Myrmecocystus placodops
De jager van het middaguur draagt een rode kroon. Myrmecocystus placodops gaat op jacht wanneer de zon de woestijnen van Texas, Arizona en het noorden van Mexico verschroeit, en slaat nectar op in repleten, werksters die levende voorraadkruiken zijn geworden en aan het plafond hangen van nesten van meer dan 3,7 meter diep. Haar koningin heeft een oranjerode kop op een zwart lichaam, en haar majors een bijna ronde kop die wetenschappers decennialang in verwarring bracht. Een dagactieve honingpotmier, om haar in vol daglicht aan het werk te zien, en een juweel voor geduldige houders. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Een donkere, dagactieve honingpotmier uit het zuidwesten van de Verenigde Staten en het noorden van Mexico: een koningin met een roodoranje kop en een zwart lichaam, majors met een bijna ronde kop en nesten van meer dan 3,7 m diep. Een zeer actieve jager in de volle zon. Kolonies, monogyn (één koningin). Qbik Wild-nest met ruwe plafonds, kamertemperatuur, suiker eerst met de druppelaar en ad libitum vanaf de eerste repleten, en minuscuul eiwit, bijna dagelijks. Diapauze van zo’n 4 maanden (november-februari) bij 14-18 °C. Geen grote ontsnappingskunstenaars: minerale olie volstaat.
Myrmecocystus placodops Forel, 1908 is een van de grote honingpotmieren van Noord-Amerika en voor ons de opvallendste van de donkere soorten. De koningin draagt een intens roodoranje kop op een zwart lichaam, en de werksters herhalen dat contrast met een roodachtig oranje kop. Zoals alle Myrmecocystus-soorten bewaart ze het voedsel van de kolonie in repleten, werksters die levende voorraadkasten zijn geworden en met een gaster zo opgezwollen als een druif aan het plafond van de kamers hangen.
Maar het is geen gewone honingpotmier. Ze gaat op jacht als de zon hoog staat, terwijl de bleke honingpotmieren onder de grond wachten tot het nacht wordt; haar grootste werksters hebben een bijna cirkelvormige kop, een kenmerk dat taxonomen decennialang in de war bracht; en ze graaft nesten dieper dan twee mensen op elkaars schouders. In deze verzorgingsgids scheiden we wat er over haar is gepubliceerd, en dat is weinig, wat er bekend is over haar geslacht, en dat is veel, en wat we zelf hebben geleerd door haar te kweken. En de larven in onze video, in het deel over voeding, zijn juist van M. placodops.
Biologie
Van de Rio Grande tot de Sonorawoestijn
M. placodops leeft in het zuidwesten van de Verenigde Staten en in het noorden van Mexico. Volgens de revisie van het geslacht die Roy R. Snelling in 1976 publiceerde, loopt haar gebied van de vallei van de Rio Grande en de aangrenzende laaglanden van Texas en Mexico westwaarts tot Sonora en Arizona, en is ze bijzonder talrijk in de vallei van de Rio Grande zelf en op de vlakten van West-Texas. De waarnemingen in biodiversiteitsdatabanken plaatsen haar vooral in Arizona, Texas en New Mexico, met een paar in Californië, en in Mexico in Chihuahua, Sonora, Coahuila, Nuevo León en Tamaulipas. Er zijn ook waarnemingen uit Utah, buiten het gebied dat Snelling opgeeft, die waarschijnlijk op determinatiefouten berusten.
Haar landschap is open, droog en zonnig, en verschilt van staat tot staat:
- Texas: van de Spartina-prairies in het zuiden tot de mesquitesavanne; de meeste waarnemingen komen uit graslanden met cenizo-struikgewas (Leucophyllum) en uit savannes met mesquite en acacia. In de Panhandle, het noorden van de staat, leeft ze in graslanden met blauw grama- en buffelgras.
- New Mexico: struikgewas van creosootstruik en tarbush (Flourensia).
- Arizona: struikgewas van creosootstruik en Ambrosia.
Ze nestelt in open terrein, in minerale bodems, vaak stenig of met grind bedekt. En ze heeft een kleine eigenaardigheid binnen haar soortgroep, die van M. melliger: haar verwanten leven meestal op lage en middelhoge hoogten in de woestijngebergten, maar in Texas is M. placodops de uitzondering en leeft ze op vlak terrein, ver van de bergen.
Endiodioctes: de middagjager
In zijn revisie van 1976 verdeelde Snelling de honingpotmieren in drie groepen, of ondergeslachten. De grote, donkere of tweekleurige, dagactieve soorten bracht hij onder in Endiodioctes, wat in het Grieks «jager van het middaguur» betekent, en daar plaatste hij M. placodops, naast verwanten als M. melliger, M. mendax en M. mimicus. De naam past haar als gegoten. Terwijl de bleke honingpotmieren, zoals M. mexicanus, ’s nachts foerageren, doen de Endiodioctes-soorten dat bij licht en warmte, en Snelling beschreef ze als grote predatoren van kleine geleedpotigen.
Bij M. placodops in het bijzonder is de enorme hoeveelheid insecten en stukken insect opgevallen die de foerageersters naar het nest slepen. Het is een zeer actieve jager en aaseter: ze vangt kleine geleedpotigen, raapt dode insecten op en benut elke eiwitbron die ze rond het nest vindt, en dat eiwit gaat vooral naar de larven. Maar ze leeft niet alleen van vlees: de werksters zoeken nectar in bloemen, honingdauw van zuigende insecten en zoete sappen van woestijnplanten, en daarmee vullen ze de repleten.
Een voorzichtige kanttekening: de ondergeslachten van Snelling worden niet meer als formele categorieën gebruikt, omdat de moleculaire fylogenie van 2021 aantoonde dat ze niet samenvallen met de echte stamboom van de honingpotmieren. Dagactiviteit is meer dan eens ontstaan, en de groepen van Snelling blijven een praktische manier om soorten op uiterlijk en dagritme te groeperen.
Een motor die bij 12 °C uitvalt
Waarom komen sommige honingpotmieren overdag naar buiten en andere ’s nachts? Een deel van het antwoord ligt in de temperatuur. In een klassieke studie met honingpotmieren uit de woestijn van New Mexico maten Kay en Whitford de thermische grenzen van dag- en nachtactieve soorten, en het verschil was enorm:
- Kou: de dagactieve soorten konden zich onder 11,2-12 °C niet meer bewegen; de nachtactieve soort bleef bewegen tot −0,4 °C.
- Hitte: hier leken ze allemaal op elkaar, met een grens van 43-48 °C.
- In het veld: de dagactieve soorten waren actief bij een luchttemperatuur van 13 tot 46 °C en met een bodemoppervlak tot 60 °C, een temperatuur waarbij je een ei zou kunnen bakken; de nachtactieve soort alleen tussen 2 en 30 °C.
Bij M. placodops is niets vergelijkbaars gemeten, maar ze deelt groep, kleur en dagritme met de dagactieve soorten uit de studie. Voor de kweek is dat gegeven goud waard: het verklaart waarom haar diapauze mild moet zijn, want onder zo’n 12 °C ligt een dagactieve honingpotmier bijna stil (zie «Diapauze: vier milde maanden»), en waarom ze een warm punt in het nest op prijs stelt. Het is een mier die voor warmte gemaakt is.
Rode kop, zwart lichaam: een pak voor de zon
Grofweg zijn honingpotmieren in te delen in bleke en donkere soorten, en de kleur is geen toeval. Een studie uit 2022 mat de helderheid van lichaam en ogen van verschillende Myrmecocystus-soorten en van drie andere geslachten woestijnmieren, en de conclusie past in één zin: bleke, nachtactieve soorten hebben grotere ogen en bredere facetten dan hun donkere, dagactieve verwanten van vergelijkbare grootte. Bij de onderzochte donkere honingpotmieren, zoals M. mendax of M. kennedyi, maten de facetten gemiddeld zo’n 14-16 micron, tegen zo’n 20-22 bij de bleke. Met licht in overvloed heeft een dagactieve mier geen zulke gevoelige ogen nodig.
M. placodops zat niet in die studie, maar draagt het pak van de donkere soorten. In onze kolonies heeft de koningin een intens roodoranje kop en is de rest van het lichaam, het mesosoma (de thorax) en de gaster, zwart of zeer donkerbruin; de werksters hebben een roodachtig oranje kop en een zwart lichaam. Snelling beschreef de Endiodioctes-soorten als tweekleurig, met een roodachtig voorlijf en een zwartachtige gaster, en de gedetailleerde beschrijving van de soort hebben we niet kunnen raadplegen. Waarom de kop rood is en de rest zwart, heeft niemand onderzocht; maar in een verlicht formicarium is dat contrast een waar spektakel.
Majors met een ronde kop
Het meest kenmerkende van M. placodops zit in haar grootste werksters. De soort is polymorf, met een doorlopende reeks maten, van klein tot groot, maar zonder aparte soldatenkaste. En bij de grootste wordt de kop zo breed dat hij duidelijk rond wordt, bijna cirkelvormig van voren gezien. Het is een van de kenmerken die de determinatiesleutel van Snelling gebruikt om haar te herkennen, en het maakt het mogelijk haar majors te onderscheiden van die van andere nauw verwante honingpotmieren. De kopbreedte van de werksters loopt van 0,8 tot 2,3 mm: de grootste heeft een kop die bijna drie keer zo breed is als die van de kleinste.
Die majors met hun ronde kop doen aan soldaten denken, maar zijn het niet: ze maken deel uit van dezelfde geleidelijke reeks en doen van alles. Ze helpen bij de verdediging, de prooivangst en het voedseltransport, en hebben daarnaast een bijzondere rol in de voorraadkast. Bij honingpotmieren ontstaan de repleten vooral uit de grootste werksters, en als je de repleten uit een kolonie weghaalt, nemen de volgende werksters in grootte hun plaats in (zie «Levende voorraadkasten aan het plafond»). In een kolonie van M. placodops zijn de majors met de ronde kop dus de beste kandidaten om repleet te worden.
Thuis moet je geduld hebben om ze te zien: de eerste generaties bestaan uit kleine werksters, en de grote komen naarmate de kolonie groeit.
Orbiceps: de kop die de taxonomen in de war bracht
De wetenschappelijke geschiedenis van M. placodops leest bijna als een roman. De Zwitser Auguste Forel beschreef haar in 1908 aan de hand van één enkele werkster waarvan het etiket simpelweg «Mexico» vermeldde. Datzelfde jaar beschreef de Amerikaan William M. Wheeler een vorm met de naam orbiceps, uit Bull Creek bij Austin (Texas), vanwege haar werksters met een ronde kop en omdat hij geen repleten bij haar vond. En toen begon de dans van de namen:
- In 1954 werd orbiceps als synoniem van M. melliger beschouwd.
- In 1969 verplaatste Snelling haar naar M. placodops.
- En in zijn revisie van 1976 bracht hij haar onder bij M. mendax, waar ze nog steeds staat.
Voor de verwarring is een verklaring. De werksters van deze soorten lijken sterk op elkaar, en volgens Snelling zijn de koninginnen en mannetjes van M. mendax, M. melliger en M. placodops naar het schijnt niet van elkaar te onderscheiden. Bovendien wordt ze verward met M. intonsus, een andere honingpotmier met majors met een zeer ronde kop, en met M. koso. Er zijn zelfs waarnemingen uit Californië die als M. placodops zijn gepubliceerd en nu aan een andere soort worden toegeschreven, M. semirufus.
En het verhaal is nog niet af. In 2026 ontdekte een genetische studie van het M. mendax-complex, met 140 exemplaren en meer dan 2.500 regio’s van het genoom, een cryptische lijn met de morfologie van M. placodops: mogelijk gaan er onder die naam meer soorten schuil dan we denken. Het is een preprint, nog niet door andere wetenschappers beoordeeld, maar het leert ons één ding duidelijk: oude gegevens over «orbiceps» of over «melliger met ronde kop» kun je niet zomaar aan M. placodops toeschrijven. Dat zie je zo meteen bij het nest van Tucson.
Levende voorraadkasten aan het plafond
Zoals alle honingpotmieren maakt M. placodops repleten: werksters die grote hoeveelheden vloeistof opslaan in hun sociale krop, het verwijde deel van het spijsverteringskanaal waarin mieren het voedsel bewaren dat ze delen, tot hun gaster verandert in een doorschijnende bol.
Repleten brengen hun leven door aan het plafond en de wanden van de diepe kamers. Als er volop nectar en andere voedzame vloeistoffen zijn, vullen de foerageersters ze via trofallaxis, het uitwisselen van voedsel van mond tot mond. In schaarse tijden keert het proces om en geven de repleten hun reserves beetje bij beetje terug aan de rest van de kolonie. Ze vormen een gemeenschappelijke voorraadkast van levende individuen: ze slaan niet alleen voedsel op, maar delen het ook uit op het moment dat een andere werkster, een larve of de koningin het nodig heeft. En ze sterven niet als ze leeg zijn: een lege repleet wordt slap, met een krop die nog steeds verwijd is, en kan opnieuw gevuld worden.
Repleten worden niet voor die taak geboren. Bepaalde werksters, meestal grote en vaak jonge, al is dat geen vereiste, krijgen voedsel van hun zusters tot hun gaster uitzet. Eenmaal helemaal vol kunnen ze nauwelijks nog bewegen en gaan ze niet meer naar buiten om te werken.
En wat bewaren ze? Vooral nectar en honingdauw; daarom kan de vloeistof doorzichtig, geel, oranje, roodachtig of bruin zijn, afhankelijk van de voedselbron, en kunnen in één kolonie repleten van heel verschillende kleuren naast elkaar bestaan. Maar bij de onderzochte honingpotmieren zijn er verrassingen: een paar heldere, waterrijke repleten die als veldfles dienen, en andere die melkachtig zijn, met eiwitten en vetten van prooien. Bij een jager als M. placodops zou dat logisch zijn, al heeft niemand het geanalyseerd.
Repleten van M. mimicus, een dagactieve verwant van M. placodops, aan het plafond van hun nest (video van Anthouse).
Nicht van Lasius, buurvrouw in de woestijn
Myrmecocystus-soorten komen uitsluitend in Noord-Amerika voor: ze leven in de woestijnen en halfwoestijnen van het zuidwesten van de Verenigde Staten en het noorden van Mexico. Ze horen bij de onderfamilie Formicinae en hun naaste verwant is Lasius, het geslacht van de zwarte mier uit Europese tuinen. De moleculaire fylogenie van 2021 plaatste de splitsing van beide lijnen in het vroege Mioceen en de diversificatie van de huidige honingpotmieren zo’n 14 miljoen jaar geleden, tegelijk met het ontstaan van de Noord-Amerikaanse woestijnen. Van de 29 beschreven soorten zijn bij 20 repleten bekend, en M. placodops is er een van.
Het merkwaardige is dat de levende voorraadkast meerdere keren is uitgevonden. In Australië hebben Camponotus inflatus en Melophorus bagoti ook repleten, zonder nauw verwant te zijn aan Myrmecocystus: het is convergente evolutie, dezelfde oplossing om de overvloed van een paar weken op te slaan en maanden droogte te overleven. De honing van C. inflatus, die de Aboriginals in Australië als lekkernij verzamelen, heeft zelfs een eigen antimicrobiële werking, anders dan die van bijenhoning. Die van M. placodops heeft niemand geanalyseerd.
Een nest dieper dan twee mensen
Om haar repleten te beschermen, graaft M. placodops naar beneden, en flink ook. Het betrouwbaarste gegeven is oud: in 1929 vond de natuuronderzoeker Parks bij San Antonio (Texas), in een grindgroeve, een nest dat afdaalde tot meer dan 12 voet, zo’n 3,7 m, met de repleten opgeslagen in een laag zacht zand. Dat is de lengte van twee volwassenen boven op elkaar.
Zoals bij andere opgegraven honingpotmieren lopen de eerste gangen door het grind of de compacte bovengrond; dieper, waar de aarde zachter en stabieler is, bouwen de werksters lage, brede kamers met een ruw plafond, waaraan de repleten hangen. Het is een stad die naar beneden is gebouwd: de werksters werken dicht bij het oppervlak, terwijl de kostbaarste reserves in diepe opslagplaatsen liggen, met een temperatuur en vochtigheid die veel stabieler zijn dan buiten. In een woestijn waar het bodemoppervlak ’s zomers boven 60 °C kan komen en in winternachten sterk afkoelt, zijn die meters aarde de best denkbare isolatie. Snelling vond zelfs nooit repleten boven het niveau waarop de bodem permanent vochtig blijft.
Die diepte kun je in een formicarium niet nabootsen, de logica erachter wel: ruime, lage kamers, ruwe plafonds om je aan vast te houden en een stabiele zone, zonder directe warmte of condens, voor de repleten (zie «Inrichting: ruwe plafonds en een gradiënt»).
Het nest van Tucson: placodops of melliger?
Er is een nog beroemder nest. Creighton en Crandall publiceerden in 1954 de opgraving van een honingpotmierennest bij Tucson (Arizona) dat afdaalde tot meer dan 16 voet, zo’n 4,9 m, met meer dan 1.500 repleten en enkele honderden werksters. Het was zo’n zware opgraving dat er, volgens de myrmecoloog John Conway, professionele grafdelvers moesten worden ingehuurd. Onze oude verzorgingsgids schreef het toe aan M. placodops, net als sommige huidige bronnen.
Maar er is een probleem. Het oorspronkelijke artikel heet «Nieuwe gegevens over de gewoonten van Myrmecocystus melliger», en Conway noemt het in zijn overzicht van 1986 een nest van M. melliger. De toeschrijving aan M. placodops is een latere herinterpretatie, gebaseerd op het feit dat die kolonie werksters met een ronde kop had, het kenmerk van de vroegere orbiceps, en veel repleten. Met wat je nu weet over de taxonomische verwarring, begrijp je waarom we het voorzichtig formuleren: het is het nest van een honingpotmier uit de M. melliger-groep die misschien M. placodops was. Wat voor de soort wel goed is gedocumenteerd, is het nest in Texas van meer dan 3,7 m.
Eén koningin, en nog veel te ontdekken
Er is geen enkele studie gepubliceerd over de koloniestichting of het aantal koninginnen van M. placodops. Wat we wel weten, is wat we bij Antomas zien: haar kolonies hebben één koningin, en zo behandelen we ze. In het geslacht zijn er soorten die in groep een kolonie stichten en andere met kolonies met meerdere koninginnen in sommige populaties, maar M. placodops is in onze ervaring monogyn. Voeg daarom nooit koninginnen samen die uit verschillende vluchten, plaatsen of kolonies komen.
Er is ook geen onderzoek naar hoe haar kolonies zich tot elkaar verhouden. Haar verwant M. mimicus is beroemd om haar geritualiseerde toernooien, maar over M. placodops is niets vergelijkbaars gepubliceerd: geen broedroof en geen gegevens over haar agressiviteit, dus die gaan we haar ook niet toeschrijven. Van haar weten we waar ze leeft, hoe ze eruitziet en dat ze extreem diepe nesten graaft; bijna al het andere moet nog worden onderzocht, en daarom zijn de waarnemingen van wie haar kweekt zo waardevol.
Grootte en morfologie
M. placodops is een van de grote honingpotmieren van Noord-Amerika: robuust, polymorf, met werksters van alle maten in een doorlopende reeks, zonder soldatenkaste, en met majors met een ronde kop. Als lid van de Formicinae heeft ze geen angel.
- Kleur in onze kolonies. Koningin met een roodoranje kop en een zwart of zeer donkerbruin mesosoma en gaster. Werksters met een roodachtig oranje kop en een zwart lichaam. Poten en antennes kunnen variëren van bruin tot donkerrood en bijna zwart.
- Kleur volgens de literatuur. Snelling beschrijft de Endiodioctes-soorten als tweekleurig, met een roodachtig voorlijf en een zwartachtige gaster. Zijn gedetailleerde beschrijving van de soort hebben we niet kunnen raadplegen.
- Kop. Bij de majors zeer breed en afgerond, bijna cirkelvormig van voren gezien. Kopbreedte van de werksters: 0,8-2,3 mm.
- Beharing. Kort: de lange haren op het pronotum, het voorste deel van de thorax, zijn ongeveer half zo lang als de diameter van het oog.
- Ogen. Donkere, dagactieve honingpotmieren hebben kleinere ogen en facetten dan bleke, nachtactieve soorten; bij M. placodops zijn ze niet gemeten.
- Repleten. Het lichaam behoudt de grootte van een grote werkster, maar de volle gaster is veel breder dan de rest van het lichaam.
- Koningin en mannetje. Volgens Snelling vrijwel niet te onderscheiden van die van M. mendax en M. melliger.
- Verdediging. Geen angel: ze bijt en geeft mierenzuur af via het puntje van de gaster.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: kopbreedte 0,8-2,3 mm (determinatiesleutel van Snelling)
- Totale lengte van werksters en koningin: geen toegankelijke wetenschappelijke metingen
- Ter oriëntatie, zonder wetenschappelijke bron: zo’n 6-11 mm voor de werksters en 14-16 mm voor de koningin
- Repleten: lichaam van een grote werkster, met een veel bredere gaster als die vol is
De volledige afmetingen van de soort staan in de revisie van Snelling uit 1976, die we niet hebben kunnen inzien. De lengtes die rondgaan, en die in onze oude verzorgingsgids stonden, hebben geen wetenschappelijke onderbouwing en spreken elkaar tegen, dus we geven ze alleen ter oriëntatie.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Bij Antomas beschouwen we haar als een soort voor ervaren kwekers. Niet omdat ze kieskeurig is wat temperatuur of vochtigheid betreft, maar om vier redenen:
- Een trage, kwetsbare start. In onze ervaring kun je een kolonie van M. placodops pas als stabiel beschouwen als ze de honderd werksters voorbij is, en dat duurt meestal zo’n twee jaar.
- Suiker wordt gedoseerd. In het begin met de druppelaar, zodat de koningin geen repleet wordt; daarna altijd beschikbaar (zie «De zoete dood»).
- Minuscuul eiwit, bijna dagelijks. Kleine kolonies hebben overdreven kleine prooien nodig, het liefst elke dag.
- De repleten zijn kwetsbaar. Een val of een ruwe verhuizing kan onherstelbaar letsel veroorzaken.
Is het de moeite waard? Absoluut. Het is een dagactieve honingpotmier: je ziet haar op klaarlichte dag jagen. Haar koningin met de rode kop is prachtig, haar majors met de ronde kop vallen op, en de dag waarop de eerste repleet aan het plafond verschijnt, vergeet je niet.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur: bij Antomas houden we ze vrijwel op gewone kamertemperatuur. Ter referentie: kwekers met succes met Myrmecocystus houden ze op 24-31 °C, het liefst rond 29 °C.
- Warm punt: als echte «middagjager» waardeert ze in het actieve seizoen een warmere zone van zo’n 28-30 °C aan één uiteinde van het nest. Nooit onder de repleten.
- Nacht: de temperatuur mag een paar graden dalen, zoals in haar woestijn.
- Vochtigheid: matig en geconcentreerd in de broedzone; de rest van het nest droger.
- Kamers van de repleten: stabiel, geventileerd en zonder condens; niet doorweekt en niet uitgedroogd.
- Foerageergebied: droog, goed geventileerd en verlicht.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Diapauze: zo’n 4 maanden, van november tot februari, bij 14-18 °C (zie «Diapauze: vier milde maanden»).
Inrichting: ruwe plafonds en een gradiënt
De kolonie heeft in het nest een duidelijke gradiënt nodig. Eieren en larven moeten een bevochtigde zone hebben, terwijl de repleten stabiele oppervlakken zonder condens nodig hebben. Verwarm niet het hele formicarium gelijkmatig: de kolonie moet het broed van het warme punt weg kunnen halen als dat nodig is, en de repleten, die slecht tegen warmte kunnen, moeten in het stabiele, gematigde deel blijven.
- Horizontale of bijna horizontale kamers, laag en breed, minstens 2-3 cm hoog zodat een repleet kan hangen met ruimte eronder.
- Ruwe plafonds en wanden. Repleten brengen hun leven door hangend aan hun poten: op een glad, nat of beslagen oppervlak kunnen ze loslaten en vallen.
- Los, aardachtig substraat in de aardezones, wat er bovendien voor zorgt dat de larven hun cocons goed spinnen.
- Een trucje uit het lab: de myrmecoloog Bert Hölldobler lijmde houten stokjes tegen het plafond van de buizen van zijn honingpotmieren, zodat de eerste repleten iets hadden om aan te hangen.
Controleer af en toe de oppervlakken waaraan ze houvast zoeken: zie je condens op het plafond van een kamer met repleten, ventileer dan of verlaag de vochtigheid in die zone.
Aanbevolen formicaria
Verticale formicaria zijn af te raden voor kleine kolonies: ze zijn geschikter als de kolonie al veel repleten heeft en genoeg populatie om ze goed te bezetten. Om te beginnen raden we bij Antomas de Qbik Wild One P 1C van Anthouse aan. De kamers zijn hoog genoeg zodat de eerste repleten aan het plafond en de wanden kunnen hangen zonder dat je de kolonie te vroeg hoeft te verhuizen, en het horizontale oppervlak is comfortabel voor de koningin, het broed en de werksters; bovendien kun je zo de eerste repleten zien verschijnen:
Voor grote kolonies de Qbik Wild Nona Diafano. Zonder voorgevormde kamers laat hij de kolonie haar eigen gangenstelsel graven en inrichten. Afgezien van het enorme verschil in diepte bootst hij het principe van de natuurlijke nesten van M. placodops vrij goed na: een massa aarde waarin de mieren zelf kiezen waar ze hun lage, brede kamers bouwen. Gebruik een compact substraat dat de plafonds stabiel houdt, en bevochtig het plaatselijk, zonder de zones waar de repleten hangen te doorweken. Het is een opstelling voor volwassen kolonies: bij een kleine kolonie zou het de controle over de koningin, het voedsel en de vorming van de eerste repleten bemoeilijken.
We raden ook de Hybrid-modellen uit de serie aan, zoals de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid, een goede optie om de kolonie verder te laten groeien:
Breid geleidelijk uit: sluit geen veel groter formicarium aan voordat de kolonie de eerste module echt heeft ingenomen.
Je kolonie: koningin en werksters met broed
Bij Antomas verkopen we M. placodops als «Koningin en 5-15 werksters met broed»: een koningin die de koloniestichting al achter de rug heeft, met 5 tot 15 werksters en broed. Het is de veiligste manier om met een honingpotmier te beginnen, want de kwetsbaarste fase is al voorbij.
Hoe komt het in de natuur zover? Over M. placodops is niets gepubliceerd, maar bij de onderzochte honingpotmieren is de koloniestichting claustraal: na de bruidsvlucht werpt de koningin haar vleugels af, sluit zich op in een kleine kamer en brengt haar eerste werksters groot zonder naar buiten te gaan om te eten, op haar lichaamsreserves. Het duurt zo’n twee maanden voor de eerste werksters uitkomen; het zijn er weinig, ze zijn klein, en geen enkele uit die eerste lichting wordt repleet. Je kolonie komt dus aan met die eerste stap al gezet.
Wat daarna komt, vraagt geduld:
- De eerste maanden groeit de kolonie langzaam en met horten en stoten. Het is normaal om weken met veel broed te zien, gevolgd door stilstand.
- De eerste repleten verschijnen meestal bij de tweede of derde generatie werksters, als er enkele tientallen zijn en er al grote werksters uitkomen. Dan is het tijd om de suikerregel aan te passen (zie «De zoete dood»).
- Stabiliteit komt er, in onze ervaring, als de honderd werksters overschreden zijn, meestal rond de twee jaar.
Laat de kolonie na ontvangst een paar uur rusten op een rustige plek met de broedzone in het donker, controleer of ze water heeft en zet haar niet meteen na aankomst over in een andere bak.
De zoete dood
Dit is de meest voorkomende fout met honingpotmieren, en bij Antomas hebben we die met eigen ogen gezien. Als een kleine kolonie, nog zonder repleten, suiker in overvloed krijgt, kan de koningin zelf haar krop vullen tot haar gaster uitzet en ze een soort repleet wordt. Zo’n koningin legt minder of helemaal niet meer, de kolonie stopt met groeien en in het ergste geval mislukt de koloniestichting. We hebben geen enkele studie over dit verschijnsel gevonden: het is kweekervaring, van onszelf en van andere kwekers. Onze verklaring is eenvoudig: in een piepkleine kolonie zijn er nog geen repleten die het overschot opslaan, en dan wordt de koningin de voorraadkast.
Als er te veel suiker is: honingpotmierkoninginnen die tijdens de koloniestichting opzwellen als repleten (video van Anthouse).
Daarom gaat de suiker bij M. placodops in twee fasen:
- Tot de eerste repleten: suikerhoudende vloeistoffen met de druppelaar. Een paar druppels die de werksters snel opmaken, zonder reserves binnen bereik van de koningin.
- Vanaf het moment dat de eerste repleten uitkomen: suiker ad libitum, altijd beschikbaar. Vanaf dan mag het nooit meer ontbreken: zonder ruim suiker zijn er geen repleten om te vullen en verliest de kolonie haar voorraadkast.
Voeding
Suiker: in een drinkbakje en gevarieerd. Houd je aan de twee fasen die we net hebben gezien, en wissel daarnaast de suikers af. Bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en 1-2 keer per week een andere suikerhoudende vloeistof of nectar; je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje en nooit in watten, die beschimmelen en de vloeistof snel laten bederven. Een kant-en-klaar of zelfgemaakt drinkbakje volstaat, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt; ververs het voordat het gaat gisten. In de druppelaarfase leg je de druppel op een schoon oppervlak en haal je weg wat overblijft.
Eiwit: in het begin minuscuul, en bijna elke dag. M. placodops is een grote jager, maar een jonge kolonie heeft kleine werksters en larven die moeten eten, en de prooien moeten overdreven klein zijn: fruitvliegjes (Drosophila), Thermobia, termieten en minikrekels, het liefst elke dag, gedood of in stukjes. Als de kolonie groeit, accepteert ze grotere prooien en kun je meer geven, maar met meer tussentijd, niet dagelijks. Een gevestigde kolonie kan ook levende prooien van passende grootte krijgen: haar op klaarlichte dag zien jagen is een van de genoegens van het kweken van een dagactieve honingpotmier.
Wissel van week tot week van soort insect, zodat ze niet altijd hetzelfde eten. En wees niet bang om eiwit te geven: bij Antomas vinden we dat je, met dagelijks onderhoud en het weghalen van resten, beter kunt overvoeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en in grotere aantallen. Kun je niet vaak schoonmaken, overdrijf dan niet: voedsel dat overblijft, gaat rotten en brengt schimmel en mijten mee. Houd er bovendien rekening mee dat repleten vloeistoffen opslaan, maar het eiwit dat de larven nodig hebben om te groeien niet vervangen.
De larven in deze video van ons kanaal zijn van M. placodops, gekweekt bij Antomas:
Larven van M. placodops aan het eten in een van onze kolonies (kanaal van Antomas).
Een trucje voor een dagactieve soort: geef het eiwit ’s ochtends, als de kolonie volop actief is, en haal de resten aan het eind van de dag weg.
Water: altijd, in de reageerbuis met water en watten in het foerageergebied, ook al hebben ze nectar tot hun beschikking.
Verhuizen door uitschudden
Bij Antomas verhuizen we door uitschudden: we openen de buis of bak in het foerageergebied, naast de ingang van het nieuwe nest, en schudden de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, en helpen achterblijvers met een zacht penseel. De werksters verzamelen het broed en gaan in korte tijd het nest in, vooral als de nestzone donker is.
Bij M. placodops doe je de grote verhuizing het best voordat er repleten zijn, want het verschijnen van de eerste repleten markeert het moment waarop de kolonie een definitieve behuizing nodig heeft. Moet je een kolonie met repleten verhuizen, doe het dan nog zorgvuldiger:
- Zet alles vooraf klaar: het nest gemonteerd, de oliebarrière aangebracht en de waterbuis aangesloten.
- Werk boven een dienblad, voor het geval een werkster langs de buis of het gereedschap omhoogklimt.
- Kiep de buis om vanaf heel lage hoogte en boven een zacht oppervlak, zonder te schudden: een repleet die hard valt, kan openbarsten. Breng de repleten die niet bewegen met een zacht penseel naar de ingang.
Diapauze: vier milde maanden
M. placodops leeft in gebieden met relatief zachte winters, en haar diepe nesten dempen de schommelingen aan het oppervlak. Bij Antomas geven we haar een diapauze die iets korter is dan die van onze inheemse soorten: zo’n 4 maanden, van november tot februari.
Bij welke temperatuur? We raden 14-18 °C aan, en hier speelt haar fysiologie mee. Dagactieve honingpotmieren liggen onder zo’n 12 °C vrijwel stil, terwijl bleke, nachtactieve soorten zoals M. mexicanus of M. christineae rond 0 °C nog bewegen en een koudere winter verdragen (zie «Een motor die bij 12 °C uitvalt»). Voor een donkere honingpotmier is een koude diapauze geen rust, maar verlamming.
- Verlaag en verhoog de temperatuur geleidelijk, over een à twee weken.
- Altijd water beschikbaar.
- Een beetje suiker als de werksters actief blijven, maar zonder de repleten voortdurend bij te vullen.
- Weinig of geen eiwit zolang er geen larven in ontwikkeling zijn.
- Heel jonge kolonies zonder repleten: liever aan de bovenkant van het bereik, rond 18 °C.
Tijdens de diapauze nemen de eileg, de ontwikkeling van het broed en de activiteit buiten het nest af. Begin aan het eind weer met eiwit zodra je beweging en nieuw broed ziet.
Gedrag in gevangenschap
Onopvallend als ze jong is, zeer actief als ze ouder wordt. Jonge kolonies kunnen lange tijd vrijwel verstopt blijven, maar M. placodops wordt zeer actief naarmate de populatie groeit.
Overdag, voor iedereen zichtbaar. Anders dan veel nachtactieve honingpotmieren zie je haar overdag foerageren. De werksters doorkruisen het foerageergebied snel en reageren meteen op een klein insect. Het is een dankbare soort om te observeren: je hoeft niet op de nacht te wachten.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om ze hun donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied verlicht te houden, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. Ze wennen aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Een koningin met een opgezwollen gaster die niet legt, in een kolonie zonder repleten: te veel suiker.
- Broed dat buiten de diapauze stilvalt: te weinig eiwit of een prooi die te groot is voor de werksters.
- Repleten op de vloer van de kamers: een te glad plafond of condens.
- Schimmel of opgehoopte resten: vaker schoonmaken en minder in één keer voeren.
Ontsnappingen en barrières
Het zijn geen grote ontsnappingskunstenaars, en in onze ervaring volstaat minerale olie:
- Een dunne, ononderbroken strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied. Vernieuw hem als er stof of resten op komen.
- Goed sluitend deksel en verbindingen zonder kieren.
- Niets wat als brug kan dienen naar de barrière, zoals takken of stenen tegen de wanden.
Hanteren en veiligheid
M. placodops heeft geen angel. De werksters kunnen bijten en mierenzuur afgeven als ze klem zitten of als het nest direct wordt verstoord, maar dat is geen probleem als je rustig werkt. Plan elke ingreep en voer die uit met buizen, hulpbakjes en entomologisch gereedschap, nooit met je handen. Voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen en houd ze niet samen met andere soorten. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Een kleine kolonie zonder repleten volstoppen met suiker: de koningin kan een repleet worden.
- Suiker laten ontbreken als er eenmaal repleten zijn.
- Suikerhoudende vloeistoffen in watten aanbieden.
- Grote prooien geven aan een jonge kolonie of in het begin eiwitdagen overslaan.
- Het hele nest gelijkmatig verwarmen of de warmtebron naast de repleten plaatsen.
- Haar een koude diapauze geven, onder zo’n 12 °C.
- Gladde, natte of beslagen wanden laten waar de repleten hangen.
- Een kleine kolonie naar een verticaal of te groot nest verhuizen.
- De buis schudden bij het overzetten van een kolonie met repleten.
- Koninginnen of verschillende kolonies samenvoegen.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Myrmecocystus placodops en haar geslacht (waaronder Snelling 1976, Parks 1929 en Creighton en Crandall 1954, zonder DOI), op verspreidingsgegevens en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Kronauer, D. J. C., Hölldobler, B. & Gadau, J. (2004). Phylogenetics of the New World honey ants (genus Myrmecocystus) estimated from mitochondrial DNA sequences. Molecular Phylogenetics and Evolution 32: 416–421. doi:10.1016/j.ympev.2004.03.011
- van Elst, T., Eriksson, T. H., Gadau, J., Johnson, R. A., Rabeling, C., Taylor, J. E. & Borowiec, M. L. (2021). Comprehensive phylogeny of Myrmecocystus honey ants highlights cryptic diversity and infers evolution during aridification of the American Southwest. Molecular Phylogenetics and Evolution 155: 107036. doi:10.1016/j.ympev.2020.107036
- Wolf, M. et al. (2026). Understanding cryptic diversity within the honeypot ant species complex of Myrmecocystus mendax. bioRxiv (preprint). doi:10.64898/2026.04.20.719579
- Kay, C. A. R. & Whitford, W. G. (1978). Critical thermal limits of desert honey ants: possible ecological implications. Physiological Zoology 51: 206–213. doi:10.1086/physzool.51.2.30157867
- Johnson, R. A. & Rutowski, R. L. (2022). Color, activity period, and eye structure in four lineages of ants: Pale, nocturnal species have evolved larger eyes and larger facets than their dark, diurnal congeners. PLOS ONE 17: e0257779. doi:10.1371/journal.pone.0257779
- Conway, J. R. (1986). The biology of honey ants. The American Biology Teacher 48: 335–343. doi:10.2307/4448321
- Conway, J. R. (1994). Honey ants. American Entomologist 40: 229–234. doi:10.1093/ae/40.4.229
- Conway, J. R. (1977). Analysis of clear and dark amber repletes of the honey ant, Myrmecocystus mexicanus hortideorum. Annals of the Entomological Society of America 70: 367–369. doi:10.1093/aesa/70.3.367
- Burgett, D. M. & Young, R. G. (1974). Lipid storage by honey ant repletes. Annals of the Entomological Society of America 67: 743–744. doi:10.1093/aesa/67.5.743
- Dong, A. Z., Cokcetin, N., Carter, D. A. & Fernandes, K. E. (2023). Unique antimicrobial activity in honey from the Australian honeypot ant (Camponotus inflatus). PeerJ 11: e15645. doi:10.7717/peerj.15645
- Moeilijkheidsgraad
- Ervaren





