Pogonomyrmex californicus
Królowe, które zawierają pakt na całe życie. W niektórych populacjach Pogonomyrmex californicus kilka niespokrewnionych królowych zakłada kolonię razem i rządzi nią wspólnie aż do końca: to jedno z najrzadszych społeczeństw w świecie mrówek. To czerwona żniwiarka z południowego zachodu Ameryki Północnej, która nosi piasek w brodzie, napełnia spichlerze nasionami, obsiewa pustynię, wytrzymuje 51,7 °C i była mrówką, którą rdzenni mieszkańcy Kalifornii połykali żywcem, by doznawać wizji. Silne żądło i charakter wojowniczki: gatunek dla doświadczonych hodowców. Królowe założycielki z czerwiem, pojedynczo lub w grupach po 2 lub 3. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Żniwiarka z południowego zachodu Ameryki Północnej, słynna w nauce, bo w niektórych populacjach kilka niespokrewnionych królowych zakłada kolonię razem i żyje razem przez całe życie. Królowe założycielki z czerwiem, pojedynczo lub w grupach po 2 lub 3; grupy zostawia się tak, jak przyjechały, bez dodawania ani rozdzielania królowych. Zakładanie półklaustralne: królowa musi jeść, więc wychowuje się ją w probówce z miniareną. Potem QBIK ONE ze średnimi korytarzami, suchy spichlerz i wilgotna strefa, 26-30 °C, urozmaicone nasiona i dużo białka oraz zimowanie przez 3-4 miesiące w 10-15 °C. Silne żądło: bariera z oleju mineralnego i obsługa narzędziami.
Pogonomyrmex californicus (Buckley, 1867) to żniwiarka z południowego zachodu Stanów Zjednoczonych i północnego zachodu Meksyku: krzepka mrówka z podrodziny Myrmicinae, intensywnie rdzawoczerwona, z „brodą” z długich włosków pod głową i z żądłem, które budzi respekt. Żyje w Kalifornii, Arizonie, Nevadzie, Utah, Nowym Meksyku i zachodnim Teksasie oraz w Kalifornii Dolnej, Sonorze i Chihuahua. Zajmuje tereny otwarte i dobrze zdrenowane, takie jak zarośla kreozotu (Larrea tridentata), pustynne równiny, murawy i chaparral, od niskich, upalnych pustyń po góry południowej Kalifornii, gdzie zimy przynoszą przymrozki. Gniazduje w glebie, często piaszczystej, z komorami na czerw i na nasiona.
W hobby to jeszcze jedna żniwiarka, ale w laboratoriach to gwiazda: Uniwersytet Stanowy Arizony używa jej jako gatunku modelowego, a jej pełny genom opublikowano w 2021 roku. Powodem jest społeczna osobliwość. W większej części zasięgu każda kolonia ma tylko jedną królową, ale w niektórych populacjach z południowej Kalifornii i północnej Kalifornii Dolnej kilka niespokrewnionych królowych zakłada kolonię razem i żyje razem przez całe życie. A to nie wszystko: znosi ponad 51 °C, obsiewa pustynię, pisał o niej wielki astronom, a kilka rdzennych ludów Kalifornii połykało ją żywcem, by doznawać wizji.
Biologia
Królowe, które zawierają pakt na całe życie
U prawie wszystkich mrówek, gdy kilka królowych zakłada kolonię razem, co nazywa się pleometrozą, sojusz trwa krótko: po wykluciu się pierwszych robotnic królowe walczą ze sobą albo robotnice je eliminują, aż zostaje jedna. P. californicus łamie tę zasadę w niektórych populacjach. Tam świeżo zapłodnione królowe, niespokrewnione ze sobą, łączą się pod ziemią, razem wychowują pierwsze pokolenie, a gdy są już robotnice, nadal razem składają jaja. To poliginia pierwotna: kolonia z kilkoma królowymi od pierwszego dnia i na zawsze.
Myrmekolog Robert A. Johnson potwierdził to w długich eksperymentach opublikowanych w 2004 roku: te związki nie redukują się do jednej królowej, gdy wykluwają się robotnice. Badania genetyczne potwierdziły później, że współzałożycielki nie są spokrewnione i że z tej pleometrozy powstają dorosłe kolonie z kilkoma królowymi, a w 2024 roku międzynarodowy zespół podsumował to jako tolerancję „na całe życie” między niespokrewnionymi królowymi. Grupy założycielskie liczą od 2 do ponad 50 królowych, a w najlepiej zbadanej populacji kooperacyjnej przypada średnio około 4 królowych na gniazdo, zarówno przy zakładaniu, jak i w dojrzałych koloniach. Ile lat trwa to współżycie, nie zmierzono, bo nie wiadomo też, jak długo żyje królowa tego gatunku.
