Shelfordella lateralis – kakkerlak
De prooi die rent. Shelfordella lateralis, de kakkerlak die in de hobby als runner bekendstaat, is pure snelheid: de perfecte prikkel om het jachtinstinct van je mieren te wekken. Ze klimt niet tegen glad glas of plastic, dus blijft ze in het foerageergebied; ze heeft een zachte cuticula, veel eiwit, maakt geen geluid en ruikt nauwelijks. Bij Antomas is dit de levende prooi die we aanraden voor onze Harpegnathos en bulldogmieren, en een prima aanvulling op het gevarieerde dieet van elke middelgrote of grote kolonie. Formaten: maat S – ca. 40-50; maat L – ca. 30-40. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Gebruik: levend voer voor mieren en andere insecteneters
Wat het is: een zeer snelle kakkerlak met een zachte cuticula, die niet tegen glas of glad plastic opklimt en geen geluid maakt. Volwassen dieren zijn zo'n 2,5-3 cm; nimfen veel kleiner. Formaten: Maat S (ca. 40-50) en Maat L (ca. 30-40). Zo bewaar je ze: gladde bak met geventileerd deksel, eierdozen, droogvoer en wat groente, bij 22-30 °C. Zo geef je ze: levend aan grote en jagende kolonies; pas gedood of in stukjes aan startende kolonies en kleine kolonies, en haal de resten binnen 24 uur weg. Kun je ze kweken? Ja, met warmte (28-32 °C) planten ze zich het hele jaar voort.
Shelfordella lateralis (Walker, 1868), de runner-kakkerlak, is een van de meest gebruikte soorten levend voer in de terrariumhobby en een uitstekende prooi voor middelgrote en grote mieren. In het Engels heet ze red runner, «rode renner»: haar nimfen rennen er op volle snelheid vandoor zodra ze zich ontdekt voelen, precies de prikkel die bij veel mieren het jachtinstinct wekt.
Ze komt oorspronkelijk uit de droge gebieden van Noord-Afrika tot Centraal-Azië, en in het wetenschappelijke Engels heet ze Turkestan cockroach, «Turkestaanse kakkerlak». Over haar wetenschappelijke naam moeten we één keer iets ophelderen: Walker beschreef haar als Periplaneta lateralis; in de twintigste eeuw werd ze ingedeeld als Blatta (Shelfordella) lateralis, en in de hobby kent men haar als Shelfordella lateralis, de naam die we in de winkel gebruiken. Een studie van mitogenomen uit 2017 plaatste haar binnen het geslacht Periplaneta (Ma en collega's, 2017), en het Cockroach Species File, de referentiecatalogus van de kakkerlakken, vermeldt haar nu als Periplaneta lateralis, de naam die de recentste studies gebruiken. In Amerikaanse teksten over plaagbestrijding verschijnt ze bijna altijd als Blatta lateralis. Het is dezelfde soort met drie namen.
In de winkel verkopen we haar in twee formaten: Maat S, ca. 40-50 exemplaren, en Maat L, ca. 30-40 exemplaren.
Waarom het goed voer is voor mieren
Klimt niet tegen glas op: blijft in het foerageergebied
Dat is haar grote voordeel ten opzichte van andere kakkerlakken. Anders dan andere gewone kakkerlakken kan de runner niet tegen gladde oppervlakken op, zoals de entomologen van de University of Tennessee benadrukken (Vail, 2022). In een foerageergebied van glas of acryl blijft ze op de bodem, binnen bereik van de werksters, en thuis is een gladde plastic bak genoeg om ze te bewaren. Volwassen mannetjes zijn de gedeeltelijke uitzondering: ze hebben lange vleugels en kunnen fladderen of korte sprongen maken, dus het deksel moet er altijd op (zie «Ontsnappingen, hygiëne en veiligheid»).
