Formica gerardi
Formica, która rzuca wyzwanie słońcu: Formica gerardi to najbardziej kserotermiczna mrówka tego rodzaju w Europie, brązowa i matowa iberyjska mrówka, która biega po lasach sosnowych i rozżarzonych zboczach, gdy inne się chowają. Szybka, ciekawska i uzbrojona w kwas mrówkowy, jest tak cenna, że budząca postrach amazonka, Polyergus rufescens, wybiera ją na niewolnicę. Wolna od amazonek buduje własną kolonię: szybko rekrutuje, poluje zdecydowanie i na Twoich oczach przekazuje nektar z ust do ust. Formica z naszego klimatu, idealna, by wejść w świat tego legendarnego rodzaju. Kolonie z królową, gotowe do wzrostu w Twoim formikarium. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Najbardziej kserotermiczna Formica Europy: iberyjska mrówka, brązowa i matowa, szybka i nerwowa, która żyje w lasach sosnowych, lasach dębu ostrolistnego i na suchych zboczach i którą amazonki wybierają na niewolnice. Kolonie z królową i kilkudziesięcioma robotnicami. Suche, modułowe gniazdo (QBIK ONE) z lekko wilgotnym kątem i wodą zawsze pod ręką, 22-27 °C z gradientem, cukier codziennie i dużo urozmaiconego białka. Zimowanie (diapauza) przez 4-5 miesięcy (listopad-marzec) w 5-10 °C. Świetnie się wspinają: bariera z oleju parafinowego i pokrywa.
Formica gerardi Bondroit, 1917 to jedna z tych mrówek, które prawie każdy widział, nie znając jej nazwy: brązowa Formica średniej wielkości, biegająca po ziemi w lasach sosnowych i na nasłonecznionych zboczach Półwyspu Iberyjskiego i południowej Francji. Z bliska zdradza ją jedna cecha: całkowicie matowe ciało, bez połysku jej krewniaczek. Ma też dyskretny rekord: według myrmekologów, którzy opisali ją ponownie w 2018 roku, to najbardziej kserotermiczna europejska Formica, czyli ta, która najlepiej znosi upał i suszę.
Należy do podrodzaju Serviformica, „mrówek niewolnic”, i to nie przypadkiem: w Pirenejach i na wschodzie półwyspu jest typowym gospodarzem amazonki, Polyergus rufescens. Wolna od amazonek jest mrówką niezależną, pracowitą i bardzo aktywną, idealną dla kogoś, kto chce przejść do rodzaju Formica z gatunkiem z naszego klimatu. Jest słabo zbadana, dlatego w tym poradniku oddzielamy to, co wiadomo o niej samej, to, co wiadomo o jej podrodzaju (i tak to oznaczamy), oraz to, co zalecamy w Antomas.
Biologia
Sto lat tam i z powrotem: Formica czy Iberoformica?
Niewiele europejskich mrówek tyle razy zmieniało przegródkę. Belgijski entomolog Joseph Bondroit opisał ją w 1917 roku na podstawie robotnic z Banyuls-sur-Mer, na francuskim wybrzeżu katalońskim. Pół wieku później, w 1967 roku, Francuz Francis Bernard uznał ją za zwykły synonim Iberoformica subrufa, innej iberyjskiej mrówki o podobnym wyglądzie. W 1969 roku Collingwood i Yarrow przywrócili jej rangę gatunku, a w 2012 roku inni autorzy przenieśli ją, bez podania powodów, do rodzaju Iberoformica.
Sprawę zamknięto w 2018 roku. Zespół hiszpańskich i północnoamerykańskich myrmekologów pod kierunkiem Kiko Gómeza porównał jej DNA i morfologię z I. subrufa i z Serviformica i przywrócił ją do rodzaju Formica, podrodzaju Serviformica, w obrębie grupy fusca. Jej liczba chromosomów, n = 27, jest typowa dla tego podrodzaju. W tej samej pracy po raz pierwszy opisano królową i samca: przez sto lat gatunek znano wyłącznie z robotnic.