Dwie populacje 50 km od siebie, dwa różne społeczeństwa
Najbardziej zdumiewające jest to, że to kooperacyjne społeczeństwo jest lokalne. W większej części zasięgu gatunek zakłada kolonie z jedną królową, a jego kolonie są monoginiczne. Pleometroza pojawia się tylko w niektórych populacjach, a kontrast między sąsiadkami bywa ogromny: w jednej populacji kooperacyjnej 35 z 47 gniazd założycielskich miało kilka królowych; w innej, oddalonej o zaledwie około 50 km, ledwie 1 z 17. Królowe z każdego miejsca mają też inny charakter: te z samotnego zakładania są znacznie bardziej agresywne wobec innych królowych i szybciej eskalują konflikty.
Po co współpracować z obcymi? Badanie z 2018 roku wykazało, że w miejscu zdominowanym przez kolonie z kilkoma królowymi kolonie rozmnażały się słabiej i miały więcej sąsiadek, ale przy dodatkowym pokarmie dorównywały koloniom z miejsca z koloniami jednokrólowymi. Współpraca wydaje się odpowiedzią na środowiska surowe i nasycone, w których samotna królowa ma niewielkie szanse.
Razem przeżywają: 26 z 30 wobec 3 z 30
Liczby są jednoznaczne. W 2021 roku zespół z Uniwersytetu Stanowego Arizony założył w laboratorium, w 30 °C, kolonie z królowych z populacji kooperacyjnej: 30 z jedną królową, 30 z dwiema i 30 z czterema. Po 10 miesiącach przy życiu pozostawało:
- 26 z 30 kolonii z czterema królowymi;
- 20 z 30 kolonii z dwiema królowymi;
- i tylko 3 z 30 kolonii z jedną królową.
Co więcej, kolonie z kilkoma królowymi rosły znacznie szybciej: dojście do 10 robotnic zajęło im 70 dni przy czterech królowych, 102 przy dwóch i 184 przy jednej. A przewaga grupy utrzymywała się długo po etapie zakładania.
A im więcej, tym lepiej? Nie. W 2022 roku inne badanie z królowymi z tej samej populacji porównało grupy 1, 3, 6 i 9 założycielek przez 50 dni. Grupy 3 i 6 najlepiej zamieniały jaja w robotnice, z 0,86 i 0,66 robotnicy na założycielkę po 50 dniach, wobec 0,20 w grupach 9, gdzie wiele królowych spędzało czas bezczynnie. Pierwsze robotnice pojawiły się około 33-36 dnia we wszystkich grupach. Samotne królowe z tej populacji nie wychowały ani jednej robotnicy: żyły średnio 15,8 dnia.
Dylemat założycielki: wygrywa agresywna królowa, przegrywa grupa
Współpraca nie oznacza życia w harmonii. W 2016 roku jedno badanie śledziło 384 świeżo zapłodnione królowe w szklanych gniazdach, pojedynczo i w grupach. W grupach dochodziło do agresji, która spowodowała 20% zgonów królowych, 46 z 229, a agresywna królowa wychodziła na tym dobrze: była ostatnią ocalałą w 15 z 27 gniazd z agresją. Ale grupy bez agresji lepiej przeżywały jako grupa. To „dylemat założycielki”: w obrębie każdego gniazda walka opłaca się temu, kto walczy; między gniazdami wygrywają grupy pokojowe. Autorzy interpretują to jako dobór grupowy sprzyjający współpracy.
Lekcja praktyczna, którą powtórzymy w części o hodowli, jest jasna: nigdy nie łącz królowych na własną rękę ani nie dodawaj królowych do kolonii. Współżycie buduje się między królowymi, które zakładają kolonię razem od początku, a obca królowa to zaproszenie do walki.
Królowe, które dzielą się pracą
Zakładanie kolonii wymaga kopania, wychodzenia po pokarm i opieki nad czerwiem. Kto co robi, gdy królowych jest kilka? W 2004 roku Sara Helms Cahan i Jennifer Fewell utworzyły pary królowych z każdego typu populacji. Pary królowych z samotnego zakładania dzieliły się pracą bardzo nierówno: jedna kopała lub żerowała, a druga prawie nie. Królowe z populacji kooperacyjnej dzieliły natomiast zadania znacznie bardziej równomiernie. Tam, gdzie królowe żyją razem, ewolucja faworyzowała te, które w równym stopniu przykładają się do pracy, a nie podział na szefową i podwładną. Z grupą 2 lub 3 królowych w domu łatwo zobaczyć, jak jednocześnie zajmują się czerwiem.
Rodzący się supergen i pełny genom
Za tymi dwoma społeczeństwami stoi genetyka. W 2024 roku międzynarodowy zespół porównał królowe z populacji kooperacyjnej i z populacji o samotnym zakładaniu i znalazł region genomu liczący około 8 milionów par zasad, z 682 genami, w którym rekombinacja prawie zanikła. Ma on dwie wersje, jedną częstą u królowych kooperacyjnych, a drugą u samotnych: wszystko wskazuje na młody supergen, blok genów dziedziczony w całości, jak te, które kontrolują organizację społeczną mrówki ogniowej. Nie jest to idealny przełącznik: 85% królowych kooperacyjnych miało dwie kopie wersji „kooperacyjnej”, a 93% samotnych co najmniej jedną kopię wersji „samotnej”. Autorzy uważają, że udział ma wiele innych genów.
Wszystko to jest możliwe, bo jej pełny genom jest złożony i opisany od 2021 roku. Niewiele mrówek hodowanych w domu może się czymś takim pochwalić.
Królowe, które wychodzą na zakupy
Wiele żniwiarek z tego rodzaju, takich jak P. rugosus i P. maricopa, zakłada kolonie w sposób klaustralny: królowa zamyka się i wychowuje pierwsze robotnice z własnych zapasów, nie wychodząc. P. californicus nie: jej zakładanie jest obowiązkowo półklaustralne. Johnson wykazał to w 2002 roku: jej królowe są małe jak na ten rodzaj, mają niewielkie zapasy tłuszczu i białek i, by wychować pierwsze robotnice, muszą wychodzić po pokarm. W zamian wychowują liczniejsze pierwsze pokolenie. Widać to nawet w architekturze: jej gniazda założycielskie są płytsze i mniej zamknięte niż u gatunków klaustralnych, ale bardziej rozgałęzione, to gniazdo królowej, która zamierza wychodzić.
W odróżnieniu od innych żniwiarek północnoamerykańskich nie czeka też z lotem na monsunowe deszcze. Jej loty godowe odbywają się na początku lata: według Johnsona pod koniec maja i na początku czerwca w Arizonie, a pod koniec czerwca i na początku lipca w Kalifornii. Johnson zasugerował nawet na jednym z kongresów, że te różnice w terminie, zachowaniu i fizjologii mogą być początkiem rozdzielenia się na odrębne gatunki; to otwarta hipoteza.
Konsekwencja dla hodowcy jest bezpośrednia: królowa tego gatunku musi jeść. Zamknięcie jej na tygodnie w probówce bez pokarmu, jak robi się to z gatunkami klaustralnymi, to wyrok. Dlatego w Antomas zakładanie kolonii odbywa się w probówce z miniareną (zob. „Zakładanie kolonii: królowe z czerwiem, pojedynczo lub w grupie”). Niektóre sklepy opisują ją jako klaustralną albo piszą, że lata po monsunie: to błędy.
Wytrzymuje 51,7 °C
Pustynne żniwiarki pracują na jednych z najgorętszych gleb na planecie. W 2004 roku Lighton i Turner zmierzyli krytyczną temperaturę maksymalną P. californicus, czyli tę, przy której owad traci koordynację, obiektywną metodą opartą na jego oddychaniu: 51,7 °C, tyle samo co u P. rugosus, z którą dzieli teren. I znów pojawia się tu jej życie społeczne: w badaniu z 2022 roku robotnice z kolonii z kilkoma królowymi znosiły więcej ciepła, i bardziej jednolicie, niż robotnice z kolonii z jedną, co może pozwalać im dłużej żerować w środkowych godzinach dnia. Odporność na wysychanie zależy natomiast od wielkości robotnicy: duże wytrzymują więcej.
Nie trzeba ich piec w domu: pod ziemią gniazdo łagodzi upał (zob. „Zalecane parametry”).
Broda do noszenia piasku
Pogonomyrmex pochodzi od greckich słów pogon, „broda”, i myrmex, „mrówka”. Broda to psammofor, rząd długich, zakrzywionych włosków pod głową, który działa jak koszyk: robotnice noszą w nim piasek i ziemię podczas kopania i wynoszą je z gniazda. U P. californicus widać go gołym okiem, a w formikarium z odrobiną piasku na arenie to jedno z jej najciekawszych widowisk. Nazwa gatunkowa znaczy „kalifornijska”; opisał ją w 1867 roku amerykański przyrodnik Samuel B. Buckley.
Ogrodniczka pustyni
Żywi się głównie nasionami, ale nie zbiera byle czego ani byle jak:
- Wybiera tak, by nie walczyć. Na pustyni Chihuahua Walter Whitford zaobserwował w 1978 roku, że wybierała gatunki nasion, które pozwalały jej unikać kontaktu z innymi Pogonomyrmex.
- Liczy czas. W eksperymencie z 1987 roku z owsem w trzech rozmiarach kolonie nie brały po prostu największych ziaren: dążyły do uzyskania maksimum energii na jednostkę czasu, jak przewiduje teoria optymalnego żerowania.
- Poluje też. Zbiera i łowi małe stawonogi, kluczowe źródło białka dla czerwiu.
