Camponotus micans
Zwart fluweel dat oplicht in de zon. Camponotus micans, ‘de fonkelende’, heeft een geheim: haar huid is mat, en de zilveren en gouden glans over haar gaster komt van duizenden haartjes. Een Iberische nicht van de grote C. cruentatus en een van de slechts twee Myrmosericus-soorten op het schiereiland: ze heerst over droge weiden en steenvlakten in het zuiden, tussen Europa en de Maghreb. Monogyn, sterk en volkomen ongevaarlijk, leeft ze op het ritme van de Middellandse Zee: hete zomers, winters van rust. Een van de dankbaarste Iberische Camponotus-soorten voor beginners. Stichtende koninginnen met broed. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Iberische reuzenmier, zwart en mat, met een gaster vol fijne haartjes die zilver en goud fonkelen. Ze deelt met C. cruentatus het subgenus Myrmosericus, dat op het Iberisch Schiereiland geen andere soorten telt. Ze komt aan als stichtende koningin met broed, met één koningin per nest, die zonder hulp haar eerste dochters grootbrengt. Je sticht in een Qbik Wild en stapt daarna over op de Alpha-reeks. Ze houdt van 24-28 °C met een warmer hoekje, een droog nest, een nectarbakje dat nooit leeg raakt en volop insecten. Winterrust (diapauze): ongeveer drie maanden bij 12-15 °C. Ze klimt tegen de wanden op: houd haar tegen met minerale olie of talk.
Camponotus micans (Nylander, 1856) is een forse reuzenmier, met werksters van verschillende maten, uit het zuiden van het Iberisch Schiereiland en Noord-Afrika. Op het eerste gezicht lijkt het gewoon een zwarte mier, maar één zonnestraal is genoeg om de gaster te laten oplichten met banden van zilverachtige en goudkleurige haartjes. Vandaar haar naam: in het Latijn betekent micans «die fonkelt».
Ze is inheems, warmteminnend en bewoont droge graslanden en zonnige stenige hellingen. Voor wie zijn eerste Camponotus houdt, is ze een uitstekende keuze: rustig, helemaal niet kieskeurig met voer en met een jaarkalender die door het mediterrane klimaat wordt bepaald. Omdat haar biologie nauwelijks is onderzocht, geven we in elk onderdeel aan of een gegeven uit de wetenschappelijke literatuur komt, uit de ervaring van andere liefhebbers of uit onze eigen kolonies.
Biologie
«Die fonkelt»: een naam voor een schittering
De Finse natuuronderzoeker William Nylander beschreef haar in 1856 als Formica micans, op basis van werksters uit Algerije. Nylander wordt nu vooral herinnerd als een van de grote korstmossenspecialisten van de negentiende eeuw, maar daarvoor wijdde hij een groot deel van zijn werk aan mieren.
Micans is het tegenwoordig deelwoord van het Latijnse werkwoord micō, «fonkelen» of «twinkelen», het woord dat Latijnse auteurs gebruikten voor het flonkeren van de sterren. We weten niet of Nylander zijn keuze heeft uitgelegd, maar je hoeft maar een werkster in de volle zon te zien lopen om haar te begrijpen.
Tegenwoordig is haar volledige naam Camponotus (Myrmosericus) micans, en zo staat ze ook in de revisie van de subgenera van Camponotus van Ward en Boudinot (2021). In 1939 werd bovendien een ondersoort beschreven, C. micans asniensis Santschi, met exemplaren uit het Marokkaanse Atlasgebergte.
Ze glanst zonder glanzend te zijn
Hier zit haar grote curiositeit. Bekeken met een loep glanst haar huid, de cuticula, niet: ze is mat, omdat er een netvormige microsculptuur op zit, een uiterst fijn netwerk van reliëfjes dat het licht verstrooit in plaats van het te weerkaatsen. De schittering komt van de pubescentie: een dichte laag korte, aanliggende haartjes, geelachtig van tint, die samen zilverachtig lijken.
Op de gaster, bij de overgangen tussen de segmenten, zijn die haren langer en liggen ze dwars, zodat het achterlijf gestreept lijkt met banden die oplichten en uitdoven afhankelijk van de hoek van het licht. In onze kolonies varieert de schittering van zilver tot goud, afhankelijk van het exemplaar en de belichting.
Haar buren uit het subgenus Tanaemyrmex, zoals C. barbaricus of C. sylvaticus, doen precies het omgekeerde: ze hebben een gladde, glanzende cuticula, als gelakt, en bijna geen haar op de gaster. C. micans heeft een doffe huid en een «geleende» glans.
Waar dient die beharing voor? Het is verleidelijk haar te vergelijken met die van Cataglyphis bombycina uit de Sahara: in 2015 toonde een studie in Science aan dat haar haren, met een driehoekige doorsnede, het zonlicht weerkaatsen en helpen warmte af te stralen. Bij C. micans heeft niemand het onderzocht, en haar fijne, aanliggende haartjes hebben niet dezelfde structuur, dus hun functie blijft een mooi mysterie.
Het Iberische nichtje van C. cruentatus
Op het Iberisch Schiereiland zijn er maar twee Camponotus-soorten uit het subgenus Myrmosericus: C. micans en C. cruentatus, zoals García (2025) vermeldt in zijn werk over de Camponotus-soorten van het noordwesten van het schiereiland. De myrmecologen Gómez en Espadaler noemen het de «cruentatus-groep», en herkennen die aan een paar kenmerken die beide delen:
- Clypeus, de plaat boven de kaken, met een middenkiel en een voorrand in de vorm van een rechthoekige lob.
- Kaken gewapend met 7 of 8 tanden.
- Mat lichaam en een sterk behaarde gaster, met een fluweelachtig uiterlijk.
Ze zijn nichtjes, maar goed uit elkaar te houden. C. cruentatus heeft het achterste deel van de thorax en de voorste helft van de gaster oranje of bloedrood. C. micans is zwart van kop tot gaster, en wat haar verraadt, is de schittering, niet de kleur.
In een geslacht met meer dan duizend soorten zoals dit is het riskant om op gelijkenis te vertrouwen. De titel van het werk van Ward en Boudinot spreekt zelf van «worstelen met homoplasie», oftewel met kenmerken die op elkaar lijken omdat ze meerdere keren los van elkaar zijn ontstaan, niet door verwantschap. Daarom beslis je het subgenus met een loep.
Tussen de twee oevers van de Middellandse Zee
C. micans leeft aan beide kanten van de Straat van Gibraltar. In Europa bewoont ze vooral de zuidelijke helft van het Iberisch Schiereiland: Andalusië, het zuiden van Portugal, Extremadura, La Mancha, Madrid en de Levante. In het internationale biodiversiteitsportaal GBIF liggen veel van de Portugese gegevens in de Algarve. Buiten het schiereiland leeft ze op Sicilië en in Calabrië en in de Maghreb: Marokko, Algerije en Tunesië. García (2025) beschrijft haar als veel zuidelijker dan C. cruentatus, en er zijn geen meldingen uit Galicië of van de Balearen.
Soms lees je dat ze «oorspronkelijk uit Afrika» komt. Niets wijst daarop: ze is inheems aan beide oevers, en dat ze met Algerijnse werksters werd beschreven, is een toeval uit de wetenschapsgeschiedenis, geen aanwijzing over haar herkomst.
Haar klimaat. Het is een mier van het warme mediterrane klimaat, met lange, droge zomers, waarin de gemiddelde maxima in juli in de laaggelegen delen van het zuiden boven 32-36 °C uitkomen, en milde winters, met gemiddelden van zo'n 10-13 °C tussen december en februari. Die korte, milde winter verklaart de rustperiode die we aanraden: ongeveer drie maanden bij 12-15 °C, zonder extreme kou (zie «Diapauze: een zuidelijke winter»).
Een mier die om zon vraagt
Niemand heeft haar dagritme in de natuur al onderzocht, maar alles wijst op een thermofiele soort, die warmte nodig heeft om actief te zijn. Populaire bronnen plaatsen haar optimale activiteit boven zo'n 25 °C, en bij kou verdwijnt ze onder de grond. Wie haar kweekt, ziet haar meer overdag dan veel andere reuzenmieren. Haar nicht C. cruentatus is daarentegen wel onderzocht: in Catalonië werd ze in voorjaar en herfst overdag actief gezien.
Een zonaanbidder zijn heeft voordelen. Xim Cerdá en Javier Retana stelden vast dat bij de mieren van de mediterrane bodem de thermometer bepaalt wie eet: bij matige warmte hebben een paar dominante soorten het voor het zeggen, maar in de heetste uren trekken die zich terug, en de hittetolerante soorten benutten de vrijgekomen ruimte. Ze noemden het de «thermische verstoring» van de rangordes. C. micans komt in die studies niet voor, maar ze helpen te begrijpen hoe een zonminnende mier zich een weg baant in een grasland vol concurrenten.
Een huis onder de steen
Ze leeft op droge, warme en open plekken: graslanden, weiden, open plekken in struikgewas en stenige hellingen. Volgens natuurbronnen vestigt ze zich meestal onder een steen; hout gebruikt ze weinig, en sommige kwekers spreken van nesten die direct in de aarde zijn gegraven.
Die steen is geen toeval. Een platte steen in de zon warmt snel op en houdt de warmte urenlang vast, en eronder blijft de grond vochtiger dan in de open lucht. Veel mediterrane mieren gebruiken die natuurlijke «radiator» voor hun broed. Je ziet het in het formicarium: de kolonie brengt haar larven naar het warmste hoekje.
Honingdauw, bladluizen en een betrouwbare bacterie
Er zijn geen studies over haar menu in de natuur, maar Camponotus-soorten halen een groot deel van hun energie uit honingdauw, de zoete vloeistof die bladluizen, schildluizen en andere sapzuigende insecten uitscheiden, en haar nicht C. cruentatus is een goed gedocumenteerde verzorgster van bladluizen. Die uitwisseling heet trofobiose: de mier «melkt» die insecten en beschermt ze in ruil daarvoor tegen predatoren en parasieten. Een klassieke overzichtsstudie uit 2005 herinnert eraan dat de afspraak niet vastligt, maar afhangt van hoeveel honingdauw er is en welk ander voedsel ze vinden.
Zo'n suikerrijk menu heeft een geheim. Dat zit in een bacterie, Blochmannia, die alle Camponotus-soorten in cellen van hun darm huisvesten en die de koningin via het ei aan haar nakomelingen doorgeeft. In 2007 werd bij C. floridanus aangetoond dat ze essentiële aminozuren aanmaakt, die de mier zelf niet kan maken, en stikstof recyclet: met de bacterie teruggedrongen door antibiotica brachten de kolonies op een arm menu veel minder broed groot. Maar het is geen excuus om op insecten te bezuinigen: de larven hebben eiwit nodig om te groeien (zie «Voeding»).
Een zuurwapen in plaats van een angel
Ze hoort bij de formicinen, een onderfamilie die haar angel heeft verloren. Aan het puntje van de gaster zit het acidoporus, een mondstukje waar het gif uit komt, dat vooral uit mierenzuur bestaat. Voelt ze zich aangevallen, dan bijt ze en buigt ze haar gaster naar voren om het te spuiten.
Het zuur dient nog ergens anders voor. In 2020 publiceerde een team in eLife dat deze mieren een deel van hun eigen zuur innemen: tijdens het poetsen brengen ze het acidoporus naar hun mond en houden zo de krop, de gedeelde voorraadzak waarin ze het voedsel bewaren dat ze later verdelen, heel zuur, en zo filteren ze de microben. De proeven werden gedaan met C. floridanus en andere soorten uit de onderfamilie. Zie je een werkster gebogen aan het puntje van haar achterlijf knabbelen, dan is ze niet ziek: ze ontsmet zichzelf.
Eén koningin per kolonie
Noch in de natuur noch in gevangenschap is er een nest van C. micans met meer dan één koningin beschreven: alle kwekers behandelen haar als monogyn. Dat is te verwachten. Boulay en collega's bekeken in 2014 bijna 150 soorten uit het Palearctische gebied en concludeerden dat monogynie de oorspronkelijke toestand is, en dat meerdere koninginnen meestal samengaan met enorme samenlevingen.
De stichting is claustraal. Na de bruidsvlucht verliest de koningin haar vleugels en sluit ze zich op in een kamer onder een steen. Daar voedt ze haar eerste larven door haar eigen reserves te verbruiken: vet en de nu nutteloze vliegspieren. Keller en Passera maten in 1989 koninginnen van tal van soorten en zagen dat claustraal stichtende koninginnen zwaarder zijn en meer vetten opslaan dan koninginnen die van werksters afhankelijk zijn.
Hoe groot kan een kolonie worden? Er zijn geen wetenschappelijke gegevens. Kwekers spreken van enkele honderden werksters, en een enkele winkel van duizend. Bij Antomas zien we dat ze, goed verzorgd en met veel eiwit, behoorlijk kunnen groeien.
Bruidsvluchten: een kalender die nog ontcijferd moet worden
De gepubliceerde waarnemingen spreken elkaar tegen: sommige plaatsen de vluchten eind voorjaar of begin zomer, op warme, vochtige nachten; andere eind zomer, vaak na een onweersbui. Er is geen studie die de maanden vastlegt. Vind je ooit een gevleugelde koningin van C. micans, noteer dan de datum, het uur en het weer: dat gegeven ontbreekt nog.
Een koningin van twee of drie jaar? Een mythe
Op een forum is weleens geschreven dat de koningin van C. micans maar twee of drie jaar leeft. Daar zit geen enkele bron achter, en het past niet bij het geslacht. Mierenkoninginnen behoren tot de langstlevende insecten en leven veel langer dan hun werksters: bij de Camponotus-soorten leefde een Australische koningin die door Caryl en Edna Haskins werd gehouden 23,2 jaar. Niemand heeft de levensduur van C. micans gemeten, maar een goed verzorgde koningin is een metgezel voor vele jaren, niet voor twee winters.
Grootte en morfologie
Grote, polymorfe reuzenmier zonder angel. We hebben geen toegankelijke moderne beschrijving gevonden, dus we brengen hier de kenmerken uit de Iberische en Noord-Afrikaanse sleutels samen met wat we in onze kolonies zien.
- Kleur. Zwart van boven tot onder: kop, thorax, gaster en poten. In onze kolonies alles zwart behalve de zilveren of gouden haarbanden op het achterlijf.
- Oppervlak. Mat, door de netvormige microsculptuur.
- Pubescentie. Dicht op de gaster, van geelachtige haartjes die zilverachtig lijken, langer en dwars bij de overgangen tussen de segmenten.
- Kop. Clypeus met kiel en rechthoekige lob, en zeven of acht tanden op elke kaak. Bij de majors is de kop veel forser en breder dan bij de minors.
- Kasten. Duidelijk polymorfisme, met minors, middelgrote werksters en majors. De majors zijn robuust en komen in de buurt van de grootte van de koningin.
- Koningin. Zwart en mat, met veel geelachtige haartjes op de kop en de gaster.
- Mannetje. We hebben geen toegankelijke beschrijving gevonden.
Zo herken je haar
- Ten opzichte van C. barbaricus, C. sylvaticus en andere Tanaemyrmex-soorten: die glimmen, hebben nauwelijks haar op het achterlijf en hebben vaak een roodachtige thorax.
- Ten opzichte van C. vagus: de andere grote zwarte reuzenmier hoort bij een ander subgenus, is bedekt met lange, opstaande haren en nestelt in hout.
- Ten opzichte van de C. lateralis-groep: dat zijn middelgrote soorten, waarvan de grootste werksters niet groter worden dan zo'n 7 mm, en zonder nauwe verwantschap.
- Ten opzichte van C. haroi: in de Iberische sleutel hebben de minors van C. micans geen duidelijke insnoering tussen de thorax en het propodeum, en is hun gaster veel sterker behaard.
Maten
We hebben in geen enkele toegankelijke wetenschappelijke bron de maten per kaste van C. micans gevonden. De cijfers die in winkels en verzorgingsgidsen rondgaan, lopen zo uiteen, met koninginnen van 11 tot bijna 20 mm afhankelijk van wie ze geeft, dat we ze liever niet overnemen. De dichtstbijzijnde wetenschappelijke referentie is die van haar nicht: de werksters van C. cruentatus worden tot 13 mm, volgens García (2025). Wat je thuis wel ziet: de eerste dochters van de koningin zijn piepklein, en elke nieuwe lichting is iets groter dan de vorige.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Ze is een van de eenvoudigste Camponotus-soorten, de ideale toegangspoort tot de inheemse soorten:
- Ze kan veel hebben: ze komt uit verzengende zomers en milde winters.
- Haar diapauze maakt niets ingewikkeld: een koel hoekje in huis of een wijnkoelkast is genoeg, zonder koelkast.
- Ze is niet veeleisend met voer: nectar en elk insect van de juiste grootte.
- Ze is rustig en niet gevaarlijk voor mensen.
Wat ze vraagt, is warmte in het actieve seizoen, geduld in het eerste jaar, want Camponotus-soorten komen langzaam op gang, en een goede barrière. Daar krijg je iets voor terug wat weinig mieren hebben: een kolonie die fonkelt in het licht van het foerageergebied.
Temperatuur, vochtigheid en licht
- Nest: van voorjaar tot herfst 24-28 °C, met een warmere kant van 26-30 °C. Kwekers raden voor het nest 21-28 °C aan, en één vertelt dat zijn koningin pas ging leggen bij zo'n 30 °C: dat warme hoekje helpt veel bij de stichting.
- Foerageergebied: op kamertemperatuur of iets warmer, en altijd droog.
- Vochtigheid: weinig in het nest. Eén iets vochtige hoek waar de kolonie het broed naartoe kan brengen als het dat nodig heeft, is genoeg.
- Water: een volle reageerbuis, afgesloten met watten, altijd bij de hand in het jachtgebied.
- Licht: donker in de kamers, licht in het jachtgebied en het natuurlijke ritme van dag en nacht.
- Diapauze: ongeveer 3 maanden bij 12-15 °C; begint in november of december en eindigt in februari.
Om te verwarmen leg je aan één kant van het nest een warmtemat of warmtekabel met thermostaat. Zo is er een gradiënt, kiest de kolonie zelf en boots je de warme steen van haar natuurlijke nest na. Vermijd direct zonlicht en radiatoren. Zie je condens of schimmel, dan is er te veel vocht; dringt het broed samen in de vochtige zone, dan is er te weinig.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we aan te stichten in een Qbik Wild van Anthouse. Ze zijn van gips, een materiaal dat vocht vasthoudt, en hun formaat is ideaal voor een koningin met haar eerste werksters. Om te beginnen de Qbik Wild One P 1C, met middelgrote gangen:
Is er meer ruimte nodig voordat je van reeks wisselt? Dan zijn grote broer met twee kamers:
Als de kolonie gevestigd is, zet je haar over naar de Alpha-reeks: de QBIK ONE en, later, de QBIK DUO, ook met middelgrote gangen. Ze zijn modulair; het vocht komt via de buizen en de kamers blijven droog, precies wat deze soort het liefst heeft. Bovendien zijn ze goedkoper en lichter, een echt voordeel omdat deze kolonies, goed verzorgd, behoorlijk kunnen groeien:
Breid uit naargelang de kolonie erom vraagt, nooit vooraf: de lege kamers van een te groot nest raken uiteindelijk vol afval. De rest van de opstelling:
- Een ontsnappingsstrook bovenaan het foerageergebied, van minerale olie of talk.
- Een droge bodem in het foerageergebied, met wat zand en een of twee platte stenen die aan haar habitat doen denken, ver van de barrière.
- Water in een buis, met een prop watten, en een apart drinkbakje voor de nectar.
- Warmte aan één kant van het nest, met thermostaat en ver van het drinkbakje.
De eerste weken met je koningin
We sturen je een stichtende koningin met broed, al bevrucht en met eieren, larven of poppen, in een buis met haar watervoorraad achter de watten. Omdat ze claustraal sticht, hoeft ze niet naar buiten om voedsel te zoeken om haar eerste dochters groot te brengen. Voorlopig is jouw rol eenvoudig:
- Milde, stabiele warmte. Laat de buis zoals hij aankomt, op een rustige, donkere plek, bij 24-28 °C, met één kant bij de warmere zone en niet boven 30 °C.
- Weinig storen. Dit is de enige fase waarin je haar beter weinig aanraakt: een opgejaagde koningin kan een paar eieren opeten. Af en toe even kijken kan geen kwaad; haar telkens verplaatsen wel.
- Watervoorraad. Raakt die op of is de buis erg vuil, schud de kolonie dan uit in een schone buis.
- Een zoet druppeltje. Af en toe een microdruppel verdunde nectar op een stukje aluminiumfolie, nooit op de watten: daar zou schimmel op groeien en het water zou bederven.
Hoe lang duurt het tot de eerste werkster? Dat hangt af van de temperatuur: bij Europese Camponotus-soorten duurt de volledige ontwikkeling, van ei tot werkster, normaal tussen 6 en 12 weken. En als de koningin in de herfst aankomt, kan het broed tot het voorjaar stilliggen: dat is normaal bij een soort met diapauze.
De eerste werksters zijn klein, schuw en kwetsbaarder dan de volgende. Zodra ze uitkomen, zet je een klein drinkbakje met nectar neer en geef je een paar keer per week een stukje prooi; wat ze niet eten, haal je de volgende dag weg.
Verhuizen door uitschudden
Bij Antomas verhuizen we de kolonie naar het formicarium als ze minstens 5 werksters heeft, en idealiter doe je dat met 5-10, naar de Wild One P 1C. We verhuizen haar door uitschudden: we wachten niet tot ze zelf besluiten te vertrekken.
- Zorg dat het formicarium klaarstaat: barrière aangebracht, water aangesloten en kamers in het halfdonker.
- Doe het boven een bak: als er een werkster via de buis of het gereedschap ontsnapt, komt ze niet ver.
- Open de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en laat de hele inhoud er voorzichtig uit vallen: koningin, werksters en broed.
- Werksters die binnen blijven, duw je met een penseel.
- Sluit af en laat ze met rust: binnen korte tijd hebben ze al het broed naar het nest gebracht.
De latere overstap naar de Alpha-reeks gaat op dezelfde manier.
Voeding
Nectar op elk moment. Een mier die in het veld leeft van de honingdauw die bladluizen en schildluizen afscheiden, mag nooit zonder suiker zitten. Geef het in een drinkbakje, niet op watten: watten die met nectar zijn doordrenkt, gisten en zitten binnen een paar dagen onder de schimmel. Een gekocht of zelfgemaakt drinkbakje is prima, zolang de druppel uitgespreid blijft, zonder iets te doordrenken, en de werksters er goed bij kunnen. Wissel smaken af: de Blue Sugar-nectar van Anthouse op de meeste dagen (4-5 per week), en een andere nectar of suikerwater op de overige 1-2. Je kunt een beetje eiwit aan de nectar toevoegen.
Insecten zonder angst. De larven groeien met eiwit, en onze regel is royaal: wie elke dag de resten opruimt, kan en moet meer geven, want een kolonie die overvloed merkt, legt meer eieren en groeit sneller. Kun je het foerageergebied niet vaak controleren, pas de portie dan aan, want rottende resten trekken mijten en schimmels aan. Een paar ideeën:
- Om te beginnen: Thermobia domestica, een kleine, zachte prooi, precies de goede maat voor een koningin met haar eerste dochters of een kolonie die net begint.
- Als er al enkele tientallen werksters zijn: krekel (Acheta domesticus) en larven van Tenebrio molitor (meelwormen), in stukjes.
- Voor grote kolonies: Blaptica dubia (dubia-kakkerlak) of Shelfordella lateralis (runner-kakkerlak), in tweeën gesneden.
- Elke week een andere prooi. Vliegen en motten zijn ook een succes: kwekers van C. micans vertellen dat motten en de koppen van insecten tot haar favoriete hapjes horen.
- In het begin dode prooien. In een pas gevormde kolonie zijn de werksters schrikachtig: geef ze de insecten al gedood en opengesneden. Als de kolonie groot is, durft ze kleine levende prooien aan.
Met weinig werksters is eiwit twee of drie keer per week genoeg; met veel, dagelijks of om de dag. Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier, want insecten die met insecticiden in aanraking zijn geweest, kunnen de kolonie uitroeien. En het water mag nooit ontbreken in de buis in het foerageergebied.
Groei: een rustige start
Zoals bijna alle Camponotus-soorten begint ze langzaam. Het eerste jaar is het jaar van het geduld: weinig werksters, veel broed en een koningin die op gang komt. Vanaf het tweede jaar, met warmte in het actieve seizoen, een goed uitgevoerde winterrust en dagelijks eiwit, wordt de groei echt merkbaar. Niemand heeft gepubliceerd wanneer de majors van deze soort verschijnen; bij Camponotus-soorten duurt het meestal even, omdat de kolonie eerst een flink aantal werksters nodig heeft. Breid uit als je veel mieren stil in het foerageergebied ziet staan omdat ze binnen niet meer passen.
Diapauze: een zuidelijke winter
C. micans heeft een winterrust nodig, de diapauze. Zelfs in het warmste zuiden komt de gemiddelde luchttemperatuur van december tot februari niet boven zo'n 13 °C, en de kolonie trekt zich terug onder haar steen. Bovendien spreken kwekers van een interne klok van de koningin die om die stilstand vraagt, ook als je haar het hele jaar op 25 °C houdt.
Over de details is men het niet eens: sommigen stellen een milde rust voor bij 15-18 °C, van eind november tot begin februari, en anderen rekken de kou op tot vijf maanden bij 12-15 °C. Wij kiezen de middenweg: ongeveer 3 maanden bij 12-15 °C, beginnend in november of december en eindigend in februari.
- Geleidelijke start. Zet in november de verwarming van het nest uit en laat de temperatuur over 2-3 weken langzaam dalen.
- Drie rustige maanden tussen 12 en 15 °C: een onverwarmde kamer, een voorraadkast of een wijnkoelkast. Nooit de koelkast.
- De waterbuis blijft de hele winter op zijn plaats.
- Minimaal voer: wat nectar in het drinkbakje voor als een werkster er trek in heeft, en geen insecten. Dat het broed stilvalt, is normaal.
- Even geleidelijk eindigen. Verhoog vanaf half of eind februari de temperatuur weer over 2-3 weken.
Ervaren kwekers hameren op één ding: geen warmte voor het zover is. De koningin midden januari uit haar winterrust halen, vervroegt het seizoen niet en kan haar levensjaren kosten. Als de activiteit en de eieren terugkomen, geef dan weer insecten.
Gedrag en observatie
Voorzichtig in het begin, zelfverzekerd daarna. De kleine werksters van een jonge kolonie zijn schrikachtig en verstoppen zich bij een plotselinge beweging. Naarmate de kolonie groeit en er grotere werksters verschijnen, krijgt ze zelfvertrouwen en neemt ze het foerageergebied ongedwongen in.
Gedrag dat de moeite waard is. Het broed reist door het nest naargelang de temperatuur, op zoek naar zijn «warme steen». Let ook op de trofallaxis, wanneer twee werksters elkaar van mond tot mond voedsel doorgeven, en op het poetsen van het acidoporus. En bekijk het foerageergebied met licht van opzij: dan fonkelen de banden op de gaster.
Kijk zoveel je wilt. Een mierenkolonie is er om van te genieten en van te leren, niet om in een kast te verstoppen: zo zien wij het bij Antomas. Met de kamers donker en het jachtgebied verlicht kun je haar elke dag observeren; zorg er alleen voor dat je niet aan het nest schudt of meer ingrijpt dan nodig is.
Alarmsignalen:
- Het broed schiet midden in het actieve seizoen niet op: bijna altijd te weinig warmte of eiwit.
- Druppels op de wanden, schimmel of mijten: te veel water of vergeten voer.
- Larven en poppen opgestapeld bij de vochtige hoek: het nest is te droog geworden.
Laat ze niet ontsnappen
Zoals alle reuzenmieren klimt ze moeiteloos tegen plastic en glas op, en C. micans is geen uitzondering. Goed beveiligd ontsnapt ze niet:
- Minerale olie of talk aan de bovenrand van het foerageergebied, zonder onderbrekingen. Vervang de olie als er stof op komt en de talk als die door het vocht gaat klonteren.
- Een deksel dat goed sluit, voor het geval er een de barrière haalt.
- Verbindingen en doppen gecontroleerd, vooral bij de overstap naar de Alpha-reeks en het toevoegen van modules.
- Niets wat als brug kan dienen bij de barrière, en rustig te werk gaan bij het openen.
Bijt ze? Hanteren en veiligheid
Ze vormt geen enkel risico. Ze heeft geen angel. Een werkster die zich aangevallen voelt, kan bijten, maar de beet van C. micans is zwak, nog zwakker dan die van de grote werksters van C. cruentatus, en blijft hooguit bij een knijpje. Ze kan ook wat mierenzuur afgeven: alleen als je er heel veel met je vingers zou hanteren, zou je wat eelt kunnen krijgen, en dat is al overdreven, want het gebeurt bijna nooit.
Voor hun eigen bestwil verplaats je ze met een penseel of een pincet met zachte punt, niet met je hand. Meng geen kolonies en zet geen nieuwe koninginnen in een kolonie. En ook al is ze inheems, een thuis gekweekte kolonie mag niet worden vrijgelaten in de natuur.
Wat je niet moet doen
- Twee koninginnen samen zetten of een koningin toevoegen aan een kolonie die al draait.
- Nectar op watten aanbieden of het drinkbakje leeg laten staan.
- Maar één soort prooi geven of resten laten ophopen.
- De winterrust overslaan, onder nul afkoelen of de kolonie in januari wekken.
- Abrupt van warm naar koud gaan, of van koud naar warm.
- Het nest drijfnat maken of een piepkleine kolonie in een enorm formicarium zetten.
- Vergeten de olie of talk te vernieuwen, of losse verbindingen laten zitten.
- De kolonie vrijlaten in de natuur.
Wetenschappelijke bronnen
Voor deze verzorgingsgids zijn we uitgegaan van de wetenschappelijke literatuur over Camponotus micans, haar subgenus en haar geslacht, de verspreidingsgegevens en het klimaat van haar gebied, en wat we bij Antomas hebben geleerd en andere kwekers hebben verteld. Voor de Iberische taxonomie hebben we ook gesteund op de sleutels van Gómez en Espadaler (Hormigas ibéricas) en op García (2025), Arquivos Entomolóxicos 32: 73–79. Belangrijkste referenties:
- Cagniant, H. (1996). Les Camponotus du Maroc (Hymenoptera: Formicidae): clé et catalogue des espèces. Annales de la Société entomologique de France (N.S.) 32: 87–100. doi:10.1080/21686351.1996.12278857
- Ward, P. S. & Boudinot, B. E. (2021). Grappling with homoplasy: taxonomic refinements and reassignments in the ant genera Camponotus and Colobopsis (Hymenoptera: Formicidae). Arthropod Systematics & Phylogeny 79: 37–56. doi:10.3897/asp.79.e66978
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Janicki, J., Narula, N., Ziegler, M., Guénard, B. & Economo, E. P. (2016). Visualizing and interacting with large-volume biodiversity data using client–server web-mapping applications: the design and implementation of antmaps.org. Ecological Informatics 32: 185–193. doi:10.1016/j.ecoinf.2016.02.006
- Shi, N. N., Tsai, C.-C., Camino, F., Bernard, G. D., Yu, N. & Wehner, R. (2015). Keeping cool: enhanced optical reflection and radiative heat dissipation in Saharan silver ants. Science 349: 298–301. doi:10.1126/science.aab3564
- Cerdá, X., Retana, J. & Cros, S. (1997). Thermal disruption of transitive hierarchies in Mediterranean ant communities. Journal of Animal Ecology 66: 363–374. doi:10.2307/5982
- Retana, J. & Cerdá, X. (2000). Patterns of diversity and composition of Mediterranean ground ant communities tracking spatial and temporal variability in the thermal environment. Oecologia 123: 436–444. doi:10.1007/s004420051031
- Stadler, B. & Dixon, A. F. G. (2005). Ecology and evolution of aphid-ant interactions. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 36: 345–372. doi:10.1146/annurev.ecolsys.36.091704.175531
- Feldhaar, H., Straka, J., Krischke, M., Berthold, K., Stoll, S., Mueller, M. J. & Gross, R. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Boulay, R., Arnan, X., Cerdá, X. & Retana, J. (2014). The ecological benefits of larger colony size may promote polygyny in ants. Journal of Evolutionary Biology 27: 2856–2863. doi:10.1111/jeb.12515
- Keller, L. & Passera, L. (1989). Size and fat content of gynes in relation to the mode of colony founding in ants (Hymenoptera; Formicidae). Oecologia 80: 236–240. doi:10.1007/BF00380157
- Haskins, C. P. & Haskins, E. F. (1992). Note on extraordinary longevity in a queen of the formicine ant genus Camponotus. Psyche 99: 31–33. doi:10.1155/1992/53614
- Keller, L. & Genoud, M. (1997). Extraordinary lifespans in ants: a test of evolutionary theories of ageing. Nature 389: 958–960. doi:10.1038/40130
- Moeilijkheidsgraad
- Beginner