Formica, która najlepiej znosi upał
Mrówki z rodzaju Formica to przede wszystkim mrówki chłodnego klimatu: dominują w lasach Europy Środkowej i Północnej oraz w górach. F. gerardi jest wyjątkiem. Żyje na Półwyspie Iberyjskim, od Andaluzji po Pireneje, i w południowej Francji; notowano ją w Kadyksie, Grenadzie, Sierra de Cazorla, Saragossie, Huesce, Barcelonie, Burgos i Palencii. Według Gómeza i współpracowników to najbardziej kserotermiczny gatunek wśród europejskich Formica.
Ma jednak swoje granice. Mniej lubi upał niż Iberoformica subrufa, z którą ją mylono: dociera aż na północną Mesetę, a na południu półwyspu szuka zacienionych terenów leśnych. Jej klimat to klimat śródziemnomorski, z suchymi i gorącymi latami i zimami od łagodnych, blisko wybrzeża, po mroźne, na Mesecie i w górach. Jej miejsce to lasy sosnowe, lasy dębu ostrolistnego, polany i nasłonecznione zbocza z odrobiną osłony.
Bieg w samo południe: podział śródziemnomorskiego upału
Na śródziemnomorskich glebach upał dzieli się jak każdy inny zasób. Klasyczne badanie Xima Cerdy, Javiera Retany i Sergiego Crosa zmierzyło granice termiczne mrówek z tych zbiorowisk i wykazało dwie skrajne strategie. Gatunki dominujące, które kontrolują pokarm, wychodzą o zmierzchu i nocą, z dala od swoich granic. Gatunki podporządkowane wykorzystują najcięższe godziny dnia: żerują bardzo blisko swojej temperatury krytycznej, ryzykują śmierć z przegrzania, ale w zamian znajdują pokarm prawie bez konkurencji.
Tamta praca nie badała F. gerardi, ale pomaga ją zrozumieć. Serviformica to mrówki mało agresywne, które zwykle ustępują gatunkom dominującym i nadrabiają szybkością i dobrym wzrokiem. Formica, która znosi upał lepiej niż jej krewniaczki, ma w tym podziale wyraźną niszę: być na zewnątrz, kiedy inne się chowają. W domu to zauważysz: to szybkie zwiadowczynie, które przemierzają arenę z pełną prędkością.
Matowa wśród błyszczących: jak ją rozpoznać
Cechą, która najlepiej ją wyróżnia, nie jest kolor, lecz połysk, a raczej jego brak. Pod lupą o niewielkim powiększeniu robotnica F. gerardi jest całkowicie matowa, podczas gdy pozostałe iberyjskie Serviformica mają mniej lub bardziej błyszczące partie. Samiec to potwierdza: jego mezopleury, boki tułowia, są matowe, a u samców pozostałych Serviformica z półwyspu błyszczą. Dla hodowcy z dobrym okiem to piękne ćwiczenie z obserwacji: porównaj robotnicę z robotnicą Formica rufibarbis, o rudawym i bardziej błyszczącym tułowiu, a zobaczysz różnicę.
Ulubiona niewolnica amazonek
Europejska amazonka, Polyergus rufescens, jest obligatoryjnym pasożytem społecznym: jej robotnice, uzbrojone w szablaste żuwaczki, nie opiekują się czerwiem ani nie kopią, a nawet nie potrafią same jeść. Aby przeżyć, wyruszają w kolumnach, by plądrować gniazda Formica z podrodzaju Serviformica, i zabierają ich kokony. Robotnice, które się z nich wylęgają, dorastają w gnieździe amazonek i pracują dla nich jak we własnym.
Na półwyspie udokumentowanym gospodarzem jest właśnie F. gerardi. Myrmekolog James Trager, autor światowej rewizji rodzaju Polyergus, wskazuje ją jako najliczniejszego potencjalnego gospodarza w Pirenejach, a Gómez i współpracownicy opisują przypadek niewolnictwa między nimi w lesie sosnowym na wschodzie półwyspu, gdzie F. gerardi należała do najczęstszych mrówek. Ciekawe jest to, co się nie dzieje: Iberoformica subrufa, choć liczna na tych samych terenach, nigdy nie występuje jako niewolnica.
Dlatego nasza kolonia P. rufescens jest sprzedawana z robotnicami F. gerardi. I dlatego ten gatunek jest też najlepszym wyborem, by odnowić niewolnice w kolonii amazonek: jego poczwarki to te, które kolonia już zna.
„Eksperyment z mrówkami niewolnikarkami”, film Anthouse: amazonki i robotnice Formica twarzą w twarz.
Chemia uzurpacji: jak wchodzi królowa amazonki
Świeżo zapłodniona królowa amazonki nie może założyć kolonii sama. Musi wejść do gniazda Serviformica, zabić królową i zostać zaakceptowana przez robotnice. Zespół europejskich i izraelskich chemików i etologów odkrył w 2000 roku część tej sztuczki: gruczoł Dufoura królowej amazonki jest wypełniony maślanem decylu, który stanowi ponad 90% jego zawartości. Ta mieszanina zmniejszała agresję robotnic Formica cunicularia, innej Serviformica, a sama w sobie wręcz je odstraszała: głodne robotnice nie zbliżały się nawet do kropli miodu nią potraktowanej. Królowa ma ponadto dyskretny profil chemiczny, przez co mało rzuca się w oczy. To podwójna strategia, „wkradnij się albo odstrasz”, a Serviformica takie jak F. gerardi stoją po drugiej stronie tego wyścigu zbrojeń.
Rodzaj pasożytów, podrodzaj niezależny
Rodzaj Formica ma zdecydowanie najwięcej pasożytów społecznych spośród wszystkich mrówek. W 2021 roku Marek Borowiec, Stefan Cover i Christian Rabeling odtworzyli jego drzewo rodowe na podstawie ponad stu gatunków: rodzaj powstał w Starym Świecie około 30 milionów lat temu, a połowa z jego 172 gatunków to potwierdzone lub podejrzewane pasożyty społeczne. Rude mrówki leśne muszą wkradać się do cudzych gniazd, aby założyć kolonię; niewolnictwo natomiast wyewoluowało w obrębie rodzaju tylko raz.
Pośród tego świata pasożytów grupa fusca, do której należy F. gerardi, zachowuje najstarszy tryb życia. Według tej samej pracy niezależne zakładanie kolonii przez królową, możliwość posiadania kilku królowych i zajmowania kilku gniazd to cechy pierwotne rodzaju. Serviformica nie tworzą zamkniętej grupy, lecz „drabinę” linii u podstawy drzewa pozostałych. Są w pewnym sensie „oryginalnymi” Formica: tymi, które zakładają kolonie same i od których zależy tak wiele innych.
Krewniaczki z laboratoryjnym węchem
Serviformica to także mrówki laboratoryjne. Na jej najbliższej krewniaczce z Europy Środkowej, Formica fusca, francuski zespół wykazał coś zdumiewającego. Najpierw, w 2019 roku, że robotnice uczą się kojarzyć zapach z nagrodą w postaci cukru w bardzo niewielu próbach i pamiętają go jeszcze po kilku dniach: „uczą się szybko i nie zapominają”, jak streszczał tytuł. Następnie, w 2022 roku, że tak wytrenowane odróżniają ludzkie komórki nowotworowe od zdrowych po wydzielanych przez nie lotnych związkach, a nawet dwa rodzaje nowotworów od siebie. A w 2023 roku, że wykrywają zapach guza w moczu myszy z ludzkimi nowotworami.
To dane dotyczące F. fusca, nie F. gerardi, ale mówią o tym, co masz przed sobą: o mrówkach z tego samego podrodzaju, z niezwykłą pamięcią węchową. W domu widać to po tym, jak szybko uczą się, gdzie jest poidełko albo którędy przychodzi pokarm.
Kwas mrówkowy: broń i środek dezynfekujący
Jak wszystkie Formicinae nie ma żądła. Jej bronią jest kwas mrówkowy, który wystrzeliwuje przez acidoporus, małą dyszę na końcu gastra, i któremu towarzyszą ugryzienia. W 2020 roku wykazano u kilku Formicinae, że podczas czyszczenia połykają też własny jad: w ten sposób utrzymują kwaśne wole, „żołądek społeczny”, w którym przechowują pokarm rozdzielany potem z ust do ust, i odfiltrowują mikroby, które dostają się do niego z pokarmem. Praktyczny szczegół: przy karmieniu białkiem Formica zwykle spryskują ofiary kwasem, a resztki psują się szybciej. Usuwanie ich na czas to część opieki.