A przy okazji sieje. Na pustyni Kolorado, kalifornijskim krańcu pustyni Sonora, Dennis O'Dowd i Mark Hay badali w 1980 roku jej związek z Datura discolor, pustynną rośliną z rodziny psiankowatych. Robotnice zabierają nasiona dla odżywczego wyrostka, zjadają go w gnieździe i wyrzucają nienaruszone nasiono na śmietnik, średnio 2,3 m od rośliny macierzystej. Ta podróż je ratuje: pod koroną rośliny gryzonie zabierały około 10 razy więcej nasion. To podręcznikowy mutualizm, choć bielunie są bardzo trujące i nie mają miejsca w formikarium.
Wojna między sąsiadkami
Jej kolonie nie żyją dobrze z sąsiadkami. Na pustyni Mojave De Vita zaobserwował w 1979 roku, że po walkach między koloniami robotnice wracały do gniazda i zostawały w środku przez długi czas, a kolonia zbierała mniej nasion: wojna nie tylko zabija, ale też paraliżuje. W innym badaniu, z 1986 roku, jej gniazda były bardziej oddalone od siebie, niż wynikałoby z przypadku, co jest typowym wzorcem konkurencji, a dane wskazywały, że założone kolonie eliminują królowe próbujące założyć gniazdo w pobliżu.
Ma też wyspecjalizowanych wrogów. Jaszczurki rogate (Phrynosoma) z południowego zachodu Ameryki Północnej jedzą głównie żniwiarki, a w południowej Kalifornii inwazyjna mrówka argentyńska wypiera rodzime mrówki i pozbawia je ich głównego pokarmu. Przeciw P. californicus mrówka argentyńska używa chemii: spryskuje ją drażniącymi związkami, irydoidami.
Mrówka, która dawała wizje
Niewiele mrówek ma taką historię kulturową. Wśród kilku rdzennych ludów środkowo-południowej Kalifornii, zwłaszcza Kitanemuk, Kawaiisu, Tübatulabal i śródlądowych Chumash, młodzi ludzie połykali żywe czerwone żniwiarki, bez gryzienia i w ogromnych ilościach, często ponad 400, by zapaść w długotrwały stan nieprzytomności. W tym transie ukazywały się im duchy opiekuńcze, „pomocnicy snu”, którzy mogli towarzyszyć im jako sprzymierzeńcy przez całe życie. Dalej na południe chłopcy przechodzili rytuał inicjacji, leżąc na mrowisku, pokryci mrówkami, by się zahartować. Mrówek używano też jako lekarstwa na paraliż, reumatyzm i inne bóle.
Jaka to była mrówka? W 2001 roku antropolog Kevin Groark to potwierdził: notatka etnografa Johna P. Harringtona z 1933 roku identyfikowała ją jako Pogonomyrmex californicus, a w kolekcji Smithsonian odnaleziono okazy zebrane przez Harringtona. Według Groarka to jedyny dobrze udokumentowany przypadek powszechnego używania owada jako halucynogenu. Niektóre grupy Yokuts nazywały ją k'awk'aw, „szalone mrówki”. To historia, a nie zachęta: jej jad jest bardzo silny (zob. „Obsługa i bezpieczeństwo”).
Astronom wśród mrówek
W 1920 roku czasopismo PNAS opublikowało raport o niezwykle rzadkich robotnicach P. californicus, czyli pterergatach: robotnicach z małymi kikutami skrzydeł, w pół drogi między robotnicą a królową. Podpisał go, z obserwatorium Mount Wilson, Harlow Shapley, jeden z wielkich astronomów XX wieku, ten, który wykazał, że Słońce nie znajduje się w centrum Drogi Mlecznej, i który w tym samym roku był bohaterem „Wielkiej Debaty” o rozmiarach wszechświata. Shapley był pasjonatem mrówek i w wolnych chwilach w obserwatorium mierzył też, jak prędkość robotnic na ich ścieżkach zmienia się z temperaturą.
Wielkość i morfologia
Krzepka mrówka z podrodziny Myrmicinae, z robotnicami jednej kasty, które nieco różnią się wielkością, bez żołnierzy i uzbrojona w żądło.
- Ubarwienie. Od rdzawoczerwonego do pomarańczowoczerwonego. Według rewizji rodzaju autorstwa Cole’a (1968) kolor zmienia się stopniowo od regionu do regionu: są populacje prawie jednolicie czerwone i inne, z głębi lądu, z ciemniejszym gastrem, aż po brązowy lub czarny.
- Ubarwienie naszych kolonii. Jednolicie rdzawopomarańczowoczerwone, z gastrem nieco ciemniejszym ku końcowi.
- Głowa. Z wyraźnymi podłużnymi bruzdami, silnymi żuwaczkami i dobrze widocznym psammoforem od spodu.
- Robotnice. Monomorficzne: nie ma żołnierzy z ogromną głową, jak u Messor, choć niektóre robotnice są nieco większe od innych.
- Królowa. Mała jak na swój rodzaj i z niewielką ilością tłuszczu, co wiąże się z jej półklaustralnym zakładaniem kolonii.
- Samiec. Uskrzydlony; nie znaleźliśmy żadnego opisu z wymiarami.
- Rozwój. Jak u wszystkich Myrmicinae, poczwarki są nagie, bez kokonu. W 30 °C pierwsze robotnice wykluwają się około 33-36 dnia od założenia kolonii.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: średnia szerokość głowy 1,63 mm
- Długość całkowita robotnic: brak opublikowanych pomiarów naukowych
- Królowa i samiec: brak opublikowanych pomiarów naukowych
Szerokość głowy pochodzi z badania z 2002 roku. Długości w milimetrach podawane przez niektóre sklepy nie pochodzą z opublikowanych pomiarów, więc wolimy ich nie podawać: to gatunek bardzo dobrze zbadany pod względem zachowania i genetyki, ale prawie wcale pod względem wymiarów.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Założona kolonia jest odporna, łatwa w karmieniu i bardzo wdzięczna do obserwacji. Ale dojście do tego etapu wymaga pewnego doświadczenia:
- Półklaustralne zakładanie kolonii. Królowa musi jeść: trzeba przygotować jej probówkę z miniareną, karmić ją i ostrożnie sprzątać od pierwszego dnia.
- Ciepło i spichlerz. Dobrze rośnie w 26-30 °C i potrzebuje gniazda z wilgotną strefą na czerw i suchym spichlerzem.
- Królowe w grupie. Zostawia się je tak, jak przyjechały: łączenie lub dodawanie królowych może skończyć się walkami na śmierć.
- Żądło. Jest silne, jak u wszystkich Pogonomyrmex, i wymaga pracy z narzędziami i z barierą przeciw ucieczkom.
I naprawdę warto. Zobaczysz, jak robotnice noszą piasek w swojej brodzie, napełniają spichlerz i rzucają się na owada, a z grupą królowych będziesz mieć w domu jedno z najrzadszych społeczeństw w świecie mrówek. Jeśli ten rodzaj Cię pociąga, w Antomas masz też Pogonomyrmex badius, Pogonomyrmex bicolor i Pogonomyrmex rugosus „Hybrid”.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 26-30 °C w sezonie aktywnym. Laboratoria hodują swoje kolonie w stałych 30 °C albo w 35 °C w dzień i 26 °C w nocy, a hodowcy są zgodni, że poniżej około 24 °C wzrost mocno zwalnia. W razie potrzeby łagodne ciepło z boku gniazda, z termostatem.
- Wilgotność: wilgotna strefa na czerw, bez zalewania, i suchy spichlerz; arena sucha. Najważniejsze, żeby nasiona nie zamokły.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie: około 3-4 miesięcy, mniej więcej od grudnia do lutego, w 10-15 °C (zob. „Zimowanie”).
Zalecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik Alpha od Anthouse, tę samą co dla Messor: formikaria modułowe, raczej suche, które rosną razem z kolonią i w których łatwo oddzielić wilgotną strefę czerwiu od suchego spichlerza. Na początek QBIK ONE ze średnimi korytarzami:
Gdy kolonia urośnie, kolejnym krokiem jest QBIK DUO, a potem większe formaty z tej samej serii:
Rozbudowuj, gdy widzisz wiele bezczynnych robotnic na arenie, bez miejsca w środku; w gnieździe za dużym dla małej kolonii komory zamieniają się w śmietnik, pojawiają się pleśń i roztocza. Uzupełnij instalację tak:
- Wilgotna strefa i suchy spichlerz. Nawilżaj tylko część gniazda przeznaczoną na czerw; kolonia szybko uczy się trzymać ziarno w suchej strefie.
- Piasek na arenie. Cienka warstwa suchego piasku pozwala im używać psammoforu i urządzić śmietnik.
- Woda w probówce z watą, nigdy w otwartym naczyniu: mogą się utopić.
- Poidełko na słodkie płyny, nigdy wata (zob. „Karmienie”).
- Bariera z oleju mineralnego i dobrze dopasowana pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
Zakładanie kolonii: królowe z czerwiem, pojedynczo lub w grupie
W Antomas sprzedajemy królowe założycielki z czerwiem: pojedyncze królowe lub grupy 2 lub 3 królowych, które już zaczęły swoją kolonię i mają jaja, larwy lub poczwarki. Ponieważ zakładanie jest półklaustralne, kluczowe jest, żeby królowe mogły wychodzić jeść. Dlatego polecamy probówkę z miniareną:
- Probówka to komora lęgowa. Zostaw ją tak, jak przyjechała, ze zbiorniczkiem wody za watą, w ciemności i w 26-30 °C, najlepiej w górnej części zakresu.
- Miniarena to spiżarnia. Podłącz wylot probówki do małej areny z dnem z drobnego, suchego piasku i paskiem oleju mineralnego w górnej części ścian. Tam będziesz kłaść pokarm, żeby królowe po niego wychodziły, jak w terenie.
- Pokarm od pierwszego dnia. Kilka małych, miękkich nasion (trawy, sezamu, chia lub maku) i raz lub dwa razy w tygodniu mała zdobycz, taka jak Thermobia albo kawałeczek świerszcza. Dla porównania laboratoria dają każdej królowej około 3 nasion trawy co 3 dni. Białko, które zostanie, usuń następnego dnia, a także nasiona, które zamokną lub wykiełkują.
- Nasiona z dala od waty: jeśli jej dotkną, kiełkują lub pleśnieją, a ich korzenie wypijają wodę z probówki.
- Niepokojenie tylko w koniecznym zakresie. Obserwuj je delikatnie, nie ruszając probówki. To, że królowa wychodzi na miniarenę, nie jest złym znakiem: właśnie to powinna robić.
Grupy 2 lub 3 królowych tak, jak przyjechały. To najważniejsza zasada tego poradnika. Królowe z grupy już żyją razem i razem wychowują czerw, i tak powinno zostać: nie rozdzielaj ich, nie dodawaj nowych królowych i nie łącz królowych z różnych probówek. Nawet w populacjach kooperacyjnych agresja spowodowała 20% zgonów królowych w grupach założycielskich (zob. „Dylemat założycielki”). Jeśli jedna królowa z grupy umrze w pierwszych tygodniach, nie zastępuj jej: to naturalne ryzyko zakładania kolonii.
Jedna królowa czy grupa? W większej części zasięgu gatunek zakłada kolonie z jedną królową, a samotna królowa z czerwiem może wychować swoją kolonię, jeśli ma pokarm, ciepło i spokój. Ale w populacjach kooperacyjnych grupy przeżywają i rosną znacznie lepiej (zob. „Razem przeżywają”). Jeśli szukasz najbardziej odpornej opcji i chcesz na własne oczy zobaczyć społeczeństwo z kilkoma królowymi, wybierz grupę.
Kiedy przenieść je do gniazda? Przy około 10-15 robotnicach, jak zalecają hodowcy, albo wcześniej, jeśli probówka robi się za mała, zabrudzi się lub skończy się w niej woda, i zawsze do QBIK ONE ze średnimi korytarzami.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu królowych pozwól im odpocząć w spokojnym, ciemnym miejscu, w 26-30 °C, sprawdź, czy probówka ma wodę, i jak najszybciej podłącz ją do miniareny z odrobiną pokarmu. Do formikarium w Antomas przenosimy je przez przesypanie: przy zmontowanym już formikarium, przygotowanej wilgotnej strefie i założonej barierze otwieramy probówkę na arenie, przy wejściu do gniazda, i delikatnie przesypujemy królowe, robotnice, czerw i nasiona, pomagając maruderom pędzelkiem. Pracuj nad tacą i z długą pęsetą, bo żądlą, i zostaw gniazdo w ciemności: w ciągu kilku godzin przeniosą czerw do wilgotnej strefy i zaczną porządkować spichlerz. Przy przenoszeniu do QBIK DUO ta sama metoda.
Karmienie
Nasiona: podstawa diety. Podawaj im urozmaiconą mieszankę małych nasion, czystych, niezaprawianych, niesolonych i nieprażonych, i obserwuj, które woli Twoja kolonia. Laboratoria hodują je na nasionach trawy (Poa pratensis) i sezamie w równych częściach, a hodowcy wymieniają też mak, chia, mniszek, kanar, proso, amarantus, a dla dużych kolonii łuskane nasiona słonecznika. W młodych koloniach lepiej małe i miękkie nasiona: duże i oleiste trudno rozłupać i szybciej pleśnieją. Żadnych niezidentyfikowanych dzikich nasion, nasion zaprawianych ani nasion Datura.
- Zostawiaj nasiona na arenie, żeby zaniosły je do suchego spichlerza; nigdy w wilgotnej strefie ani w kontakcie z watą.
- Dwa lub trzy razy w tygodniu usuwaj nasiona wykiełkowane lub spleśniałe, a od czasu do czasu opróżniaj śmietnik.
- W małej kolonii mało i często; w dużej więcej, bo ją magazynuje.
Białko: im więcej, tym lepiej. Choć to żniwiarki, białko zwierzęce jest motorem ich wzrostu: królowa potrzebuje go do składania jaj, a larwy do rośnięcia. Pewien amerykański hodowca podsumował to z humorem: jeśli chcesz, żeby Twoja kolonia wystrzeliła, dawaj jej białko. To filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia rozumie, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie dasz rady często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar białka gnije i sprowadza pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Thermobia domestica: mała i miękka zdobycz, idealna dla zakładanych i małych kolonii.
- Shelfordella lateralis (runner), jedne z ulubionych u hodowców tego gatunku.
- Świerszcze (Acheta domesticus) i karaczany dubia (Blaptica dubia), pokrojone dla młodych kolonii.
- Mączniki (Tenebrio molitor), pokrojone i od czasu do czasu: niektórzy hodowcy mówią, że przyjmują je mniej chętnie.
- Bezskrzydłe muszki Drosophila, białko, którego używają laboratoria.
Kupuj owady u sprawdzonego dostawcy, bo owady potraktowane insektycydami mogą zabić kolonię, i usuwaj resztki w ciągu 24 godzin.
Cukry jako uzupełnienie. Nie są podstawą ich diety, ale wiele kolonii chętnie je przyjmuje. Podawaj je od czasu do czasu, raz lub dwa razy w miesiącu, jak robimy w Antomas z ziarnojadami, zmieniając je: prawie zawsze nektar Blue Sugar od Anthouse, a od czasu do czasu inny nektar lub słodki płyn; możesz też dodać do nektaru trochę białka. Zawsze w poidełku, w którym kropla jest „rozłożona” i dostępna, i nigdy na wacie, która pleśnieje i szybko psuje płyn.
Woda: zawsze, w probówce z watą. Choć jedzą suche nasiona, wody nie może im zabraknąć.
Zimowanie
Żadne badanie nie wykazało, że ma obowiązkowe zimowanie, a laboratoria hodują ją w 30 °C przez cały rok. Ale jej naturalny zasięg obejmuje góry z przymrozkami i pustynie o chłodnych zimowych nocach, a w naturze jej aktywność w tym okresie mocno spada. W Antomas zimujemy ją jak gatunek z południowego zachodu Stanów Zjednoczonych, tak jak Myrmecocystus z tego regionu: przez około 3-4 miesiące, mniej więcej od grudnia do lutego, w 10-15 °C.
- Obniżaj temperaturę stopniowo, przez tydzień lub dwa, i tak samo podnoś ją na koniec.
- Bez sztucznego ogrzewania: zwykle wystarczy chłodny pokój albo nieogrzewany schowek.
- Woda zawsze dostępna i nasiona w spichlerzu; białka mało albo wcale.
- Na koniec wróć do ciepła i białka, gdy tylko zobaczysz aktywność i czerw.
A zakładana kolonia? Jeśli nadchodzi zima, a Twoje królowe nie mają jeszcze robotnic, w Antomas wolimy utrzymać je w aktywności, z ciepłem i pokarmem, aż wyklują się pierwsze, a zimowanie przeprowadzić następnej zimy: półklaustralna królowa bez robotnic zależy od tego, co je.
Zachowanie w niewoli
Porządne. W ciągu kilku dni zobaczysz uporządkowany dom: czerw w wilgotnej strefie, spichlerz w suchej, a śmietnik na zewnątrz.
Wzrost. Start jest powolny: w laboratorium, w 30 °C, kolonie potrzebowały od 70 do 184 dni, by dojść do 10 robotnic, w zależności od liczby królowych. Potem przyspiesza: w innym badaniu kolonie liczące około 50 robotnic urosły średnio do około 770 w ciągu trzech i pół roku.
Szybki alarm i terytorializm. Gwałtownie reagują na każde zakłócenie, a rozprzestrzenianie się ich alarmu badano nawet z automatycznym śledzeniem na nagraniach wideo: jeśli uderzysz w formikarium, wyjdą masowo go bronić. Nie łącz kolonii ani nie łącz ze sobą formikariów: w formikarium nie mają się dokąd wycofać.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, żeby się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie po to, żeby je trzymać w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę i obserwować je delikatnie, jak najmniej ingerując i stresując je.
Sygnały alarmowe: jeśli zakładana kolonia nie rośnie lub traci czerw, sprawdź pokarm na miniarenie i temperaturę; jeśli w spichlerzu jest pleśń lub wykiełkowane nasiona, wilgoci jest za dużo; a jeśli w krótkim czasie ginie wiele robotnic, sprawdź wodę, temperaturę i resztki.
Ucieczki i bariery
Ma jedną zaletę: słabo się wspina. Już w 1933 roku Harrington zanotował, że nie potrafiła wydostać się z butelki, a niektóre poradniki hodowlane podają, że nie wchodzi po czystym szkle ani akrylu. Ale przy takim żądle nie warto ryzykować:
- Pasek oleju mineralnego w górnej części ścian areny, także na miniarenie. Odnawiaj go, gdy zbierze się na nim kurz lub resztki.
- Dobrze dopasowana pokrywa, bez szczelin w połączeniach i korkach.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most do bariery.
Obsługa i bezpieczeństwo
Żądlą, a żądło jest silne, jak u wszystkich Pogonomyrmex. Rodzaj ma jedne z najbardziej toksycznych znanych jadów owadów, według testów na myszach, choć dla P. californicus nie ma własnej wartości. Badanie z 2024 roku wyjaśniło, dlaczego boli tak mocno i tak długo: jej jad zawiera peptydy, które aktywują kanały sodowe nerwów czuciowych kręgowców. Ponadto u gatunków z jej grupy żądło może zostać wbite w skórze. W praktyce:
- Zawsze przenoś je narzędziami, długą pęsetą i miękkim pędzelkiem, nigdy rękami.
- Otwieraj formikarium tylko na tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie i zamykaj je po skończeniu.
- Nie zaleca się jej osobom uczulonym na użądlenia owadów.
To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Łączyć królowe, dodawać królowe do kolonii lub rozdzielać grupę, która przyjechała razem.
- Zamykać zakładającą kolonię królową bez dostępu do pokarmu.
- Trzymać je poniżej około 24 °C w sezonie aktywnym.
- Kłaść nasiona w wilgotnej strefie lub w kontakcie z watą.
- Dawać im niezidentyfikowane dzikie nasiona, nasiona zaprawiane lub nasiona Datura.
- Dawać za mało białka, ciągle tego samego owada albo zostawiać resztki.
- Podawać słodkie płyny na wacie albo wodę w otwartym naczyniu.
- Zimować zakładaną kolonię bez robotnic albo gwałtownie zmieniać temperaturę.
- Łączyć kolonie albo przenosić je rękami.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Pogonomyrmex californicus i jej rodzaju, etnografii Kalifornii oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Główne źródła:
- Shapley, H. (1920). Preliminary report on pterergates in Pogonomyrmex californicus. Proceedings of the National Academy of Sciences 6: 687–690. doi:10.1073/pnas.6.12.687
- O'Dowd, D. J. & Hay, M. E. (1980). Mutualism between harvester ants and a desert ephemeral: seed escape from rodents. Ecology 61: 531–540. doi:10.2307/1937419
- Groark, K. P. (2001). Taxonomic identity of “hallucinogenic” harvester ant (Pogonomyrmex californicus) confirmed. Journal of Ethnobiology 21: 133–144. Pełny tekst na stronie Society of Ethnobiology
- Johnson, R. A. (2002). Semi-claustral colony founding in the seed-harvester ant Pogonomyrmex californicus: a comparative analysis of colony founding strategies. Oecologia 132: 60–67. doi:10.1007/s00442-002-0960-2
- Johnson, R. A. (2004). Colony founding by pleometrosis in the semiclaustral seed-harvester ant Pogonomyrmex californicus (Hymenoptera: Formicidae). Animal Behaviour 68: 1189–1200. doi:10.1016/j.anbehav.2003.11.021
- Helms Cahan, S. & Fewell, J. H. (2004). Division of labor and the evolution of task sharing in queen associations of the harvester ant Pogonomyrmex californicus. Behavioral Ecology and Sociobiology 56: 9–17. doi:10.1007/s00265-003-0746-5
- Lighton, J. R. B. & Turner, R. J. (2004). Thermolimit respirometry: an objective assessment of critical thermal maxima in two sympatric desert harvester ants, Pogonomyrmex rugosus and P. californicus. Journal of Experimental Biology 207: 1903–1913. doi:10.1242/jeb.00970
- Overson, R., Fewell, J. & Gadau, J. (2016). Distribution and origin of intraspecific social variation in the California harvester ant Pogonomyrmex californicus. Insectes Sociaux 63: 531–541. doi:10.1007/s00040-016-0497-8
- Shaffer, Z., Sasaki, T., Haney, B., Janssen, M., Pratt, S. C. & Fewell, J. H. (2016). The foundress's dilemma: group selection for cooperation among queens of the harvester ant, Pogonomyrmex californicus. Scientific Reports 6: 29828. doi:10.1038/srep29828
- Ostwald, M. M., Guo, X., Wong, T., Malaekeh, A., Harrison, J. F. & Fewell, J. H. (2021). Cooperation among unrelated ant queens provides persistent growth and survival benefits during colony ontogeny. Scientific Reports 11: 8332. doi:10.1038/s41598-021-87797-5
- Bohn, J. et al. (2021). Genome assembly and annotation of the California harvester ant Pogonomyrmex californicus. G3: Genes|Genomes|Genetics 11: jkaa019. doi:10.1093/g3journal/jkaa019
- Shaffer, Z., Dreyer, S., Clark, R. M., Pratt, S. C. & Fewell, J. H. (2022). Efficient allocation of labor maximizes brood development and explains why intermediate-sized groups perform best during colony-founding in the ant, Pogonomyrmex californicus. Frontiers in Ecology and Evolution 10: 768752. doi:10.3389/fevo.2022.768752
- Errbii, M., Ernst, U. R., Lajmi, A., Privman, E., Gadau, J. & Schrader, L. (2024). Evolutionary genomics of socially polymorphic populations of Pogonomyrmex californicus. BMC Biology 22: 109. doi:10.1186/s12915-024-01907-z
- Robinson, S. D. et al. (2024). Peptide toxins that target vertebrate voltage-gated sodium channels underly the painful stings of harvester ants. Journal of Biological Chemistry 300: 105577. doi:10.1016/j.jbc.2023.105577
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany

