetjes, werden tussen 1869 en 1871 in die dalen verzameld.
Fedtsjenko heeft de mier met zijn naam nooit gezien. Hij stierf in september 1873, pas 29 jaar oud, op een gletsjer in het Mont Blancmassief, overvallen door een storm terwijl hij trainde voor een expeditie naar de Pamir. In die Pamir die hij niet heeft kunnen verkennen, draagt nu de Fedtsjenkogletsjer zijn naam, zo’n 77 km lang en beschouwd als de langste gletsjer ter wereld buiten de poolgebieden. Een andere Russische expeditie ontdekte hem in 1878, vijf jaar na zijn dood.
Honderd jaar onder andere namen
Mayr beschreef haar als nieuwe soort, al omschreef hij haar met een Latijnse zin die alles zegt: «zeer gelijkend op Camponotus sylvaticus», de nachtactieve reuzenmier uit het westelijke Middellandse Zeegebied die we ook bij Antomas hebben. Wat haar volgens hem onderscheidde, waren de korte, schuine haartjes die haar poten en antennes rijkelijk bedekken.
Bijna een eeuw lang waren de specialisten het niet met elkaar eens:
- Vanaf 1879 behandelden Auguste Forel en anderen haar als ondersoort van C. sylvaticus, en in 1886 bracht Forel haar onder bij C. rubripes.
- Vanaf 1893 plaatste Carlo Emery haar als ondersoort bij C. maculatus, de grote vergaarbak van de reuzenmieren uit de negentiende eeuw, dezelfde naam die onze Afrikaanse C. maculatus draagt. In 1925 plaatste hij haar in het ondergeslacht Tanaemyrmex.
- In 1962 gaf de Sovjet-myrmecoloog Gennadi Dlussky haar de soortstatus terug, en zo is het gebleven.
- In 1997 maakte Alexander Radchenko, in zijn revisie van de Camponotus-soorten uit het Aziatische Palearctisch gebied, C. tichomirovi, beschreven in 1905, en de variëteit adi, beschreven in 1930, tot synoniemen van haar.
Vandaag is het een geldige soort, zonder ondersoorten. Haar ondergeslacht, Tanaemyrmex, moet je met een korrel zout nemen: volgens de indeling van de Formicinae van 2016 weerspiegelen veel ondergeslachten van Camponotus geen echte verwantschap en wachten ze op een grondige revisie. En de gele vorm die in Europa wordt gekweekt, is precies dat: een kleurvorm, zonder eigen wetenschappelijke naam.
Van de Wolga tot Xinjiang
Haar verspreidingsgebied beslaat een groot deel van de droge gebieden van Centraal- en West-Azië. Ze is gemeld uit Oezbekistan, Tadzjikistan, Turkmenistan, Kirgizië, Kazachstan, Afghanistan, Iran, Armenië, Azerbeidzjan, Rusland en China, tussen zo’n 34 en 45° noorderbreedte. Ze staat ook op de lijst van mieren van Turkije, al vinden Turkse specialisten die melding twijfelachtig, omdat het materiaal uit Oost-Anatolië sterk lijkt op een andere soort, C. buddhae.
- In China werd de eerste melding in 2000 gepubliceerd: kleine, lichte werksters gevangen met valvallen in het Dzjoengaarse bekken, in Xinjiang, een gebied met vastgelegde duinen, verspreid struikgewas, populierenbossen en irrigatielanden, waar maar 115-164 mm regen per jaar valt.
- In Rusland is ze maar van één plek bekend, het natuurreservaat Bogdinsko-Baskuntsjak, in de halfwoestijn van de benedenloop van de Wolga. De entomologen die haar daar bestudeerden, noemen haar een «weinig bekende» soort.
- In de bergen komt ze hoog: de variëteit adi, nu een synoniem, werd beschreven aan de hand van vier werksters die op 2.800 m hoogte werden verzameld door de Pamir-expeditie van 1928.
Woestijnen, halfwoestijnen, steppen en bergdalen: het is een mier van open, droge terreinen. De catalogi zeggen weinig meer over waar ze nestelt; winkels en kwekers beschrijven haar als een soort die in de bodem en onder stenen nestelt, zoals haar verwanten.
Een klimaat van uitersten
Waar ze leeft, is het klimaat continentaal en droog, en moet de mier beide uitersten doorstaan:
- Zomers als een oven. In de lage woestijnen ligt juli gemiddeld rond 28-32 °C, met maxima tegen 40 °C, en het zandoppervlak komt boven 60-70 °C. Van juni tot september regent het bijna niet.
- Echte winters. Januari blijft gemiddeld op 1-5 °C in de lage gebieden en onder nul verder naar het noorden en in Xinjiang. Van december tot februari vriest het, en bij koudegolven zakken de minima tot −20 à −30 °C. De weinige regen van het jaar valt tussen november en april.
- De schuilplaats, onder de grond. Het nest dempt beide. In zandgebieden in het noorden van haar gebied meet de bodem op 20-40 cm diepte ’s middags in juli zo’n 24-32 °C, ver van de oven aan het oppervlak. In de winter blijft hij volgens onze berekening op nestdiepte zo’n drie maanden op 5-13 °C, zonder te bevriezen. Op die twee getallen zijn de temperaturen en de diapauze gebaseerd die we voor thuis aanraden.
Veel verkocht, weinig bestudeerd
Over deze soort gaan veel beweringen rond die we met geen enkele bron hebben kunnen staven. Er is geen enkele gepubliceerde studie over:
- Haar bruidsvluchten: niet het seizoen, niet het tijdstip en niet of ze massaal zijn.
- Het aantal koninginnen in de natuur: er zijn geen genetische of veldgegevens. Winkels en kwekers beschrijven haar als monogyn, met één koningin, en zo kweken we haar bij Antomas, maar niemand heeft het onderzocht.
- De grootte van haar kolonies in het wild, of een kolonie meerdere nesten bezet of grote oppervlakken domineert.
- Haar dagritme: sommige winkels beschrijven haar als nachtactief, maar niemand heeft het onderzocht.
- De sterkte van haar mierenzuur, dat soms «zwak» wordt genoemd zonder enig gegeven.
Gedocumenteerd zijn haar beschrijving, haar verspreiding en haar verwantschap. De rest komt van haar geslacht en van kwekers, en dat geven we telkens aan.
Hoedster van bladluizen en schildluizen
Zoals bijna alle Camponotus-soorten leeft ze vooral van suikerhoudende vloeistoffen: nectar van planten en vooral honingdauw, het zoete vocht dat bladluizen, schildluizen en andere sapzuigende insecten uitscheiden, en dat mieren «melken» en beschermen. In hun studie van de mieren van Noordwest-China wijzen Cedric Collingwood en Harold Heatwole erop dat de Camponotus-soorten in de regio vooral afhankelijk zijn van de honingdauw van bladluizen op bomen en struiken, en daar zelden ver vandaan gaan. Ze vullen dat aan met eiwit: insecten die ze vangen of dood vinden en naar de larven brengen.
Een verwarring die rondgaat: soms lees je dat deze mieren «bladluizen en coccinelliden» verzorgen. Coccinelliden zijn lieveheersbeestjes, die bladluizen eten en vijanden zijn van de mieren die ze verzorgen. Het juiste is bladluizen en coccoïden, oftewel schildluizen. Voor de kweker is de les eenvoudig: altijd suiker beschikbaar (zie «Voeding»).
Bacteriën die eiwit maken
Hoe groeit een kolonie die zoveel suiker drinkt? Deels dankzij een huurster. Camponotus-soorten en hun naaste verwanten herbergen in speciale cellen van de darm Blochmannia, een bacterie die de koningin via de eieren aan haar dochters doorgeeft. In 2007 toonde het team van Heike Feldhaar aan dat deze bacterie essentiële aminozuren levert: bij een dieet dat daar arm aan was, kweekten kolonies die met een antibioticum waren behandeld dat de bacterie terugdrong, veel minder, en ze herstelden als die aminozuren werden toegevoegd. Twee jaar later stelde een studie van haar stamboom voor dat de voorouders van deze mieren haar hebben verworven door sapzuigende insecten te verzorgen, dezelfde die hun nu de honingdauw leveren.
Niemand heeft het specifiek bij C. fedtschenkoi onderzocht, maar het is een kenmerk van haar hele groep. Het helpt, maar vervangt niets: zonder insecten in het dieet groeien de larven niet.
De krop, voor iedereen zichtbaar
De werksters bewaren de vloeistof die ze verzamelen in de sociale krop, een zak van het spijsverteringsstelsel in de gaster die werkt als gedeelde voorraadkast: ze verdelen de inhoud daarna van mond tot mond onder hun zusters en de larven, de trofallaxis. Bij een donkere mier merk je dat nauwelijks, maar bij de lichte vorm van deze soort, met een bleke, dunne cuticula, rekt de volle gaster uit, zie je de lichte banden tussen de segmenten en schijnt de vloeistof erdoorheen. Sommigen noemen het het «lavalamp»-effect: met een gekleurde nectar nemen de werksters de kleur ervan aan.
Dat maakt haar nog geen honingpotmier: ze heeft geen repleten die als reservoirs aan het plafond hangen, zoals Myrmecocystus-soorten. Het is de gewone krop van elke Camponotus, alleen zie je hem hier.
Een koningin die alleen sticht
Als de jonge koningin na de vlucht landt, werpt ze haar vleugels af, graaft een kamer, sluit die af en brengt haar eerste werksters groot zonder op voedsel uit te gaan. Dat is de claustrale koloniestichting, de gebruikelijke in het geslacht. Alles wat ze nodig heeft, draagt ze bij zich: de vleugelspieren, die ze niet meer gebruikt, en een voorraad vet en eiwitten. Bij C. festinatus, een reuzenmier uit de Noord-Amerikaanse woestijnen, zijn die opslageiwitten geïdentificeerd, de hexamerinen: de koningin slaat ze voor de vlucht op en verbruikt ze om haar larven te voeden, tot ze op zijn als ze werksters heeft.
Bij C. fedtschenkoi is het niet gemeten, maar het mechanisme is bij alle claustrale stichtsters hetzelfde. Daarom kan een koningin met broed haar eerste werksters zonder hulp in een buis grootbrengen, al raden we bij Antomas aan haar af en toe een klein hapje te geven (zie «Koloniestichting en eerste werksters»).
Geen angel, wel zuur
Ze hoort bij de Formicinae, de onderfamilie van mieren die de angel kwijtraakte en inruilde voor chemie. Het puntje van haar gaster eindigt in de acidoporus, een opening omringd door haartjes waardoor ze mierenzuur spuit, de stof die haar naam aan mieren dankt (formica, in het Latijn). Ze gebruikt het om zich te verdedigen en om haar zusters te alarmeren, en de major-werksters voegen er een beet aan toe.
Er zijn geen gegevens over de sterkte van haar zuur in vergelijking met dat van andere soorten. Wat wel bekend is over de onderfamilie, is merkwaardig: in 2015 zag een team van de Universiteit van Texas dat negen Formicinae uit verschillende lijnen, nadat ze gif van vuurmieren hadden gekregen, dat wegpoetsten door zich met hun eigen zuur in te smeren, dat het neutraliseert. Een tegengif van eigen makelij.
Grootte en morfologie
Een middelgrote, glanzende en polymorfe Camponotus: de werksters vormen een doorlopende reeks maten, van de kleinste tot de grootste, zonder aparte soldatenkaste. De zogenaamde «soldaten» zijn major-werksters, groter en met een bredere kop.
- Eén naam, twee kleuren. Mayr beschreef al twee vormen: een donkere, glanzende, bruine, met roodachtig gele poten, petiolus en een deel van de gaster, en een lichte, vooral bij de minor-werksters, helemaal roodachtig testaceus, dat wil zeggen roodachtig geel, met een kop die vaak roder is. In zijn revisie van 1997 typeert Radchenko haar door een lichaam dat «geel in verschillende tinten» is.
- De lichte vorm. In het reservaat aan de benedenloop van de Wolga hebben werksters en koninginnen een bruine tot geelbruine kop, donkerder dan de witachtig gele thorax en gaster. In Xinjiang werden «kleine, lichte werksters» gemeld. Dat is de vorm die in Europa wordt gekweekt, de onze: werksters van een heel bleek, bijna doorschijnend geel, en major-werksters met een kop die donkerder of roder is dan het lichaam.
- De donkere vormen. In de handel duiken af en toe bruine of donkere kolonies op die als zeldzaamheid worden verkocht. Het is dezelfde soort: de kleurvariatie is al zichtbaar sinds de eerste beschrijving.
- Pas uitgekomen werksters. Ze komen helemaal geel uit en hun kop wordt binnen een paar dagen donkerder. Een jonge kolonie, met veel pas uitgekomen werksters, lijkt lichter dan ze is.
- Beharing. Matig lange opstaande haren op de kop, de rugzijde van de thorax en de gaster, en veel korte, schuine haartjes op de poten en de scapi van de antennes. Dat is het kenmerk waarmee Mayr haar van C. sylvaticus scheidde, en dat de determinatiesleutels gebruiken om haar te herkennen.
- Oppervlak en kaken. Glanzende cuticula, met een fijne, leerachtige microsculptuur. Kaken met 6-7 tanden.
- Gaster. Glanzend, met weinig pubescentie. Hij zet zichtbaar uit als de krop vol is (zie «De krop, voor iedereen zichtbaar») en eindigt in de acidoporus.
- Koningin. Donkerder dan de werksters: volgens Mayr zwartbruine kop en thorax en roodachtig gele poten en flanken van de gaster. Voor de vlucht bijna doorzichtige, geelachtige vleugels.
- Mannetje. Bruin, en alleen van dat van C. sylvaticus te onderscheiden aan de beharing van poten en antennes.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 5,8-10 mm, van de kleinste tot de grootste
- Koningin: 12-13 mm
- Mannetje: 7,3-7,6 mm
Dit zijn de afmetingen van de typesexemplaren die Mayr (1880) opgaf. We hebben geen gepubliceerde kopmaten of metingen van specifieke populaties gevonden. In de hobby wordt gesproken van major-werksters tot 12 mm en iets grotere koninginnen, maar die cijfers komen niet uit gepubliceerde metingen, dus geven we ze liever niet. Ook de cijfers van werksters van 3 mm of koninginnen van 1 cm die op internet rondgaan, hebben geen enkele basis: de kleinste werkster van de typen meet bijna 6 mm. De nanitics, de eerste werksters van een kolonie, kunnen iets kleiner blijven.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Bij Antomas beschouwen we haar als een van de beste Camponotus-soorten om mee te beginnen: ze eet alles, verdraagt een droog nest goed als de kolonie eenmaal op gang is, heeft geen angel en is, eenmaal gevestigd, een rustige en schone mier. Om alles goed te laten verlopen, hoef je maar op drie dingen te letten:
- Ze heeft warmte nodig. Kwekers zijn het erover eens dat het broed zich zonder warmtebron heel langzaam ontwikkelt. Een verwarmingskabel of -mat aan één zijkant, met thermostaat, maakt het verschil.
- De start vraagt geduld. Koninginnen en kleine kolonies zijn schuw en gevoelig. Het eerste jaar groeit de kolonie langzaam, en dan zijn water in de buis en rust het belangrijkst.
- Ze stelt een winter op prijs. Het is niet onmisbaar, maar een milde diapauze past bij haar klimaat van herkomst (zie «Diapauze»).
Na die eerste fase is de beloning een kolonie die hard groeit, met werksters van verschillende maten en dat bleke geel dat haar onmiskenbaar maakt. Zoek je nog een makkelijke Camponotus uit Azië, dan heb je bij Antomas ook Camponotus nicobarensis, uit een tropisch klimaat en zonder winter.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 24-28 °C in het actieve seizoen, met een warm punt van 28-30 °C aan één zijkant, altijd met thermostaat. De kolonie gaat zitten waar het haar uitkomt: je ziet het broed op een hoop bij de warmtebron liggen.
- Waarom zo: in de zomer is de bodem in haar gebied op 20-40 cm diepte zo’n 24-32 °C, en verzorgingsgidsen en kwekers zijn het eens over 24-28 °C. Een van hen merkte dat het broed bij 25 °C traag ging en verhoogde naar 25-27 °C.
- Niet het hele nest verwarmen: in een kweekdagboek doodde een verwarmingsmat onder het hele formicarium de helft van de werksters van een kleine kolonie. Warmte altijd van één kant, en nooit langdurig boven zo’n 32 °C.
- Foerageergebied: op kamertemperatuur, zo’n 20-25 °C. Het mag een warmer hoekje hebben.
- Vochtigheid: vocht in de buizen zolang de kolonie klein is; daarna een droog nest (zie «Vochtigheid: vochtig bij de stichting, daarna droog»).
- Water: altijd, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: nest in het donker en foerageergebied verlicht, met een normale dag-nachtcyclus.
- Diapauze: aan te raden, zo’n 3 maanden, van december tot februari, bij 10-15 °C (zie «Diapauze»).
Vochtigheid: vochtig bij de stichting, daarna droog
Het is een mier uit droge gebieden, maar dat betekent niet dat de koningin en het eerste broed zonder water leven. Zoals bij bijna alle Camponotus-soorten doen we het bij Antomas in twee fasen:
- Koloniestichting en kleine kolonie: de reageerbuis met haar waterreservoir achter de watten, en de bevochtigingssystemen van het formicarium gevuld. In een kweekdagboek stierf het broed van een koningin geleidelijk af toen de buis droog kwam te staan: dat is de duurste fout in deze fase.
- Vanaf zo’n 50-100 werksters: het nest mag droog blijven, met het water en de suikerhoudende vloeistoffen in het foerageergebied. Een kweker zag hoe zijn werksters het waterreservoir van een nest van cellenbeton kapot knaagden, en de kolonie bleef het goed doen met het water in het foerageergebied.
- Nooit doorweekt: te veel water brengt condens, schimmel en mijten mee. Zie je druppels op de wanden, bevochtig dan een paar dagen niet.
Aanbevolen formicaria
Voor de koningin met broed en kleine kolonies raden we bij Antomas een gipsnest uit de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan, dat het vocht vasthoudt dat de koloniestichting nodig heeft. De Qbik Wild One P 1C heeft precies de juiste maat om te beginnen:
Als de kolonie boven enkele tientallen werksters uitkomt en het nest droog mag zijn, is de logische stap de Qbik Alpha-serie, modulair en eerder droog, die lichter is en waarmee je modules kunt toevoegen naarmate ze groeit. In het begin met middelgrote gangen, die haar een gevoel van veiligheid geven, en met grotere als de major-werksters verschijnen. Eerst een QBIK ONE:
En om uit te breiden de QBIK DUO. Breid uit als het nest vol broed en werksters zit, niet eerder: in een te groot formicarium gebruikt de kolonie de overtollige kamers als afvalhoop. Om de opstelling af te maken:
- Barrière van minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Droog foerageergebied, met wat zand of fijn grind, en een platte steen of een stuk schors waaronder ze zich kunnen verstoppen. Een kweker zag honderden werksters schuilen onder een stuk hout in zijn foerageergebied.
- Water in een reageerbuis met watten, en een drinkbakje voor de suiker, nooit in watten.
- Warmte aan één zijkant van het nest, met thermostaat.
Koloniestichting en eerste werksters
Bij Antomas verkopen we haar in twee vormen, en elk begint op een ander punt:
- Koningin met broed: een koningin die haar kolonie al in een reageerbuis heeft gesticht, met eieren, larven of poppen. Jij begeleidt haar tot haar eerste werksters.
- Koningin en 5-15 werksters met broed: een kolonie die de kwetsbaarste fase al achter de rug heeft. De werksters verzorgen het broed en gaan op voedsel uit, en binnen een paar weken kun je haar naar het formicarium overzetten.
In beide gevallen is de koloniestichting claustraal en weet de koningin wat ze doet. Jij zorgt voor de omstandigheden:
- Donker, warmte en rust. Laat de buis zoals hij aankomt, afgedekt met een doek of een stuk karton, op een plek zonder trillingen en op 25-27 °C, met de warmte aan één kant van de buis, niet eronder.
- Water, altijd. Controleer af en toe of de watten nog vochtig zijn en of er nog water in het reservoir zit. Raakt het op of wordt de buis vuil, schud de kolonie dan over naar een nieuwe.
- Korte blikken. Een- of tweemaal per week snel kijken is genoeg. Ze zijn schuw, en gestreste koninginnen kunnen een deel van het broed opeten.
- Af en toe een hapje. Ook al heeft de koningin het niet nodig, bij Antomas raden we aan haar elke week of twee een druppeltje suikeroplossing te geven op een stukje aluminiumfolie, nooit op de watten van de buis, en dat de volgende dag weg te halen. Als er werksters zijn, geef je daarnaast een- of tweemaal per week een stukje zachte prooi.
- De tijden. Verzorgingsgidsen spreken van zo’n 4-6 weken van ei tot werkster bij 27-30 °C; eigen metingen van kwekers hebben we niet gevonden. Op kamertemperatuur duurt het veel langer: in een kweekdagboek, met een droge buis en weinig warmte, duurde het tien maanden tot de eerste werkster.
Wanneer naar het formicarium? Bij zo’n 5-10 werksters, of eerder als de buis vuil wordt of zonder water komt te zitten. De koningin met 5-15 werksters kan over zodra ze na de reis tot rust is gekomen.
Aankomst en verhuizen door uitschudden
Laat de kolonie na ontvangst een paar dagen rusten op een donkere, gematigde plek, controleer of er water in de buis zit en zet haar niet meteen na aankomst in het nest. Om te verhuizen, werken we bij Antomas door uitschudden:
- Monteer het formicarium vooraf, met de oliebarrière aangebracht, het water op zijn plaats en, als het een Qbik Wild is, de vochtigheid op orde.
- Werk boven een dienblad, met een zacht penseel bij de hand, voor het geval een werkster langs de buis omhoogklimt.
- Haal de dop eraf in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en schud de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit. Achterblijvers help je met het penseel.
- Houd het nest donker en het foerageergebied afgedekt. De werksters brengen het broed snel naar binnen, en de koningin volgt.
Om later naar een grotere module over te stappen, gebruik je dezelfde methode.
Voeding
Suiker, bijna dagelijks. Ze verbruikt veel suikerhoudende vloeistoffen, zoals past bij een hoedster van bladluizen: kwekers geven haar dagelijks verse suiker. Bij Antomas raden we aan af te wisselen: de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week en 1-2 keer per week een andere nectar of suikerhoudende vloeistof. Je kunt ook een beetje eiwit aan de nectar toevoegen. Bied het altijd aan in een drinkbakje waarin de druppel «uitgespreid» ligt, binnen bereik van de werksters, en nooit in watten, die beschimmelen en de vloeistof laten bederven. Vermijd diepe bakjes: er zijn kwekers die werksters hebben verloren die in suikerwater verdronken.
Eiwit: ruim en gevarieerd. De koningin heeft het nodig om te leggen en de larven om te groeien. In de ervaring van Antomas groeien kolonies sneller en in grotere aantallen naarmate ze meer eiwit krijgen: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter te veel geven dan te weinig. Kun je niet vaak schoonmaken, overvoer dan liever niet, want voedsel dat rot, brengt schimmel en mijten mee. Wissel van week tot week van soort insect:
- Thermobia domestica: kleine, zachte prooi, perfect voor de koloniestichting en jonge kolonies.
- Springstaarten, Sinella curviseta, en fruitvliegjes: een kweker vertelt dat zijn kolonie dol was op vliegjes.
- Kakkerlakken: de dubia-kakkerlak, Blaptica dubia, of de runner, Shelfordella lateralis, pas gedood en opengesneden.
- Krekels, Acheta domesticus, in stukjes zolang de kolonie klein is.
- Meelwormen, Tenebrio molitor, altijd doorgesneden: heel keek dezelfde kolonie er nauwelijks naar om.
Liefst opengesneden. Ze benutten een doorgesneden prooi, waarvan ze de sappen drinken en die ze van mond tot mond verdelen, veel beter dan een heel insect met een harde huid. Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier, zonder insecticiden, en voeg geen supplementen aan de suiker toe die je niet kent: een kweker verloor honderden kleine werksters toen hij er een met ureum uitprobeerde.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten, gescheiden van de suiker.
Diapauze
Haar thuisland kent een echte winter. In de lage gebieden van haar verspreidingsgebied blijft de lucht zo’n vier maanden, van november tot februari, gemiddeld onder 10 °C, met vorst van december tot februari. Onder de grond, op nestdiepte, blijft de bodem volgens onze berekening van half december tot begin maart op zo’n 5-13 °C, zonder te bevriezen.
In gevangenschap lopen de meningen uiteen. Winkels raden meestal een rustperiode van november tot maart bij 15-18 °C aan. En er zijn kwekers die haar het hele jaar warm hebben gehouden: de kweker van het meest complete dagboek dat we hebben gevonden, gaf haar de eerste winter een diapauze bij 14-15 °C en de jaren daarna geen, en zijn kolonies bleven groeien. Daarom vinden we haar aan te raden, niet onmisbaar. Bij Antomas raden we een milde diapauze aan, dichter bij haar echte winter: zo’n 3 maanden, van december tot februari, bij 10-15 °C, liefst rond 12-14 °C.
- Geleidelijk beginnen. Haal in november de warmte weg en laat de kolonie 2-3 weken op 15-18 °C staan voordat je verder zakt. Geef minder eiwit.
- Tijdens de diapauze: altijd water, een beetje suiker en bijna geen eiwit. Stoor zo weinig mogelijk.
- Geleidelijk eindigen in maart, opnieuw via 15-18 °C, tot je terug bent bij het warme nest. Begin weer met eiwit zodra je activiteit en broed ziet.
- Koninginnen met broed en heel kleine kolonies: in hun eerste winter liever een kortere, mildere rust, van 6-8 weken rond 15 °C.
- Waar: een garage, een kelder of een wijnklimaatkast voldoet meestal; een onverwarmde kamer wordt soms niet koud genoeg. Onder zo’n 10 °C hoeft niet.
Groei en major-werksters
Er zijn geen gepubliceerde tellingen van kolonies van deze soort, en de cijfers die winkels geven, lopen van honderd tot tienduizend werksters. Het beste gegeven dat we hebben, is het meest complete kweekdagboek dat we hebben gevonden, van een Europese kweker die haar drie jaar volgde:
- Eerste jaar, traag. Een kolonie die met 4 werksters aankwam, had er na iets meer dan een jaar zo’n 36, na een misser met een verwarmingsmat en een diapauze.
- Tweede jaar, de start. Bij zo’n 50 werksters begon ze te versnellen: meer dan 400 na twintig maanden en, volgens zijn schatting, zo’n 2.000 na iets meer dan twee jaar.
- Derde jaar: zo’n 5.000 werksters, ook geschat.
Het zijn schattingen van een liefhebber, geen tellingen, maar ze laten het patroon zien: een trage start en een groei die vanaf zo’n 50 werksters versnelt. De eerste major-werksters kwamen in die kolonie na veertien maanden, nog klein, toen ze rond de 50 werksters telde; na verloop van tijd worden ze steeds groter.
Gedrag en observatie
Schuw als ze jong is, verdedigend als ze ouder wordt. Kwekers beschrijven haar als een lichtgevoelige mier: kleine kolonies verstoppen zich in de donkerste hoek en de koningin rent naar de schaduw zodra je er licht op schijnt. Met de jaren verandert haar karakter: in een grote kolonie komen tientallen middelgrote en grote werksters naar de ingang zodra ze worden gestoord, en honderden houden er de wacht.
Schoon en ordelijk. De kweker van het meest complete dagboek beschrijft haar als een heel schone en hygiënische soort, wat het onderhoud makkelijker maakt.
Een kleurenspektakel. Let op de doorschijnende gasters die zich met nectar vullen en hoe ze het voedsel van mond tot mond doorgeven. Met een gekleurde nectar zie je de verdeling met het blote oog.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren. Met het nest donker en het foerageergebied verlicht, en als je ze rustig observeert, wennen ze aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Broed dat midden in het seizoen niet vooruitgaat: bijna altijd te weinig warmte of eiwit.
- Broed dat tijdens de koloniestichting sterft: controleer het water in de buis.
- Dode werksters bij de warmtebron: het nest is te warm.
- Schimmel of druppels op de wanden: te veel vocht of achtergebleven resten.
Ontsnappingen en barrières
Als echte Camponotus klimt ze tegen bijna elk oppervlak op, en winkels waarschuwen dat ze meer zorg vraagt tegen ontsnappingen dan andere makkelijke soorten. In de kweekdagboeken komt van alles voor: een werkster die een talkbarrière overstak en een hele kolonie die via een open gat in het foerageergebied ontsnapte en zich in een ander formicarium vestigde. Bij Antomas gebruiken we bij haar minerale olie:
- Een ononderbroken strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied. Vernieuw haar als ze vuil wordt.
- Goed sluitend deksel en geen enkel open gat: controleer verbindingen, doppen en doorvoeren van buizen.
- Niets wat als brug kan dienen naar de barrière.
- Harde materialen: zachte materialen, zoals cellenbeton, kunnen ze kapotknagen en zo een uitweg vinden.
Hanteren en veiligheid
Ze steekt niet: ze heeft geen angel. Als ze zich aangevallen voelt, bijt ze, en de major-werksters laten zich voelen, en ze kan mierenzuur spuiten, dat een beetje prikt op een klein wondje. Niets om je zorgen over te maken als je rustig werkt. Hanteer haar altijd met gereedschap, een zacht penseel of een zachte pincet, en nooit met je handen, om geen werkster te beschadigen en vooral de koningin niet. Eén kolonie, één koningin: voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- De buis van de koningin zonder water laten komen.
- Haar altijd op kamertemperatuur houden, zonder warmtebron: ze groeit dan nauwelijks.
- Het hele nest van onderen verwarmen of langdurig boven zo’n 32 °C gaan.
- Het hele nest nat maken of blijven bevochtigen als de kolonie al groot is.
- De suiker in watten aanbieden of in diepe bakjes waarin ze verdrinken.
- Altijd hetzelfde insect geven, of hele, harde prooien aan een kleine kolonie.
- Voedselresten langer dan 24 uur laten liggen.
- Haar naar een formicarium verhuizen dat te groot is voor haar omvang.
- Koninginnen of kolonies samenvoegen, of haar met je handen hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Camponotus fedtschenkoi en haar geslacht, waaronder de oorspronkelijke beschrijving van Mayr en de miercatalogi van Centraal- en West-Azië, van klimaatgegevens uit haar verspreidingsgebied en van de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Mayr, G. (1880). Die Ameisen Turkestan's, gesammelt von A. Fedtschenko. Tijdschrift voor Entomologie 23: 17–40. Duits-Latijnse versie van de oorspronkelijke Russische beschrijving (Mayr, 1877). Scan op Internet Archive (open access)
- Emery, C. (1908). Beiträge zur Monographie der Formiciden des paläarktischen Faunengebietes (Hym.). Deutsche Entomologische Zeitschrift 1908: 165–205. PDF op ZOBODAT (open access)
- Radchenko, A. G. (1997). Review of ants of the subgenera Tanaemyrmex, Colobopsis, Myrmamblis, Myrmosericus, Orthonotomyrmex and Paramyrmamblis of the genus Camponotus in the Asian Palearctic [in het Russisch]. Zoologicheskii Zhurnal 76: 806–815. Referentie op AntCat
- Collingwood, C. & Heatwole, H. (2000). Ants from northwestern China (Hymenoptera, Formicidae). Psyche 103: 1–24. doi:10.1155/2000/97127
- Paknia, O., Radchenko, A., Alipanah, H. & Pfeiffer, M. (2008). A preliminary checklist of the ants (Hymenoptera: Formicidae) of Iran. Myrmecological News 11: 151–159. PDF op ZOBODAT (open access)
- Kiran, K. & Karaman, C. (2012). First annotated checklist of the ant fauna of Turkey (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3548: 1–38. doi:10.11646/zootaxa.3548.1.1
- Karaman, C. & Aktaç, N. (2013). Descriptions of four new species of Camponotus Mayr (Hymenoptera: Formicidae), with a key for the worker caste of the Camponotus of Turkey. Journal of the Kansas Entomological Society 86: 36–56. doi:10.2317/JKES120516.1
- Grebennikov, K. A. & Anikin, V. V. (2016). Ecology of the little-known ant species Camponotus fedtschenkoi Mayr, 1877 (Hymenoptera, Formicidae) in Bogdinsko-Baskunchakskii State Nature Reserve. Biology Bulletin 43: 1440–1443. doi:10.1134/S106235901610006X
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Feldhaar, H., Straka, J., Krischke, M., Berthold, K., Stoll, S., Mueller, M. J. & Gross, R. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Wernegreen, J. J., Kauppinen, S. N., Brady, S. G. & Ward, P. S. (2009). One nutritional symbiosis begat another: phylogenetic evidence that the ant tribe Camponotini acquired Blochmannia by tending sap-feeding insects. BMC Evolutionary Biology 9: 292. doi:10.1186/1471-2148-9-292
- Martinez, T. & Wheeler, D. E. (1994). Storage proteins in adult ants (Camponotus festinatus): roles in colony founding by queens and in larval rearing by workers. Journal of Insect Physiology 40: 723–729. doi:10.1016/0022-1910(94)90100-7
- LeBrun, E. G., Diebold, P. J., Orr, M. R. & Gilbert, L. E. (2015). Widespread chemical detoxification of alkaloid venom by formicine ants. Journal of Chemical Ecology 41: 884–895. doi:10.1007/s10886-015-0625-3
- Moeilijkheidsgraad
- Beginner
Hormigas preciosas con distintas coloraciones, y un amarillo particular.
Además, ver como su gáster (culo) se tiñe en base al color del néctar es muy chulo.