Een prooi die rent: een prikkel voor jagers
Haar snelheid is een uitdaging voor de mier. Jagende soorten, die hun prooi op zicht of op beweging opsporen, reageren veel beter op een insect dat rent dan op een insect dat stilzit. Bij Antomas raden we de runner aan als levende prooi voor onze Harpegnathos venator, die op de loer jagen en hun prooi met hun steek verlammen, en we gebruiken haar bij bulldogmieren, zoals Myrmecia nigrocincta. Ook bij oogstmieren valt ze goed in de smaak: volgens kwekers van Pogonomyrmex californicus hoort ze bij de prooien die ze het best aannemen.
Zachte cuticula en veel eiwit
Voor een mier zijn niet alle prooien even makkelijk open te krijgen. De runner heeft een dunne cuticula, vooral bij de nimfen, en de werksters halen haar zonder moeite uit elkaar. In de analyse van Oonincx en Dierenfeld (2012) hadden kleine commerciële nimfen 76% ruw eiwit en 14,5% vet op droge stof, met 21% droge stof. Grotere nimfen waren vetter (rond 27% vet) en iets minder eiwitrijk. Zoals bijna alle voerinsecten is ze arm aan calcium, met een calcium-fosforverhouding van 0,2.
Minder mijten, minder geur, geen lawaai
In de ervaring van Antomas geeft de runner minder problemen met mijten dan andere voerinsecten, en daarom geven we de voorkeur aan haar voor geslachten die daar gevoelig voor zijn, zoals Harpegnathos. Bovendien tjirpt ze, anders dan de krekel, niet, en kwekers zijn het erover eens dat haar kweek veel minder ruikt.
Altijd binnen een gevarieerd dieet
Geen enkel insect is op zichzelf compleet. Bij Antomas raden we aan om van week tot week van prooi te wisselen: wissel de runner af met de dubia-kakkerlak (Blaptica dubia), de krekel (Acheta domesticus), de meelworm (Tenebrio molitor) en, voor startende kolonies en kleine kolonies, Thermobia (Thermobia domestica), een piepkleine, zachte prooi waarvan de resten niet beschimmelen.
Biologie van de runner-kakkerlak
Van de woestijn naar de putjes
In haar natuurlijke gebied, van Noord-Afrika en het Midden-Oosten tot Centraal-Azië, leeft ze in droge, warme gebieden, onder stenen, in vochtige holtes en in tuinen in de woestijn, en is ze vooral 's nachts actief. In 1978 dook ze op in een legeropslagplaats in Californië en een jaar later op een militaire basis in El Paso (Texas): men denkt dat ze is meegekomen met militair materieel dat uit het Midden-Oosten terugkwam. Nu is ze gevestigd in het zuidwesten van de Verenigde Staten, waar ze buiten leeft: in putjes van watermeters en irrigatie, scheuren in de bestrating, holle bouwblokken, compost en strooisel, en maar af en toe komt ze huizen binnen (Kim en Rust, 2013). Daar verdringt ze de oosterse kakkerlak (Blatta orientalis) als belangrijkste buitenkakkerlak.
De handel als levend voer heeft bijgedragen aan haar verspreiding (Vail, 2022). De laatste jaren is ze gemeld in Rusland (Petrovskiy en collega's, 2024), in Zuid-Korea, waar een gevestigde populatie bij de haven van Busan leeft (Shim en collega's, 2026), en ook in Spanje, met twee eerste meldingen in de regio Valencia (Pradera en collega's, 2023). Daarom blijven we het herhalen: laat ze nooit vrij.
Gevleugelde mannetjes, vrouwtjes zonder bruikbare vleugels
Het is een soort met een zeer uitgesproken seksueel dimorfisme. Volwassen mannetjes zijn slank, oranjebruin, met vleugels die langer zijn dan het achterlijf en een lichte rand aan het pronotum en de voorvleugel. Vrouwtjes zijn donkerbruin, bijna zwart, breder, en hebben rudimentaire vleugels, kort en met een crèmekleurige rand, als lichte kommaatjes aan de zijkanten (Vail, 2022; Sutherland en collega's, 2019). De vrouwtjes vliegen niet; de mannetjes kunnen korte afstanden fladderen of zweven.
Eierleggend: oothecae van zo'n 17 eieren
Anders dan Blaptica dubia, die levende nimfen ter wereld brengt, is de runner eierleggend: het vrouwtje vormt een ootheek, een verhard roodbruin kapsel van ongeveer 1 cm lang, en legt die in een beschut hoekje. In het referentieonderzoek, bij 26,7 °C, produceerde elk vrouwtje tot 25 oothecae, met gemiddeld 16,8 eieren per ootheek en 82,7% uitkomst, en de volwassen dieren leefden minstens 612 dagen (Kim en Rust, 2013). Bij de geboorte zijn de nimfen licht van kleur en een paar millimeter groot.
Ze groeien sneller in groepen en bij warmte
Een studie uit 2026 mat hun ontwikkeling alleen en in groepen, bij 25 en bij 30 °C. In groepen opgekweekt werden de nimfen in zo'n 112-120 dagen volwassen bij 25 °C en in maar zo'n 77 dagen bij 30 °C. Alleen duurde het veel langer: zo'n 220-225 dagen bij 25 °C en 182-190 dagen bij 30 °C, met 7 tot 11 nimfstadia (Budha Magar en collega's, 2026). De auteurs waarschuwen dat de omstandigheden in de twee opstellingen verschilden en dat het verschil niet alleen door het sociale contact komt, maar de praktische les is duidelijk: een goed bevolkte, warme kweek produceert veel meer.
Verwant aan termieten, ook vanbinnen
Termieten zijn eigenlijk sociale kakkerlakken, en de runner is gebruikt om die verwantschap te onderzoeken: veel bacteriën in haar achterdarm zijn verwant aan die van termieten (Schauer en collega's, 2012), en die gemeenschap verandert nauwelijks met het voer (Schauer en collega's, 2014).
Grootte en morfologie
Afgeplat, ovaal lichaam, lange, stekelige poten die op rennen zijn aangepast, en lange antennen. Nimfen hebben geen vleugels; ze hebben een roodbruine kop, borststuk en poten en een donker achterlijf, een combinatie waaraan je ze meteen herkent (Sutherland en collega's, 2019). Nimfen in de laatste stadia lijken sterk op elkaar, en aan hun grootte kun je niet zien in welk stadium ze zitten (Budha Magar en collega's, 2026).
Maten bij benadering
- Volwassen mannetje: zo'n 3 cm (Vail, 2022)
- Volwassen vrouwtje: zo'n 2,5 cm (Sutherland en collega's, 2019)
- Kleine commerciële nimfen: 0,9-1,3 cm; middelgrote nimfen: 1,3-1,9 cm (Oonincx en Dierenfeld, 2012)
- Pas uitgekomen nimf: een paar millimeter
- Ootheek: ongeveer 1 cm, met gemiddeld zo'n 17 eieren
- Lichaamswater van kleine nimfen: ongeveer 79%
Zo bewaar je ze thuis een paar dagen of weken
Ze zijn sterk en houden het, met een paar eenvoudige zorgen, weken goed vol:
- Bak: een gladde plastic bak met deksel en ventilatie afgedekt met fijn gaas. Zorg dat er niets ruws tot aan de rand reikt.
- Schuilplek: stukken eierdoos rechtop. Die geven oppervlak en schuilplaatsen, en verminderen stress en sterfte.
- Voer: een droge basis, zoals havervlokken, kippenvoer of visvoer, en stukjes groente of fruit, zoals wortel, courgette, sinaasappel of appel.
- Water: de beste bron is verse groente of watergel. Vermijd schaaltjes met water, waarin de kleintjes verdrinken.
- Temperatuur: van 22 tot 30 °C. Volgens kwekers worden ze onder zo'n 18 °C sloom en eten ze weinig; bewaar ze niet in de koelkast.
- Schoonmaken: haal fruit en groente weg voordat ze gaan rotten (na een of twee dagen), en ook de dode dieren.
Goed gevoed voeden ze je mieren beter: geef ze een of twee dagen voordat je ze aanbiedt verse groente, dan komen ze met volle darmen aan.
Zo kweek je ze
Gebruik je er veel, dan loont het om ze te kweken. Deze richtlijnen combineren laboratoriumgegevens met de gangbare praktijk van kwekers.
Bak en schuilplekken
- Bak: van glad plastic, 20-60 liter afhankelijk van de grootte van de kweek, met een deksel en ventilatieopeningen afgedekt met fijn metaalgaas, dat ook pas uitgekomen nimfen tegenhoudt.
- Schuilplekken: eierdozen rechtop, zonder dat ze het deksel raken. Hoe meer oppervlak, hoe groter de populatie die erin past.
- Substraat: niet nodig; een kale bodem is makkelijker schoon te maken. Haal om de paar weken uitwerpselen en vervellingshuidjes weg, met handschoenen en zonder stof op te woelen.
- Start: kwekers beginnen met enkele tientallen volwassen dieren en grote nimfen, met meer vrouwtjes dan mannetjes. Het duurt een paar maanden voordat de kweek op gang komt.
Temperatuur en vochtigheid
- Temperatuur: 28-32 °C. Bij 30 °C, in groepen gekweekt, gaan ze in zo'n 2,5 maand van nimf naar volwassen dier, tegen bijna 4 maanden bij 25 °C (Budha Magar en collega's, 2026). Gebruik een verwarmingskabel of -mat aan een zijkant of onder een deel van de bak, met thermostaat, zodat er een koelere zone is.
- Vochtigheid: matig. Het is een soort uit een droog klimaat: verse groente is meestal genoeg. Te veel vocht en condens brengen schimmel en mijten.
Het voer van de kweek
Het zijn alleseters. De basis is een droog, eiwitrijk mengsel, zoals kippenvoer, visvoer, havervlokken of zemelen, altijd beschikbaar. Water en een deel van de vitamines komen met groente en fruit: wortel, courgette, pompoen, sinaasappel, appel. Leg het verse deel op een schaaltje of een dekseltje, in kleine hoeveelheden en regelmatig vervangen, en haal het weg voordat het bederft. Zoals andere kakkerlakken kunnen ze, als er eiwit of water ontbreekt, zwakke of pas vervelde soortgenoten opeten.
Voortplanting en oothecae
Mannetjes herken je aan de lange vleugels en de oranje kleur, vrouwtjes aan het donkere lichaam en de korte vleugels. De vrouwtjes leggen de oothecae in hoekjes, tussen de eierdozen of op de bodem van de bak. Met warmte produceert elk vrouwtje er in haar leven veel (tot 25 in de studie van Kim en Rust, 2013), en uit elke ootheek komen zo'n 14 nimfen, als je rekening houdt met het uitkomstpercentage. Bij minder warmte duurt de incubatie veel langer.
Wil je lichtingen van dezelfde maat, verzamel de oothecae dan elke week of om de twee weken en zet ze over in een aparte bak, met dezelfde warmte en hetzelfde voer: zo krijg je groepen nimfen van dezelfde leeftijd, heel praktisch om kolonies van een bepaalde grootte te voeren.
Oogsten zonder de kweek te laten instorten
- Om ze eruit te halen: til een eierdoos op en schud hem uit in een gladde, hoge bak, zoals een glas of een emmer: ze vallen erin en kunnen er niet meer uit.
- Niet overoogsten: houd altijd een goede reserve volwassen dieren en grote nimfen over. Kweken storten in als je er te veel uithaalt of als er voer of water ontbreekt.
Zo geef je ze aan je mieren
De maat afhankelijk van de kolonie
- Startende kolonies en koninginnen met weinig werksters: een hele runner is te groot. Bied een stukje van een pas gedode nimf van Maat S aan, ongeveer zo groot als een werkster. Voor de kleinste startende kolonies is Thermobia domestica beter.
- Kleine kolonies, van 10-50 werksters: nimfen van Maat S, pas gedood of doormidden opengemaakt, zodat de werksters meteen bij de zachte delen kunnen.
- Middelgrote en grote kolonies: Maat S of L in hun geheel, levend of pas gedood, afhankelijk van hoe sterk de soort jaagt.
- Grote jagende soorten (Harpegnathos, Myrmecia, Odontomachus): levend. Bij Harpegnathos werkt een dode prooi meestal niet, omdat hun gif de prooi verlamt zonder haar te doden.
Levend, pas gedood of ingevroren
- Levend: laat ze los in het foerageergebied, nooit in het nest. Voor kleine kolonies of kolonies die weinig jagen zijn ze te snel: ze kunnen de werksters stressen of zich verstoppen.
- Pas gedood: de veiligste manier voor de meeste kolonies. Druk vlak voordat je ze aanbiedt de kop plat met een pincet.
- Ingevroren: een paar uur in de vriezer is genoeg om ze te doden en zo heb je een voorraad. Laat ze helemaal ontdooien voordat je ze aanbiedt.
Hoeveel en hoe vaak
Als richtlijn: zoveel als de kolonie in één dag opeet. En wees niet te zuinig: hoe meer eiwit, hoe beter en sneller ze groeien. Doe je dagelijks onderhoud en haal je de resten weg, dan is het beter ruim te voeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller; kun je niet vaak schoonmaken, overdrijf dan liever niet.
Haal resten binnen 24 uur weg. Een half opgegeten kakkerlak, met haar inwendige vocht, gaat snel rotten en beschimmelen, en trekt mijten aan. Dat is vooral belangrijk in reageerbuizen en vochtige gipsnesten.
Ontsnappingen, hygiëne en veiligheid
Zo voorkom je ontsnappingen
- Deksel altijd erop: ook al klimmen ze niet tegen glad plastic op, volwassen mannetjes fladderen en kunnen eruit springen, en nimfen klimmen via elke ruwe plek, plakband, siliconen of karton dat tegen de wand staat.
- Barrière aan de rand: een strook vaseline of PTFE (Fluon) bovenaan de bak geeft extra zekerheid.
- Fijn gaas op de ventilatie: pas uitgekomen nimfen kruipen door heel kleine gaatjes.
- In het formicarium: laat geen levende exemplaren van de ene op de andere dag zitten.
Kan ze in huis een plaag worden?
In een woning is dat onwaarschijnlijk: het is een buitensoort, die in haar invasiegebied in putjes, scheuren en tuinen leeft en maar af en toe huizen binnenkomt; het is geen binnenplaag zoals de Duitse kakkerlak (Kim en Rust, 2013; Sutherland en collega's, 2019). Wel kan ze zich in warme, droge klimaten buiten vestigen, zoals de Verenigde Staten, Zuid-Korea en de meldingen in de regio Valencia laten zien. Daarom: laat ze nooit vrij, houd de kweek gesloten en vries resten, oothecae en gebruikt karton in voordat je ze weggooit.
Allergieën
Kakkerlakken zijn een bekende oorzaak van luchtwegallergie, en wie insecten kweekt, wordt blootgesteld aan hun uitwerpselen, vervellingshuidjes en stof. Beroepsallergie voor insecten is goed gedocumenteerd bij kwekers en medewerkers van dierenwinkels (Ganseman en collega's, 2022), en er is een geval beschreven bij een kweekster van Blaptica dubia (Wangberg en collega's, 2021). Er zijn geen gevallen met de runner gepubliceerd, maar de voorzichtigheid is dezelfde: handschoenen bij het schoonmaken, een mondkapje als er stof opwaait, goede ventilatie, handen wassen en de kweek uit de buurt van de slaapkamer.
Wat je niet moet doen
- Ze vrijlaten of levend in de vuilnisbak gooien, en ook de oothecae niet: vries ze eerst in.
- De bak zonder deksel laten omdat ze «niet klimmen»: volwassen mannetjes fladderen.
- Een levende runner aan een startende kolonie geven of aan een kolonie met weinig werksters: ze is te groot en te snel.
- Resten langer dan 24 uur laten liggen in het nest of het foerageergebied, vooral in reageerbuizen.
- Altijd dezelfde prooi geven: wissel van week tot week van eiwitbron.
- Schaaltjes water, rottend fruit of condens in de kweek: verdronken nimfen, schimmel en mijten.
- Ze in de koelkast bewaren: anders dan meelwormen verdragen ze dat slecht.
- Kakkerlakken geven die in huis of op straat zijn gevangen: die kunnen insecticiden en ziekteverwekkers bevatten. Alleen gekweekte dieren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Shelfordella lateralis (Periplaneta lateralis, Blatta lateralis), op het Cockroach Species File (cockroach.speciesfile.org), op de kakkerlakkengids van de University of California (Sutherland, Choe en Rust, 2019, Pest Notes: Cockroaches, UC ANR 7467, ipm.ucanr.edu), op het bulletin van de University of Tennessee over de soort (Vail, 2022, Insec(tc)ure 3(4), epp.tennessee.edu) en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste bronnen:
- Kim, T. & Rust, M. K. (2013). Life history and biology of the invasive Turkestan cockroach (Dictyoptera: Blattidae). Journal of Economic Entomology 106: 2428–2432. doi:10.1603/EC13052
- Budha Magar, I., Bowers, K., Quezada, P. & Hubbard, C. B. (2026). Development and morphometrics of the Turkestan cockroach (Periplaneta lateralis) under solitary and cohort rearing at 25 and 30 °C. Insects 17: 948. doi:10.3390/insects17090948
- Ma, J., Du, C., Zhou, C., Sheng, Y., Fan, Z., Yue, B. & Zhang, X. (2017). Complete mitochondrial genomes of two blattid cockroaches, Periplaneta australasiae and Neostylopyga rhombifolia, and phylogenetic relationships within the Blattaria. PLOS ONE 12: e0177162. doi:10.1371/journal.pone.0177162
- Olson, A. R. (1985). Blatta (Shelfordella) lateralis, the Turkestan cockroach (Blattoidea: Blattidae) recorded from Arizona. Bulletin of the Entomological Society of America 31: 30. doi:10.1093/besa/31.2.30
- Oonincx, D. G. A. B. & Dierenfeld, E. S. (2012). An investigation into the chemical composition of alternative invertebrate prey. Zoo Biology 31: 40–54. doi:10.1002/zoo.20382
- Schauer, C., Thompson, C. L. & Brune, A. (2012). The bacterial community in the gut of the cockroach Shelfordella lateralis reflects the close evolutionary relatedness of cockroaches and termites. Applied and Environmental Microbiology 78: 2758–2767. doi:10.1128/AEM.07788-11
- Schauer, C., Thompson, C. & Brune, A. (2014). Pyrotag sequencing of the gut microbiota of the cockroach Shelfordella lateralis reveals a highly dynamic core but only limited effects of diet on community structure. PLOS ONE 9: e85861. doi:10.1371/journal.pone.0085861
- Pradera, C., Pérez-Prieto, C., Palazón, C. & Jiménez-Juárez, D. (2023). Dos primeros registros de la cucaracha exótica Periplaneta lateralis (Walker, 1868) (Insecta, Blattodea) en la Comunidad Valenciana. Boletín de la Asociación española de Entomología 47: 79–81. doi:10.70186/baeepziy2655
- Petrovskiy, A. B., Raldugina, A. O. & Reshetnikov, A. N. (2024). Turkestan cockroach Periplaneta lateralis Walker, 1868 — a new alien species in Russia. Russian Journal of Biological Invasions 15: 606–613. doi:10.1134/S2075111724700486
- Shim, J., Sim, H., Ko, D., Jeong, S.-H. & Lee, S.-B. (2026). Establishment of the Turkestan cockroach, Periplaneta lateralis (Blattodea: Blattidae), in South Korea. Journal of Integrated Pest Management 17. doi:10.1093/jipm/pmag041
- Ganseman, E., Gouwy, M., Bullens, D. M. A., Breynaert, C., Schrijvers, R. & Proost, P. (2022). Reported cases and diagnostics of occupational insect allergy: a systematic review. International Journal of Molecular Sciences 24: 86. doi:10.3390/ijms24010086
- Wangberg, H., Mendoza, J., Gomez, R., Coop, C., White, A. & Woessner, K. (2021). The first reported case of Blaptica dubia cockroach allergy. Allergy, Asthma & Clinical Immunology 17. doi:10.1186/s13223-021-00618-2