Jedna królowa, a może kilka: czego nie wiadomo
O cyklu życiowym F. gerardi w naturze wiadomo bardzo mało: nie ma badań jej struktury społecznej ani lotów godowych. Wiemy natomiast, co robią jej krewniaczki. U F. fusca poliginia jest fakultatywna: są kolonie z jedną królową i takie z kilkoma, a fińskie badanie z 2004 roku powiązało ten system rozrodu z wiekiem siedliska. U Serviformica królowa zakłada kolonię sama, w sposób klaustralny: po locie godowym odrywa sobie skrzydła, zamyka się w małej komorze i wychowuje pierwsze robotnice z własnych zapasów, nie wychodząc po pokarm.
W hodowli najrozsądniej traktować F. gerardi jako gatunek z jedną królową w kolonii: nie łączyć królowych ani różnych kolonii.
Wielkość i morfologia
To Formica średniej wielkości, smukła i długonoga, z robotnicami nieco różnej wielkości w obrębie kolonii i bez żądła.
- Kolor. Robotnice od jasnobrązowych do ciemnobrązowych, czasem z brązowo-rudawymi partiami po bokach przedplecza (pronotum), przedniej części tułowia. Bez czerwono-czarnego kontrastu Formica z grupy rufibarbis.
- Powierzchnia. Całkowicie matowa przy niewielkim powiększeniu: jej najbardziej przydatna cecha rozpoznawcza.
- Tułów. Propodeum, tylna część tułowia, jest niższe niż w grupie rufibarbis.
- Oczy. Duże, jak u wszystkich Formica: to mrówki o dobrym wzroku, które reagują na ruch.
- Królowa. Większa i masywniejsza, z szeroką mezosomą (tułowiem), w której mieściły się mięśnie skrzydeł, traconych po locie godowym. Opisana po raz pierwszy w 2018 roku.
- Samiec. Ciemny, z matowymi mezopleurami, które odróżniają go od samców pozostałych iberyjskich Serviformica.
Jak u wszystkich Formica, larwy przędą kokon przed przepoczwarczeniem, a świeżo wylęgłe robotnice są blade i ciemnieją stopniowo w ciągu kilku dni.
Przybliżone wymiary
- Królowa: długość głowy 1,70 mm (1,36-1,91); szerokość głowy 1,71 mm; długość mezosomy 3,13 mm (2,86-3,57)
- Samiec: długość głowy 1,30 mm; szerokość głowy 1,53 mm; długość mezosomy 2,73 mm
To wymiary z pracy Gómez et al. (2018), zmierzone na 9 iberyjskich królowych i 5 samcach. Myrmekolodzy mierzą poszczególne części ciała, a nie całkowitą długość, która bardzo się zmienia w zależności od tego, jak rozciągnięty jest gaster. Dla robotnic nie ma opublikowanych wiarygodnych pomiarów, więc nie podajemy liczby.
Hodowla
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
To mrówka z naszego klimatu, która je wszystko i nie wymaga nietypowych parametrów. W Antomas dajemy jej 3/5 z trzech powodów:
- Szybkość i wspinanie: bardzo szybkie i nerwowe robotnice, które wchodzą po szkle i plastiku. Zaniedbana bariera to pewna ucieczka.
- Wzrost typowy dla Formica: małe kolonie rozwijają się powoli i w sezonie aktywnym potrzebują dużo białka i ciepła.
- Obowiązkowe zimowanie: 4-5 miesięcy prawdziwego chłodu każdej zimy.
I naprawdę warto. To iberyjska Formica o bardzo widocznym zachowaniu: bez przerwy eksplorują, szybko rekrutują, polują zdecydowanie i na Twoich oczach dzielą się pokarmem z ust do ust. Do tego to idealna furtka do amazonek: kto opanuje F. gerardi, ma za sobą połowę drogi, by kiedyś hodować P. rufescens.
Zalecane parametry
- Temperatura w gnieździe: 22-27 °C w sezonie aktywnym, z gradientem: jedna strefa z 26-27 °C, do której zwykle przenoszą czerw, i druga, chłodniejsza.
- Ogrzewanie: kabel lub mata grzewcza z termostatem, z boku albo pod częścią gniazda, nigdy pod wodą.
- Wilgotność: gniazdo raczej suche, z lekko wilgotnym kątem, do którego w razie potrzeby mogą przenieść czerw. Sucha arena.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: wystarczy zostawić ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, ze zwykłym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie (diapauza): 4-5 miesięcy, od listopada do marca, w 5-10 °C (zob. „Zimowanie (diapauza)”).
Te wartości to standardowa praktyka w hodowli Serviformica; nie ma badań hodowlanych F. gerardi. Jej tolerancja na upał i suszę skłania nas do bardziej suchego gniazda niż w przypadku leśnych Formica z Europy Środkowej.
Zalecane formikaria
Dla kserotermicznej Formica w Antomas polecamy serię QBIK od Anthouse: modułowe formikaria z linii Alpha, suche i czyste, które rosną razem z kolonią przez dołączanie modułów i w których czerw jest świetnie widoczny.
1. Na początek: QBIK ONE. Moduł w sam raz dla kolonii liczącej kilkadziesiąt robotnic, która zajmie go w całości i dobrze go obroni. Dodaj wodę w probówce na arenie, a jeśli zobaczysz, że czerw gromadzi się w poszukiwaniu wilgoci, także wilgotny punkt w jednym z kątów.
2. Na rozwój: QBIK DUO. Dwa razy więcej miejsca, na czas, gdy kolonia przekroczy kilkaset robotnic albo zacznie gromadzić czerw i robotnice na arenie.
Rozbudowuj tylko wtedy, gdy to konieczne: komory, których nie używają, zapełniają się resztkami. Uzupełnij zestaw o dużą arenę (to wielkie zwiadowczynie), z cienką warstwą piasku, kilkoma płaskimi kamieniami i gałązką z dala od ścianek; barierę z oleju parafinowego i szczelną pokrywę; probówkę z wodą i poidełko na płyny z cukrem, nigdy na wacie.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu kolonii daj jej odpocząć w spokojnym miejscu, w 22-25 °C, i sprawdź, czy ma wodę. To normalne, że przyjeżdża bez czerwiu: poza sezonem albo po podróży królowa może nie mieć jaj ani larw. W cieple i z białkiem wraca do składania jaj w ciągu kilku dni lub tygodni.
Do formikarium w Antomas przenosimy ją przez wysypanie: otwiera się pojemnik na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie wysypuje królową i robotnice, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem. Wcześniej przygotuj gniazdo i świeżo nałożoną barierę z oleju, pracuj nad tacą i zaciemnij strefę gniazda, żeby od razu je zajęły. Są bardzo szybkie: to moment największego ryzyka ucieczek.
Karmienie
Cukier, codziennie. Formica żywią się w dużej mierze nektarem i spadzią mszyc, którymi się opiekują, a cukier jest paliwem ich biegających robotnic. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny płyn z cukrem lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, która pleśnieje i szybko psuje płyn: lepiej tradycyjne lub domowe poidełko, w którym kropla jest „rozłożona” i dostępna.
Białko: im więcej, tym lepiej. Jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, w Antomas zalecamy przekarmianie: kolonia rozumie, że ma zasobów pod dostatkiem, i wychowuje czerw szybciej i w większej liczbie. Jeśli nie będziesz w stanie często sprzątać, lepiej nie przesadzać, bo nadmiar gnije i przyciąga pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Thermobia domestica, mała i zwinna ofiara, idealna dla młodych kolonii, na którą Formica polują z zapałem.
- Małe lub pocięte świerszcze.
- Karaczany Blaptica dubia lub Shelfordella lateralis, pocięte.
- Mączniki, rozcięte lub pocięte, oraz małe muchy.
Duże kolonie dobrze polują na małe żywe ofiary; młodym lepiej podawać pocięte albo świeżo uśmiercone. Kupuj owady od sprawdzonego dostawcy, nigdy dzikie. Usuwaj resztki w ciągu około 24 godzin: przez kwas, którym je spryskują, psują się szybciej. A woda zawsze w probówce z watą na arenie.
Wzrost: czego się spodziewać
Formica nie należą do najszybszych na początku, ale kolonia z królową i kilkudziesięcioma robotnicami ma już siłę, by żerować i wychowywać czerw w dobrym tempie. Różnicę robi białko: w cieple i przy obfitym, urozmaiconym pokarmie zobaczysz kokony w ciągu kilku tygodni, a kolonia zacznie naprawdę rosnąć od drugiego sezonu. Królowa składa prawie wszystkie jaja wiosną i latem, a jesienią składanie samo spada: to znak, że zbliża się zimowanie.
Zakładanie kolonii: jak się zaczyna
Choć sprzedajemy kolonie z robotnicami, warto wiedzieć, jak powstają. U Serviformica królowa zakłada kolonię sama, w sposób klaustralny. Po locie godowym odrywa sobie skrzydła, szuka szczeliny albo zakopuje się w małej komorze, zamyka ją i składa pierwsze jaja. Przez całe tygodnie nie wychodzi ani nie je: karmi pierwsze larwy zapasami z własnego ciała, przede wszystkim energią z mięśni lotnych, których już nie potrzebuje. Pierwsze robotnice są małe; gdy tylko się wylęgną, wychodzą po pokarm i kolonia rusza. Ta niezależność to właśnie to, co wykorzystują amazonki i inne pasożytnicze Formica: kolonię, która zakłada się sama, można najechać.
Zimowanie (diapauza)
Żyje w klimacie śródziemnomorskim z prawdziwą zimą, a na Mesecie i w Pirenejach z mrozem. W Antomas zalecamy zimowanie przez 4-5 miesięcy, mniej więcej od listopada do marca, w 5-10 °C, takie samo jak dla amazonek, które wykorzystują ją jako niewolnicę.
- Przygotuj ją jesienią: dobrze ją nakarm, a gdy spadnie składanie jaj i żerowanie, stopniowo zmniejszaj ogrzewanie przez tydzień lub dwa.
- Od 5 do 10 °C: nada się chłodny, nieogrzewany pokój, garaż zabezpieczony przed mrozem albo chłodziarka do wina.
- Zawsze woda i trochę cukru: metabolizm zwalnia, ale się nie zatrzymuje. Białka mało albo wcale.
- Sprawdzaj ją często: co kilka dni zobacz, czy ma wodę, czy nie ma pleśni i czy robotnice mają się dobrze, przy przyćmionym świetle i bez pośpiechu.
- Stopniowe budzenie: w marcu powoli podnoś temperaturę i wróć do białka, gdy tylko pojawi się aktywność i jaja.
Zachowanie w hodowli
Szybkie zwiadowczynie. Przemierzają arenę z pełną prędkością, a jedna zwiadowczyni, która znajdzie pokarm, od razu sprowadza towarzyszki. Po otwarciu gniazda młode kolonie biegną się schować, a duże wychodzą bronić się ugryzieniami i kwasem. Z czasem przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę. Zaglądaj do niej często: to najlepszy sposób, by w porę zauważyć każdy problem.
Sygnały alarmowe:
- Brak jaj i larw w pełni sezonu: brakuje białka albo ciepła.
- Cały czerw zgromadzony przy wodzie: gniazdo jest za suche.
- Skraplanie się wody lub pleśń: jest za wilgotno albo zostały zapomniane resztki.
- Robotnice i czerw zgromadzone na arenie: czas na rozbudowę.
Ucieczki i bariery
Formica świetnie się wspinają, także po szkle i plastiku, a F. gerardi jest szybka i nerwowa. W Antomas polecamy dobrze utrzymaną barierę z oleju parafinowego (alternatywą jest PTFE, czyli Fluon):
- Cienki, ciągły pas w górnej części ścianek areny. Sprawdzaj go co tydzień i odnawiaj, gdy zbierze się na nim kurz lub brud.
- Piasek i gałązki z dala od ścianek: każde ziarenko lub gałązka dotykające bariery to most.
- Szczelna pokrywa jako druga linia obrony i żadnych szpar w połączeniach i zatyczkach.
- Ostrożnie przy otwieraniu: otwieraj tylko tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie i zamykaj od razu po skończeniu.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie żądlą, bo nie mają żądła, ale gryzą i pryskają kwasem mrówkowym, który lekko piecze na wrażliwej skórze albo w małej rance. Nic, czym należałoby się martwić. Przenoś je narzędziami entomologicznymi, takimi jak miękki pędzelek albo długa pęseta, nigdy rękami. Nie łącz królowych ani nie mieszaj kolonii i nie wypuszczaj jej: nawet tam, gdzie występuje naturalnie, kolonii wyhodowanej w domu nie wolno wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Zaniedbywać bariery albo zostawiać piasek i gałązki przy ściankach.
- Trzymać ją bez ogrzewania i bez gradientu w sezonie aktywnym.
- Moczyć całe gniazdo albo zostawiać ją bez wody.
- Pomijać zimowanie albo przeprowadzać je w zbyt wysokiej temperaturze.
- Skąpić białka albo dawać ciągle tego samego owada.
- Podawać płyny z cukrem na wacie albo dopuszczać, by się skończyły.
- Zostawiać resztki pokarmu dłużej niż dobę.
- Łączyć królowe albo różne kolonie.
- Podawać dzikie owady, przenosić je rękami albo wypuszczać je na wolność.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej dotyczącej Formica gerardi, jej podrodzaju i rodzaju oraz doświadczenia Antomas. Najważniejsze źródła:
- Gómez, K., Lorite, P., García, F., Espadaler, X., Palomeque, T., Sanllorente, O. & Trager, J. (2018). Differentiating Iberoformica and Formica (Serviformica) with description of the sexual castes of Formica (Serviformica) gerardi Bondroit, 1917 stat. rev. Sociobiology 65: 463–470. doi:10.13102/sociobiology.v65i3.3315
- Trager, J. C. (2013). Global revision of the dulotic ant genus Polyergus (Hymenoptera: Formicidae, Formicinae, Formicini). Zootaxa 3722: 501–548. doi:10.11646/zootaxa.3722.4.5
- Borowiec, M. L., Cover, S. P. & Rabeling, C. (2021). The evolution of social parasitism in Formica ants revealed by a global phylogeny. Proceedings of the National Academy of Sciences 118: e2026029118. doi:10.1073/pnas.2026029118
- Goropashnaya, A. V., Fedorov, V. B., Seifert, B. & Pamilo, P. (2012). Phylogenetic relationships of Palaearctic Formica species (Hymenoptera, Formicidae) based on mitochondrial cytochrome b sequences. PLoS ONE 7: e41697. doi:10.1371/journal.pone.0041697
- D'Ettorre, P., Errard, C., Ibarra, F., Francke, W. & Hefetz, A. (2000). Sneak in or repel your enemy: Dufour's gland repellent as a strategy for successful usurpation in the slave-maker Polyergus rufescens. Chemoecology 10: 135–142. doi:10.1007/PL00001815
- Cerdá, X., Retana, J. & Cros, S. (1998). Critical thermal limits in Mediterranean ant species: trade-off between mortality risk and foraging performance. Functional Ecology 12: 45–55. doi:10.1046/j.1365-2435.1998.00160.x
- Hannonen, M., Helanterä, H. & Sundström, L. (2004). Habitat age, breeding system and kinship in the ant Formica fusca. Molecular Ecology 13: 1579–1588. doi:10.1111/j.1365-294X.2004.02136.x
- Piqueret, B., Sandoz, J.-C. & d'Ettorre, P. (2019). Ants learn fast and do not forget: associative olfactory learning, memory and extinction in Formica fusca. Royal Society Open Science 6: 190778. doi:10.1098/rsos.190778
- Piqueret, B., Bourachot, B., Leroy, C., Devienne, P., Mechta-Grigoriou, F., d'Ettorre, P. & Sandoz, J.-C. (2022). Ants detect cancer cells through volatile organic compounds. iScience 25: 103959. doi:10.1016/j.isci.2022.103959
- Piqueret, B., Montaudon, É., Devienne, P., Leroy, C., Marangoni, E., Sandoz, J.-C. & d'Ettorre, P. (2023). Ants act as olfactory bio-detectors of tumours in patient-derived xenograft mice. Proceedings of the Royal Society B 290: 20221962. doi:10.1098/rspb.2022.1962
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany

