Manica rubida
Czerwona olbrzymka gór Europy. Manica rubida to największa z Myrmicinae na kontynencie: żyje od niemal poziomu morza po ponad 3000 metrów, usypuje ziemne kratery na brzegach alpejskich rzek i broni gniazda żądłem z jadem o dwóch obliczach: z peptydami, które paraliżują owady, i toksyną, która pobudza receptory bólu. Jej królowa zakłada kolonię po staremu: wychodzi na łowy, by wychować pierwsze robotnice. Ruda jak rdza, długonoga i o górskiej duszy, z prawdziwym zimowaniem i głodem białka. Królowe założycielki z czerwiem. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Największa mrówka z podrodziny Myrmicinae w Europie: górska, czerwona mrówka z żądłem, która żyje od poziomu niemal morza aż po ponad 3000 m w Alpach i w innych łańcuchach górskich Europy Środkowej i Południowej. Królowe założycielki z czerwiem, o zakładaniu półklaustralnym: królowa musi jeść, więc zaczyna w probówce z miniareną i z dużą ilością drobnego białka, takiego jak Thermobia. Potem gipsowe gniazdo Qbik Wild z wilgotną strefą. Umiarkowana temperatura (20-25 °C) i wyraźne zimowanie przez 4-5 miesięcy w 5-10 °C. Żądli: obsługuje się ją pęsetą i nie polecamy jej osobom uczulonym na użądlenia owadów. Bariera z oleju mineralnego.
Manica rubida (Latreille, 1802) to górska, czerwona mrówka w najdosłowniejszym sensie: duża, lśniąco rdzawoczerwona, długonoga i z żądłem, którego potrafi używać. Żyje w Alpach i w innych górach Europy Środkowej i Południowej, znosi długie, mroźne zimy i gniazduje na brzegach rzek, w żwirowiskach i na wilgotnych łąkach. I ma rekord: to największa mrówka z podrodziny Myrmicinae w Europie.
Jest też jedną z najciekawszych europejskich mrówek dla nauki. Jej jad łączy peptydy paraliżujące owady z toksyną, która aktywuje kanały bólowe kręgowców; jej królowa zakłada kolonię „po staremu”, wychodząc na polowanie, a w niektórych alpejskich dolinach jej kolonie mają małe królowe, które pracują jak robotnice. W tym poradniku oddzielamy to, co udokumentowane, od tego, co opowiadają hodowcy, i od tego, co polecamy w Antomas, żeby wyprowadzić na prostą zakładaną kolonię, która przy dobrym karmieniu rozwija się dużo szybciej, niż piszą w książkach.
Biologia
Największa mrówka z podrodziny Myrmicinae w Europie
Myrmicinae to najbardziej zróżnicowana podrodzina mrówek na świecie, a spośród europejskich przedstawicielek największa jest M. rubida: tak podaje Bernhard Seifert w swoim podstawowym dziele o mrówkach Europy Środkowej i Północnej i tak powtarza praca o rozmieszczeniu gatunku, którą Patrick Krapf opublikował w 2023 roku. Jej robotnice mierzą około 6-8 mm, a duże królowe 10-13 mm.
Wygląda jak olbrzymia Myrmica i rzeczywiście przez pewien czas należała do tego rodzaju. Zdradza ją jednak jeden szczegół: propodeum, tylna część tułowia, nie ma kolców, podczas gdy Myrmica mają tam dwa dobrze widoczne. Dzięki rozmiarom i jednolitej rudawej barwie to jedna z najłatwiejszych do rozpoznania mrówek europejskich gór. Samce natomiast są całkowicie czarne.
Od poziomu niemal morza do ponad 3000 metrów
Seifert opisuje ją jako częstą w europejskich górach na wysokości od 500 do 2000 m. Jednak w 2023 roku Krapf zebrał 611 wiarygodnych stwierdzeń z 19 krajów i odkrył coś uderzającego: skrajne wartości sięgają od 6 m, niemal na poziomie morza, w północnych Niemczech, do 3098 m we francuskich Alpach. To ponad 3000 m różnicy wysokości dla jednego gatunku. Najwięcej stwierdzeń pochodzi z pasa 1000-1500 m, a 74 leżą powyżej 2000 m.
Żyje głównie w Alpach (Francja, Szwajcaria, Austria i Włochy), w Masywie Centralnym i w Karpatach, a dociera do Bałkanów, Pindosu, Kaukazu, Gór Pontyjskich w Turcji, Gruzji i Rosji. Jej mapa ma też bardzo nowoczesny szczegół: 81% stwierdzeń, z których korzystał Krapf, pochodziło z platform nauki obywatelskiej, takich jak iNaturalist i GBIF. Dużą część wiedzy o tym, gdzie żyje, zawdzięczamy amatorom z aparatem.
A na Półwyspie Iberyjskim?
Odpowiedź jest jasna: nie ma żadnego stwierdzenia. Baza danych GBIF, z ponad 3500 rekordami tego gatunku, nie zawiera ani jednego z Hiszpanii, Portugalii czy Andory, a opublikowana w 2013 roku lista mrówek Andory, licząca 75 gatunków, również jej nie obejmuje. Model Krapfa wskazuje Pireneje jako łańcuch o klimacie potencjalnie dla niej odpowiednim, ale odpowiedni klimat to jeszcze nie populacja: na dziś M. rubida nie należy do fauny iberyjskiej. Gdyby kiedyś pojawiła się w Pirenejach, byłaby to nie lada wiadomość.
Brzegi rzek, żwirowiska i wilgotne łąki
Seifert określa ją jako gatunek „umiarkowanie ciepłolubny i nieco wilgociolubny”: lubi słońce, ale też glebę, która nie wysycha do końca. Gniazduje na wilgotnych łąkach i torfowiskach, na brzegach rzek, w otwartych piaszczystych terenach, w dolinach rzecznych i żwirowiskach, a nawet w dawnych kopalniach odkrywkowych, pod kamieniami lub bezpośrednio w ziemi. Wokół wejścia usypuje efektowne kratery z ziemi.
W dolinie Giffre, we francuskich Alpach, gdzie Alain Lenoir i jego zespół badali ją przez lata, zajmowała płaskie brzegi rzeki, z rzadką roślinnością i kilkoma olchami, na piasku i żwirze. Jej gniazda były rozległe, ale płytkie, a teren dzieliła z Formica selysi i F. lemani. To klimat gór strefy umiarkowanej: mroźne zimy, z wielomiesięczną pokrywą śnieżną w wyższych partiach, i umiarkowanie ciepłe lata. Pod kamieniem w słońcu komory nagrzewają się jednak znacznie bardziej niż powietrze.
Ta zależność od chłodnych, wilgotnych gleb czyni ją wrażliwą. W Niemczech uznaje się ją za gatunek bliski zagrożenia, a Krapf wskazuje dwa ryzyka: susze, które niesie zmiana klimatu, i ekspansję Formica fuscocinerea, która wypiera ją z brzegów rzek na niższych wysokościach.
Jad o dwóch obliczach
Niewiele europejskich mrówek ma tak dobrze zbadany jad, a badacze znaleźli w nim arsenał o dwóch funkcjach: peptydy do polowania na owady i toksyny do obrony przed kręgowcami.
W 2019 roku Heep i współpracownicy wyizolowali peptyd złożony z zaledwie dziesięciu aminokwasów, U-MYRTX-MANr1, i przetestowali go na mszycy grochowej. Pełny jad w stężeniu 1 mg/ml zabił wszystkie mszyce w ciągu 24 godzin. Wyizolowany peptyd paraliżował je odwracalnie, obniżał ich przeżywalność i liczbę potomstwa, która spadła o 26%, i powodował wyciek płynów z rany. Autorzy proponują go jako punkt wyjścia dla nowych bioinsektycydów.
W 2020 roku Touchard i współpracownicy opisali pełny repertuar: 13 „myrmicytoksyn”. Przetestowane na musze Lucilia caesar, kilka z nich okazało się skutecznymi insektycydami: U20-MYRTX-Mri1a i trzy toksyny z rodziny U10 paraliżowały muchy nieodwracalnie, a U13-MYRTX-Mri1a działała najszybciej, choć jej efekt mijał w ciągu 24 godzin.
Δ-MYRTX-Mri1a: toksyna, która aktywuje kanały bólowe
Wśród myrmicytoksyn Toucharda był peptyd złożony z 20 aminokwasów, nazwany wtedy U3-MYRTX-Mri1a, który nie działał na muchy. W 2023 roku praca opublikowana w Nature Communications wyjaśniła dlaczego: to toksyna selektywna wobec kręgowców.
- Aktywuje kanały sodowe NaV1.6 neuronów czuciowych i w mniejszym stopniu NaV1.7, kluczowe elementy przewodzenia bólu.
- W hodowlach mysich neuronów czuciowych aktywowała 52% komórek; przy kanałach sodowych zablokowanych tetrodotoksyną tylko 2,9%.
- Wstrzyknięta w łapę myszy wywoływała zachowania bólowe proporcjonalne do dawki.
Dziś nazywa się Δ-MYRTX-Mri1a, delta-myrmicytoksyna-Mri1a. Według autorów wiele mrówek ma toksyny przeznaczone do zadawania bólu kręgowcom, które w ten sposób chronią gniazdo. U M. rubida obie strategie współistnieją w tym samym żądle: peptydy do polowania i toksyna, przez którą każdy, kto wsadzi nos do gniazda, zastanowi się dwa razy.
Jak bardzo boli jej użądlenie?
Boli, a naukowcy, którzy ją badali, są zgodni: Lenoir opisuje je jako „bardzo bolesne”, a Heep i współpracownicy mówią o „bolesnym użądleniu”. Nie figuruje w indeksie bólu Schmidta, a zidentyfikowana toksyna bólowa wywołuje u myszy umiarkowany ból, słabszy niż toksyny innych mrówek z tej samej pracy.
W 2025 roku opublikowano ponadto dwa pierwsze znane przypadki anafilaksji po jej użądleniu: matka i córka mieszkające w Szwajcarii po użądleniu doznały pokrzywki, złego samopoczucia i ucisku w klatce piersiowej. Mrówkę zidentyfikował entomolog, a obie kobiety miały przeciwciała przeciwko alergenowi z jadu osy. Obie wróciły do zdrowia. To przypadki wyjątkowe, ale płyną z nich dwa jasne wnioski: z tą mrówką zawsze pracuje się pęsetą i nie polecamy jej osobom uczulonym na użądlenia owadów.
„Archaiczne” zakładanie kolonii w nowoczesnej podrodzinie
Większość królowych z podrodzin Myrmicinae i Formicinae zakłada kolonie klaustralnie: zamykają się i wychowują pierwsze robotnice bez jedzenia, z własnych rezerw. Królowa M. rubida – nie. Jej zakładanie kolonii jest półklaustralne: wychowując pierwszy miot, wychodzi szukać pożywienia.
W 1969 roku Le Masne i Bonavita opisali to pod wymownym tytułem: zakładanie społeczeństw „według typu archaicznego” przez mrówkę z ewolucyjnie zaawansowanej podrodziny. Archaicznego, bo tak postępuje wiele Ponerinae i innych dawnych linii mrówek. Dla hodowli to klucz: królowa M. rubida musi jeść białko, żeby wychować pierwsze robotnice (zob. „Zakładanie kolonii: najpierw probówka z miniareną”).
Pół miliona plemników i kolonia, która rośnie powoli
Jak powolne jest to zakładanie kolonii? Lenoir i współpracownicy zebrali około stu królowych podczas lotu godowego we francuskich Alpach w maju 1996 roku i śledzili ich kolonie przez dwa sezony, w 24-25 °C i z pięciomiesięcznym odpoczynkiem w 10 °C między jednym a drugim. Oto wyniki:
- W ciągu pierwszych 15 dni każda królowa złożyła średnio 28,2 jaja; pod koniec sierpnia składanie jaj prawie ustało.
- Pod koniec trzeciego miesiąca każda kolonia miała średnio 1,06 robotnicy.
- Pod koniec drugiego lata – 5,14 robotnicy.
- Pierwsze trzy miesiące przetrwało 82% kolonii, a do końca drugiego okresu 33%.
Czy królowym brakowało nasienia? Nie: przechowywały średnio 524 000 plemników, od 20% do 50% tego, co ma samiec, a zapas ten nie malał w trakcie zakładania kolonii. Autorzy przypisali powolność zakładaniu półklaustralnemu albo przystosowaniu do górskiego klimatu, choć przyznali, że część śmiertelności mogła wynikać z warunków hodowli. Była też niespodzianka: w czterech przypadkach kolonię założyła zapłodniona samica, która wciąż miała skrzydła. Hodowcy, którzy karmią ją obficie, opowiadają inną, znacznie szybszą historię (zob. „Wzrost: od laboratorium do hodowców”).
Mikrogyny: małe królowe, które pracują jak robotnice
W 1998 roku w kolonii z doliny Giffre Lenoir i jego zespół znaleźli oprócz dużych królowych, czyli makrogyn, wiele uskrzydlonych samic wyraźnie od nich mniejszych: mikrogyny. Kilka lat później kolonie z mikrogynami występowały na odcinku około 6 km doliny i w innych miejscach w Alpach. Praca, opublikowana w 2010 roku, należy do najciekawszych o tym gatunku:
- Dwa wyraźnie rozdzielone rozmiary. Szerokość głowy wynosi średnio 2,02 mm u makrogyn i 1,61 mm u mikrogyn.
- Nie latają. Zimują w gnieździe, ze skrzydłami.
- Pracują jak robotnice. Zbierają czerw równie szybko jak robotnice i wychodzą żerować: w jednym gnieździe naliczono 53 różne mikrogyny żerujące w ciągu jednej godziny.
- Prawie nigdy się nie rozmnażają. Mają spermatekę, ale nierozwinięte jajniki, a spośród 38 zbadanych sekcyjnie mikrogyn tylko jedna była zapłodniona.
Czy to formy dyspersyjne, czy pasożyty społeczne? Tytuł artykułu stawia obie hipotezy, a pytanie pozostaje otwarte. Jasne jest natomiast, że mała uskrzydlona samica opiekująca się larwami nie musi być drugą królową.
Ślady pirazyny i „manikon”
W 1986 roku Attygalle i współpracownicy znaleźli w jej gruczole jadowym cztery alkilopirazyny i wykazali, że jedna z nich, 3-etylo-2,5-dimetylopirazyna, wywołuje bardzo wyraźne podążanie po śladzie: gruczoł jadowy nie tylko ładuje żądło, ale też znakuje ścieżki. Co ciekawe, jej robotnice podążają też za śladami innych Myrmicinae, takich jak Myrmica rubra i Tetramorium caespitum.
Z gruczołu żuwaczkowego pochodzi kolejna chemiczna gwiazda. W 1988 roku Bestmann i współpracownicy zidentyfikowali jego lotne składniki i ustalili strukturę cząsteczki nazwanej od nazwy rodzaju: manikonu. Tego samego roku Cammaerts i współpracownicy badali wpływ tej wydzieliny na zachowanie robotnic. A w 1996 roku Hefetz i współpracownicy wykazali, że wydzielina gruczołu zagardłowego, tego, który gromadzi „zapach kolonii”, reguluje ich agresywność.
Hodowane razem z Formica selysi: mieszane kolonie z laboratorium
W dolinie Giffre M. rubida i Formica selysi dzielą brzegi rzeki. W laboratorium francuska badaczka Christine Errard poszła dalej: hodowała razem oba gatunki, należące do różnych podrodzin, by zbadać, jak mrówka uczy się rozpoznawać towarzyszki. W 1994 roku śledziła rozwój tego międzygatunkowego rozpoznawania, a w 1991 roku, razem z Corbarą, zastanawiała się, jak organizują się takie sztuczne kolonie: czy tworzą prawdziwą kolonię mieszaną, czy dwie równoległe kolonie dzielące gniazdo?
To bardzo kontrolowane eksperymenty, które pokazują coś fascynującego: rozpoznawania towarzyszek mrówka się uczy. Ale to nie przepis do naśladowania: w domu M. rubida trzymamy osobno (zob. „Czego nie robić”).
Mało królowych, tysiące robotnic i skłócone sąsiadki
Kolonie mają zwykle jedną królową, a czasem kilka dużych królowych rozrodczych: prawie zawsze są monoginiczne, rzadko oligoginiczne, podsumowuje Lenoir. Dojrzała kolonia może liczyć kilka tysięcy robotnic, monomorficznych i bez kasty żołnierzy.
Między towarzyszkami nie ma agresji, ale z sąsiadkami to co innego: Lenoir opisuje kolonie zamknięte i wrogie wobec siebie, z prawdziwymi bitwami między pobliskimi gniazdami, a według Cammaerts i Cammaerts agresywność rośnie wraz z odległością między gniazdami. Wobec reszty świata jest natomiast spokojna: Heep i współpracownicy opisują ją jako mało agresywną, ale z robotnicami, które natychmiast reagują na każde zakłócenie i bronią kolonii silnymi użądleniami.
Wiosenne loty i osobniki płciowe, które zimują w domu
Według Seiferta loty godowe odbywają się od końca kwietnia do połowy czerwca, rano i w słońcu; w dolinie Giffre przypadają głównie na koniec maja i początek czerwca. Ciekawy jest kalendarz osobników płciowych: wylęgają się pod koniec czerwca, zimują w gnieździe i wylatują dopiero następnej wiosny. W górach ma to sens: młode królowe wylatują na początku sezonu i mają przed sobą całe lato na założenie kolonii.
Jedyna Manica w Europie
Rodzaj Manica jest niewielki: pozostałe jego gatunki żyją w Ameryce Północnej i w Japonii, a M. rubida jest jego gatunkiem typowym i jedyną przedstawicielką w Europie. Wśród jej północnoamerykańskich krewnych jest nawet pasożyt społeczny bez robotnic, M. parasitica.
Latreille opisał ją w 1802 roku jako Formica rubida na podstawie królowej z okolic Lyonu; później trafiła do rodzaju Myrmica, a w końcu do Manica, rodzaju utworzonego przez Jurine'a w 1807 roku. Rubida pochodzi od łacińskiego rubidus, „czerwonawy”, i pasuje do niej jak ulał. Manica oznacza po łacinie „rękaw” lub „rękawicę”, a także „kajdany”; dlaczego Jurine wybrał tę nazwę, nie udało nam się ustalić.
Rozmiar i morfologia
Duża i smukła przedstawicielka Myrmicinae, długonoga, z funkcjonalnym żądłem i talią złożoną z dwóch członów.
- Ubarwienie według literatury. Robotnice od bursztynowożółtych po rudobrązowe, z ciemną tylną częścią pierwszego segmentu gastra.
- Ubarwienie naszych kolonii. Lśniąca rdzawa czerwień na całym ciele i na nogach, które są długie. Królowa ma nieco ciemniejszy gaster.
- Propodeum. Bez kolców, w odróżnieniu od Myrmica.
- Talia. Dwa człony: petiolus i postpetiolus.
- Robotnice. Monomorficzne, bez kasty żołnierzy.
- Królowe. Makrogyny o długości 10-13 mm, a w niektórych populacjach alpejskich wyraźnie mniejsze mikrogyny.
- Samce. Czarne i lśniące.
- Poczwarki. Nagie, bez kokonu.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 6-8 mm (Bernard, 1968, za: Lenoir et al., 2010); inne źródła naukowe podają 5-8 mm i około 6-9 mm.
- Makrogyny: 10-13 mm; szerokość głowy średnio 2,02 mm; szerokość tułowia 1,45 mm.
- Mikrogyny: szerokość głowy średnio 1,61 mm; szerokość tułowia 1,08 mm.
- Samce: szerokość głowy z oczami średnio 1,04-1,06 mm; brak opublikowanej długości całkowitej.
To wymiary z artykułów naukowych. Nie podajemy długości królowych i samców krążących w sklepach i na stronach popularnonaukowych, bo nie pochodzą z badań.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Gdy kolonia już się rozwinie, to gatunek nieskomplikowany: je wszystko, nie potrzebuje ogrzewania, dobrze przystosowuje się do gipsowego gniazda i podąża za rytmem pór roku jak każda europejska mrówka. Dlaczego więc 3/5?
- Zakładanie półklaustralne. Królowa musi jeść, i to dużo: trzeba ją karmić często, małymi ofiarami, nie dopuszczając do gromadzenia się resztek.
- Wrażliwe małe kolonie. Źle znoszą wysychanie gniazda i niedobór białka.
- Prawdziwe zimowanie. 4-5 miesięcy chłodnego odpoczynku każdej zimy.
- Żądło. Żądli, więc zawsze pracuje się pęsetą.
I naprawdę warto. To największa mrówka z podrodziny Myrmicinae w Europie, o pięknej czerwonej barwie, łatwa do obserwowania na arenie i z biologią pełną historii. Widok królowej wychodzącej z komory po zdobycz to spektakl, którego nie zapewniają gatunki klaustralne.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 20-25 °C w sezonie aktywnym; podczas zakładania kolonii 24-25 °C, czyli temperatura, w jakiej hodowano kolonie w badaniu Lenoira.
- Bez silnego grzania: jeśli używasz ogrzewania, niech będzie łagodne, z boku gniazda i z termostatem. Niektórzy hodowcy podgrzewają komorę królowej do 25-28 °C przez pierwsze dwa tygodnie; w Antomas wolimy nie przekraczać 24-25 °C.
- Arena: w temperaturze pokojowej.
- Wilgotność: część gniazda wilgotna, a część bardziej sucha, nigdy zalana wodą (zob. „Wilgotność: chłodna gleba, nigdy zalana”).
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie: 4-5 miesięcy, od listopada do marca, w około 5-10 °C (zob. „Zimowanie”).
Zakładanie kolonii: najpierw probówka z miniareną
W Antomas sprzedajemy królowe założycielki z czerwiem: królowe, które już rozpoczęły kolonię w probówce, z jajami, larwami lub poczwarkami. Ponieważ zakładają kolonię półklaustralnie, królowa nie może zostać zamknięta w probówce i żyć z własnych rezerw. Dlatego pierwszy zestaw, jaki polecamy, wygląda tak:
- Probówka z miniareną. Podłącz probówkę do miniareny, czyli małej, zamykanej areny, na której będziesz kłaść jedzenie. Dzięki temu królowa wychodzi na polowanie, nie narażając się, a Ty możesz ją karmić bez otwierania probówki.
- Woda w probówce. Sprawdzaj od czasu do czasu, czy wata jest nadal wilgotna i czy w zbiorniczku została woda: małe kolonie źle znoszą wysychanie.
- Łagodne, stabilne ciepło. 24-25 °C, z czerwiem w ciemności. Niektórzy hodowcy opowiadają, że ich królowe nie składały jaj w 21-22 °C, dopóki nie podnieśli temperatury.
- Małe i częste porcje. Ofiary, które królowa może unieść i zanieść do czerwiu: Thermobia, kawałeczki karaczana lub mącznika i nogi świerszcza (zob. „Karmienie”).
- Czystość. Usuwaj resztki z miniareny, zanim się zepsują.
Jeśli królowa szarpie watę, hodowcy odczytują to jako oznakę głodu: daj jej więcej białka. Kiedy przenieść ją do gniazda? Gdy probówka zrobi się dla niej za mała, zabrudzi się albo skończy się w niej woda. Przenosimy ją przez wysypanie (zob. „Przyjazd i przeprowadzka”) do małego gipsowego gniazda, Qbik Wild One P 1C.
Polecane formikaria
W Antomas polecamy formikaria Qbik Wild od Anthouse, które są gipsowe: utrzymują wilgoć potrzebną gatunkowi z chłodnych, wilgotnych gleb i pozwalają mieć część bardziej wilgotną i część bardziej suchą. Na początek, po probówce z miniareną, Qbik Wild One P 1C:
Na dalszy wzrost, gdy kolonia zapełni pierwsze gniazdo, Qbik Wild Duo P 2C:
Powiększaj, gdy zobaczysz stłoczony czerw albo wiele robotnic stojących bez ruchu na arenie, bo brakuje im miejsca w środku. Ale nie wyprzedzaj faktów: w gnieździe zbyt dużym dla kolonii trudniej kontrolować wilgotność, a nadmiarowe komory kończą jako śmietniki. Uzupełnij zestaw o te szczegóły:
- Bariera z oleju mineralnego i dobrze dopasowana pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Arena z odrobiną piasku albo piasku z gliną i jakimś płaskim kamieniem: lubią przenosić drobiny.
- Woda zawsze dostępna w probówce z watą i poidełko na słodkie płyny, nigdy na wacie.
Wilgotność: chłodna gleba, nigdy zalana
To gatunek „nieco wilgociolubny”: gniazduje w glebach, które zatrzymują wilgoć, a małe kolonie są wrażliwe na wysychanie. Ale nie żyje w błocie: jej gniazda leżą na dobrze zdrenowanym terenie, z piasku i żwiru. Zasada jest prosta: część gniazda wilgotna, a część bardziej sucha, żeby kolonia sama wybrała, gdzie umieścić czerw.
- Nawilżaj gips stopniowo, zgodnie z instrukcją formikarium, nie zalewając komór.
- Nie mocz bezpośrednio komory królowej.
- Jeśli widzisz skroploną parę na ściankach albo pleśń, wilgoci jest za dużo albo zostały zapomniane resztki.
Karmienie
Białko: im więcej, tym lepiej. To klucz w hodowli tego gatunku, zwłaszcza podczas zakładania kolonii, i to filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia rozumie, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar jedzenia gnije i sprowadza pleśń i roztocza.
Dla królowej i małych kolonii idealna ofiara jest mała i miękka, takiej wielkości, by królowa mogła ją unieść. Nasza ulubiona to Thermobia domestica: ma idealny rozmiar, a królowa może sama zanieść ją do czerwiu. Nadają się też kawałki nimf karaczanów, półcentymetrowe kawałeczki mącznika i nogi świerszcza, ale nigdy całe świerszcze ani duże ofiary przy samotnej królowej.
Gdy kolonia urośnie, zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Świerszcze, Acheta domesticus, na początku pocięte, a całe, gdy kolonia jest już duża.
- Karaczany Shelfordella lateralis (runner), zwłaszcza małe nimfy.
- Karaczany dubia, Blaptica dubia, w kawałkach lub jako nimfy, dla średnich i dużych kolonii.
- Mączniki, Tenebrio molitor, pocięte.
- Muchy i Drosophila, które też chętnie przyjmują.
Według hodowców zabijają żądłem owady większe od siebie, więc rozwinięta kolonia przyjmuje też małe żywe ofiary. I kupuj owady u sprawdzonego dostawcy: owady potraktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Słodkie płyny. W naturze pobierają spadź mszyc. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny słodki płyn lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn. Używaj klasycznego lub domowego poidełka, w którym kropla jest „rozlana” i łatwo dostępna, i wymieniaj płyn, zanim sfermentuje. Dla królowej na miniarenie wystarczy kropelka na kawałku folii aluminiowej.
Woda: zawsze, w probówce z watą na arenie.
Wzrost: od laboratorium do hodowców
W świetle eksperymentu Lenoira M. rubida wydaje się beznadziejnie powolna: jedna robotnica na kolonię po trzech miesiącach i pięć po dwóch sezonach. Ale sami autorzy podejrzewali warunki hodowli, a hodowcy wykazali później, że może rosnąć znacznie szybciej.
Najlepiej udokumentowany przypadek pochodzi z poradnika polskich hodowców przetłumaczonego na forum Formiculture w 2026 roku. Jeden z nich osadził pięć świeżo złapanych królowych na początku maja i zanotował przebieg rozwoju:
- Pierwsze larwy: około 24 dni po złapaniu.
- Pierwsze poczwarki: po pięciu tygodniach.
- Pierwsze robotnice: po 58 dniach.
- Wszystkie pięć królowych wychowało robotnice, a jego kolonia osiągnęła około 100 robotnic przed pierwszym zimowaniem.
Sekret? Stabilne ciepło i dużo białka: co kilka dni, zanim pojawiły się larwy, a gdy tylko się pojawiły, dwa razy dziennie, w kawałkach, które królowa mogła zanieść do czerwiu. To doświadczenie hodowców, a nie kontrolowany eksperyment, ale pasuje do zasady, którą w Antomas stosujemy przy wszystkich gatunkach: im więcej białka, tym lepiej i szybciej rosną. Pierwsze robotnice są małe, a ich rozmiar rośnie z każdym pokoleniem.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu królowej daj jej odpocząć w spokojnym, ciemnym miejscu, sprawdź, czy w probówce jest woda, i podłącz probówkę do miniareny. Gdy przyjdzie czas przenieść ją do formikarium, w Antomas robimy to przez wysypanie: otwieramy probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie wysypujemy królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem.
- Przygotuj wszystko wcześniej: nawilżone formikarium, nałożoną barierę z oleju i probówkę z wodą na arenie.
- Pracuj nad tacą i miej pęsetę pod ręką: pamiętaj, że żądlą.
- Zostaw gniazdo w ciemności, żeby robotnice od razu zaniosły tam czerw.
Tej samej metody użyj, przenosząc kolonię do Qbik Wild Duo P 2C.
Zimowanie
To górska mrówka z wyraźnym zimowaniem: w naturze odpoczywa mniej więcej od października do marca. W badaniu Lenoira kolonie spędziły pięć miesięcy w 10 °C między jednym sezonem a drugim, a potem rozwijały się dalej. W Antomas polecamy zimowanie przez 4-5 miesięcy, od listopada do marca, w około 5-10 °C:
- Obniżaj temperaturę stopniowo, przez dwa lub trzy tygodnie, i tak samo podnoś ją na koniec.
- Kilka dni przed rozpoczęciem przestań podawać białko.
- Podczas zimowania woda zawsze dostępna i najwyżej odrobina słodkiego płynu. Nigdy nie dopuść do zamarznięcia.
- Po zakończeniu wróć do białka, gdy tylko zobaczysz aktywność.
Czy jest obowiązkowe? Niektórzy hodowcy twierdzą, że dobrze prowadzona kolonia może pominąć pierwszą zimę, a inni, że królowa potrzebuje chłodu. My nie mamy wątpliwości: to gatunek górski, a zimowanie jest częścią jego życia. Poza tym wymuszanie rozwoju nic nie daje: hodowcy opowiadają, że gdy w listopadzie ogrzali kolonie, duże larwy się nie przepoczwarczały. Takie larwy bez problemu przetrwają zimę i przepoczwarczą się wiosną.
Zachowanie w niewoli
Spokojna, ale z żądłem. Na co dzień to spokojna, a nawet nieco skryta mrówka, ale gdy gniazdo zostanie otwarte lub uderzone, robotnice natychmiast wychodzą go bronić. Mało agresywna i bardzo obronna, dokładnie tak, jak opisują ją naukowcy.
Ślady i polowanie. Gdy zbieraczka znajdzie jedzenie, znakuje drogę i zaraz przybywają kolejne. A widok robotnicy unieruchamiającej żądłem większego od siebie świerszcza to jeden z najbardziej efektownych momentów u tego gatunku.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę i obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej.
Sygnały alarmowe:
- Królowa, która nie składa jaj, albo czerw, który nie rozwija się w pełni sezonu: prawie zawsze brakuje ciepła lub białka.
- Królowa, która szarpie watę: jest głodna.
- Skroplona para na ściankach albo pleśń: za dużo wilgoci albo zapomniane resztki.
- Wiele robotnic stojących bez ruchu na arenie, bez miejsca w środku: czas powiększyć gniazdo.
Ucieczki i bariery
Według hodowców dobrze się wspinają, a przy mrówce, która żądli, lepiej, żeby nie uciekła ani jedna. W Antomas polecamy barierę z oleju mineralnego:
- Pas oleju mineralnego w górnej części ścianek areny, cienki i ciągły. Odnawiaj go, gdy zbierze kurz lub resztki.
- Dobrze dopasowana pokrywa, także na miniarenie podczas zakładania kolonii.
- Żadnych szczelin w połączeniach, korkach i rurkach i nic, co mogłoby posłużyć za most do bariery.
Obsługa i bezpieczeństwo
Robotnice i królowe żądlą, a użądlenie boli. Nie ma się jednak czym martwić, jeśli pracujesz spokojnie i przestrzegasz trzech zasad:
- Zawsze pęsetą, miękką pęsetą entomologiczną albo miękkim pędzelkiem; nigdy rękami.
- Otwieraj tylko to, co konieczne, i pracuj powoli.
- Nie polecamy jej osobom uczulonym na użądlenia owadów (zob. „Jak bardzo boli jej użądlenie?”).
I nigdy nie wypuszczaj jej na wolność: na Półwyspie Iberyjskim nie występuje, a mrówek hodowanych w domu w żadnym wypadku nie wolno wypuszczać.
Czego nie robić
- Zostawiać królowej zamkniętej w probówce bez wyjścia: potrzebuje miniareny, żeby jeść.
- Skąpić białka podczas zakładania kolonii albo zostawiać nieposprzątane resztki.
- Kłaść całe duże ofiary przy samotnej królowej.
- Mocno grzać albo ogrzewać całe gniazdo.
- Dopuszczać do wyschnięcia gniazda albo zalewać komorę królowej.
- Pomijać zimowanie albo ogrzewać kolonię jesienią, żeby ją „przyspieszyć”.
- Podawać słodkie płyny na wacie albo dopuszczać, by się skończyły.
- Dawać im zawsze tego samego owada.
- Brać je w ręce.
- Łączyć królowe lub kolonie albo trzymać ją z innymi gatunkami, nawet jeśli w laboratorium hodowano ją z Formica selysi.
- Zostawiać szczeliny, źle dopasowane pokrywy albo nieodnawianą barierę.
- Wypuszczać ją na wolność.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Manica rubida, danych o rozmieszczeniu gatunku oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Lenoir, A., Devers, S., Marchand, P., Bressac, C. & Savolainen, R. (2010). Microgynous queens in the Paleartic ant, Manica rubida: dispersal morphs or social parasites? Journal of Insect Science 10: 17. doi:10.1673/031.010.1701
- Lenoir, A., Bressac, C., Le Guisquet, A.-M. & Chevrier, C. (1999). Étude sur les fondations des colonies chez Manica rubida: production d’ouvrières et stock de spermatozoïdes des reines. Actes des Colloques Insectes Sociaux 12: 131–134. PDF (bez DOI)
- Krapf, P. (2023). Contribution of the public to the modelling of the distributions of species: occurrence and current and potential distribution of the ant Manica rubida. European Journal of Entomology 120: 137–148. doi:10.14411/eje.2023.017
- Heep, J. et al. (2019). Identification and functional characterization of a novel insecticidal decapeptide from the myrmicine ant Manica rubida. Toxins 11: 562. doi:10.3390/toxins11100562
- Touchard, A. et al. (2020). Venom peptide repertoire of the European myrmicine ant Manica rubida: identification of insecticidal toxins. Journal of Proteome Research 19: 1800–1811. doi:10.1021/acs.jproteome.0c00048
- Robinson, S. D. et al. (2023). Ant venoms contain vertebrate-selective pain-causing sodium channel toxins. Nature Communications 14: 2977. doi:10.1038/s41467-023-38839-1
- Mencarelli, L., Sabine, A., Lantin, J. P., Forini Giacalone, I. & Ribi, C. (2025). Allergie au venin de la fourmi Manica rubida: une histoire de famille. Revue Française d’Allergologie 65: 104334. doi:10.1016/j.reval.2025.104334
- Attygalle, A. B., Cammaerts, M.-C., Cammaerts, R., Morgan, E. D. & Ollett, D. G. (1986). Chemical and ethological studies of the trail pheromone of the ant Manica rubida. Physiological Entomology 11: 125–132. doi:10.1111/j.1365-3032.1986.tb00399.x
- Bestmann, H. J. et al. (1988). Pheromones, 65. Identification of the volatile components of the mandibular gland secretion of the ant Manica rubida: structure elucidation, synthesis, and absolute configuration of manicone. Liebigs Annalen der Chemie 1988: 55–60. doi:10.1002/jlac.198819880111
- Cammaerts, M.-C., Attygalle, A. B., Vostrowsky, O. & Bestmann, H. J. (1988). Ethological studies of the mandibular gland secretion of the ant Manica rubida. Journal of Insect Physiology 34: 347–350. doi:10.1016/0022-1910(88)90146-1
- Hefetz, A., Errard, C., Chambris, A. & Le Negrate, A. (1996). Postpharyngeal gland secretion as a modifier of aggressive behavior in the myrmicine ant Manica rubida. Journal of Insect Behavior 9: 709–717. doi:10.1007/BF02213551
- Corbara, B. & Errard, C. (1991). The organization of artificial heterospecific ant colonies. The case of the Manica rubida/Formica selysi association: mixed colony or parallel colonies? Behavioural Processes 23: 75–87. doi:10.1016/0376-6357(91)90107-B
- Errard, C. (1994). Development of interspecific recognition behavior in the ants Manica rubida and Formica selysi reared in mixed-species groups. Journal of Insect Behavior 7: 83–99. doi:10.1007/BF01989829
- Bernadou, A., Fourcassié, V. & Espadaler, X. (2013). A preliminary checklist of the ants (Hymenoptera, Formicidae) of Andorra. ZooKeys 277: 13–23. doi:10.3897/zookeys.277.4684
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany

