Camponotus barbaricus
Gelakt in rood en zwart. Camponotus barbaricus draagt de naam van Barbarije, maar Carlo Emery beschreef haar in 1905 aan de hand van mieren uit het zuiden van het Iberisch Schiereiland, en ze was een ondersoort van C. sylvaticus tot ze een eigen naam kreeg, waarover specialisten nog discussiëren. Haar glanzend rode borststuk glimt als email tussen de zwarte kop en gaster, en haar majors, met een enorme kop, kunnen meer dan een centimeter meten. Ze hoedt bladluizen, gaat op jacht als de zon ondergaat en zwermt massaal uit op warme nachten in juni en juli; ze is makkelijk, dankbaar en kan een grote kolonie opbouwen als je goed voor haar zorgt: een van de beste Iberische Camponotus-soorten om mee te beginnen. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Iberische Camponotus uit het subgenus Tanaemyrmex: een glanzend rode thorax tussen een zwarte kop en gaster, een glimmende cuticula en majors met een enorme kop. Een bodemmier, in de zomer actief in de schemering en 's nachts, die leeft van honingdauw en op insecten jaagt. Wordt verkocht als kolonie met koningin, werksters en broed: één koningin per nest en claustrale koloniestichting. Om te beginnen Qbik Wild; als ze groeit, de Alpha-reeks. Nest op 24-28 °C met een gradiënt, elke dag suikeroplossingen in een drinkbakje en volop insecten, en een milde diapauze van 8-12 weken bij 14-16 °C. Ze klimt tegen glas op: ze heeft een strook minerale olie of talk nodig. Onschadelijk voor wie haar verzorgt.
Camponotus barbaricus Emery, 1905 is een van de grote reuzenmieren van het westelijke Middellandse Zeegebied en, voor veel liefhebbers, een van de mooiste mieren van het Iberisch Schiereiland. Haar werkster lijkt met de hand beschilderd: kop en gaster zwart en daartussen een oranjerode thorax die glanst alsof hij gevernist is. Wanneer de kolonie volwassen wordt, verschijnen er majors met een kolossale kop, het grote spektakel van de soort.
Bovendien heeft ze een geschiedenis: ze werd beschreven aan de hand van exemplaren uit Sevilla en Gibraltar, was decennialang een ondersoort van C. sylvaticus, en haar precieze plaats is nog altijd een open vraag. Hieronder maken we onderscheid tussen gepubliceerde gegevens, de ervaring van andere liefhebbers en de richtlijnen van Antomas. De conclusie alvast: ze is een van de dankbaarste Camponotus-soorten om mee te beginnen.
Biologie
«Die uit Barbarije», beschreven in Sevilla
De naam zet je op het verkeerde been. In het Latijn betekent barbaricus «vreemd, barbaars», en in de zoölogie verwijst het meestal naar Barbarije, de oude Europese naam voor de kust van de Maghreb. Maar toen de Italiaanse myrmecoloog Carlo Emery haar in 1905 beschreef, kwamen de exemplaren die hij voor zich had, de syntypen of referentie-exemplaren van de beschrijving, uit Gibraltar en Sevilla, «Siviglia» in het Italiaans van Emery. Ze worden nu bewaard in het Museo Civico di Storia Naturale in Genua. De mier «uit Barbarije» werd voor de wetenschap dus aan deze kant van de Straat geboren.
Emery beschreef haar niet als soort, maar als Camponotus maculatus subsp. barbaricus: een vorm van C. maculatus, een Afrikaanse mier onder wier naam toen veel gelijkende Camponotus-soorten werden samengebracht. Dat jaar beschreef hij ook de vorm xanthomelas, uit Algerije en Tunesië, nu een van haar ondersoorten, samen met eubarbaricus, die de Fransman Henri Cagniant in 1970 uit Algerije beschreef.
Ze heeft zelfs een beroemde schrijffout: in 1921 schreef de Zwitser Felix Santschi haar als «barbarus», zoals de zaadetende mier Messor barbarus, uit een andere onderfamilie en zonder enige gelijkenis.
Dochter van C. sylvaticus: een taxonomische knoop die nog niet is ontward
In 1920 bracht Emery haar als ondersoort onder bij C. sylvaticus, en Santschi deed het jaar daarna hetzelfde. Een groot deel van de twintigste eeuw was ze dus een vorm van Camponotus sylvaticus, de glanzende soort met roodachtige thorax uit een groot deel van het Iberisch Schiereiland en Zuid-Frankrijk. Daarna kreeg ze haar soortstatus terug en in de wereldcatalogus van Barry Bolton uit 1995 belandde ze in het subgenus Tanaemyrmex Ashmead, 1905, waar ze nog steeds staat.
Het verhaal is niet afgesloten. K. Gómez en X. Espadaler, auteurs van Hormigas Ibéricas, noemen C. barbaricus een taxonomisch probleem dat nog niet is opgelost. Dat is niet vreemd: Camponotus telt meer dan duizend soorten en de indeling wordt met DNA opnieuw opgebouwd. Sinds 2016 is de onderfamilie van de formicinen herschikt, en een revisie uit 2021 liet zien dat veel kenmerken die werden gebruikt om de subgenera van Camponotus te definiëren, in de evolutie meerdere keren los van elkaar zijn ontstaan, wat homoplasie heet.
Voor een kweker is het gevolg eenvoudig: C. barbaricus is in de praktijk goed herkenbaar, maar haar grens met C. sylvaticus staat nog ter discussie, en om ze te scheiden heb je een loep en een determinatiesleutel nodig.
Gelakt, niet fluwelig
Naast een C. cruentatus, groot en net als zij zwart met rood, zou iedereen zeggen dat het nichtjes zijn. Dat zijn ze niet: ze horen bij verschillende lijnen, en bij goed licht zie je dat. C. cruentatus en C. micans horen bij het subgenus Myrmosericus: mat, met een gaster die fluwelig is van de fijne haartjes. C. barbaricus hoort daarentegen bij Tanaemyrmex: glanzende cuticula en een gaster met bijna geen pubescentie, glad als lak.
Beide subgenera hebben kaken met 7-8 tanden en een clypeus, de plaat die de mond aan de voorkant bedekt, met een middenkiel en een rechthoekige lob, dus de sleutels kijken vooral naar de glans en de beharing. Voor de vier grote Iberische soorten van Antomas is dit de snelle regel:
- Matte gaster, met fijne haartjes en een roodachtige basis: C. cruentatus.
- Helemaal zwart, met een gaster met banden van zilverachtige of goudkleurige haartjes: C. micans.
- Kop en gaster zwart en glanzend, rode thorax: een Tanaemyrmex, die C. barbaricus, C. sylvaticus of C. pilicornis kan zijn.
Binnen het subgenus heb je al een loep nodig. Gómez en Espadaler onderscheiden haar in hun sleutel aan het roodachtige tot oranje mesosoma en aan een diepe groef over de lengte van de achterste tibia; C. pilicornis heeft borstels op de wangen, en om barbaricus van sylvaticus te scheiden vergelijk je de opstaande haren op de wangen en op de antenneschacht.
Majors met een enorme kop
De grote attractie van C. barbaricus zijn haar kasten. Ze heeft een duidelijk polymorfisme: uit dezelfde koningin komen slanke minors, middelgrote werksters en majors met een enorme zwarte kop en brede, sterke kaken. Het zijn geen afzonderlijke kasten, maar de uitersten van een doorlopende schaal, en het geheim zit in de allometrie: hoe groter de werkster, hoe meer haar kop naar verhouding tot het lichaam groeit. Daarom heeft de minor een smalle kop en lijkt de major één en al kop.
In het subgenus Tanaemyrmex kunnen de majors groter worden dan een centimeter, volgens het werk van García (2025) over de Camponotus-soorten van Galicië, dat de Iberische subgenera doorloopt. In een zeer goed verzorgde kolonie die een kweekster documenteerde, verschenen de eerste ongeveer een jaar na de stichting, bij zo'n 80-100 werksters.
De minors doen bijna al het foerageerwerk en de broedzorg; de majors verdedigen het nest en snijden grote prooien in stukken. Valt er een fors insect in het foerageergebied, dan zijn zij het meestal die het openbreken.
Zuid-Iberië, Malta en de Maghreb
Het is een mier van het warmste deel van het westelijke Middellandse Zeegebied. De verspreidingskaarten vermelden haar in Spanje, Portugal, Gibraltar, Italië, Malta en Algerije, en de ondersoort xanthomelas in Algerije en Tunesië. Op het Iberisch Schiereiland is ze vooral zuidelijk: haar typen komen uit Andalusië, de door liefhebbers genoteerde vluchten liggen geconcentreerd in het zuiden en ze is nooit in Galicië gemeld. Op Malta werd ze ook bevestigd door een kweker die er in 2019 een koningin ving. Op de Canarische Eilanden komt ze niet voor, en in Marokko en op de Balearen moet het nog worden bevestigd.
Ze leeft op open, zonnige terreinen met een droge bodem, met nesten onder stenen en, minder vaak, in dood hout. Ze foerageert op de grond en in lage begroeiing, en is overdag gefotografeerd op bloemen van wilde artisjok (Cynara).
Haar klimaat is het zuidelijke mediterrane: lange, hete en droge zomers en korte, milde winters, met weinig vorst in de laaglanden. De kolonie brengt een paar koele maanden door zonder broed, maar zonder te bevriezen, en daarom is haar diapauze thuis kort en mild (zie «Milde diapauze»).
Bruiloften in de juninachten
C. barbaricus plant zich voort via een bruidsvlucht: gevleugelde koninginnen en mannetjes komen tegelijk uit veel nesten, paren, en de mannetjes sterven kort daarna. De gegevens die liefhebbers op de website antflights noteren, plaatsen haar vluchten tussen de tweede helft van juni en de tweede helft van juli, bijna altijd tussen negen uur 's avonds en middernacht, op warme, heldere nachten. Sommige nachten is de vlucht massaal, en tussen de notities ontbreken de gevleugelde dieren die in zwembaden verdrinken niet.
Na de vlucht werpt de jonge koningin haar vleugels af en sluit zich op in een kamertje, bijna altijd onder een steen. Dan begint de claustrale koloniestichting: ze brengt haar eerste lichting werksters groot zonder te eten, en teert op haar vetreserves en op vliegspieren die ze nooit meer nodig zal hebben. Een klassiek onderzoek uit 1989 bevestigde dat door koninginnen van verschillende soorten te meten: claustraal stichtende koninginnen zijn groter en hebben meer vetreserves dan koninginnen die tijdens de stichting moeten foerageren. Toch zien van de ontelbare koninginnen die elke zomer uitvliegen er maar heel weinig hun kolonie groeien.
Nachtdienst in de zomer
Er zijn geen studies naar haar dagritme, maar kwekers zijn het erover eens dat C. barbaricus midden in de zomer in de schemering en 's nachts actief is: ze komt naar buiten als de zon ondergaat en trekt zich terug bij hitte. Een kweekster met jaren ervaring noemde haar «beslist nachtactief». In voorjaar en herfst zie je haar ook overdag, zoals op die bloemen van wilde artisjok.
Dat past bij haar Iberische verwanten: C. pilicornis is actief in de schemering en 's nachts, en bij C. sylvaticus is gemeten dat het licht haar dagindeling bepaalt. Bij de mieren van het Middellandse Zeegebied bepaalt bovendien de thermometer het rooster: het team van Xavier Cerdá en Javier Retana toonde aan dat de middaghitte zelfs de rangorde tussen dominante en ondergeschikte soorten door elkaar gooit. 's Nachts naar buiten gaan maakt het mogelijk tegelijk de hitte en de concurrenten te ontlopen, een redelijke verklaring die bij deze soort nog niemand heeft gemeten.
Ze legt geen grote foerageerroutes aan: haar werksters gaan alleen of in kleine groepjes op pad. Volgens kwekers wordt ze bij 25-30 °C behoorlijk vastberaden tegenover elke indringer.
Herderin van bladluizen met een bacterie aan boord
Zoals de rest van haar geslacht leeft C. barbaricus voor een groot deel van de honingdauw die bladluizen en schildluizen uitscheiden, en van nectar. Die alliantie heet trofobiose: de mier beschermt deze sapzuigers tegen hun vijanden en «melkt» ze in ruil daarvoor door ze met haar antennen aan te tikken, zodat ze hun zoete druppel afgeven. Een overzichtsstudie uit 2005 liet zien dat de relatie, afhankelijk van de soorten en de situatie, varieert van wederzijds voordeel tot iets wat op een boerderij lijkt. Er zijn geen studies specifiek over C. barbaricus, maar in gevangenschap laat haar passie voor suiker geen twijfel.
Hoe houdt zo'n grote mier het vol op zo'n zoet menu? Met een partner. In de darm van reuzenmieren reist Blochmannia mee, een bacterie die in gespecialiseerde cellen woont, de bacteriocyten, en die elke koningin binnen het ei aan haar nakomelingen doorgeeft. Ze werd in 2000 als geslacht beschreven, en een experiment uit 2007 met C. floridanus toonde aan dat ze de voeding van haar gastheer verbetert met stikstofverbindingen. Volgens een studie uit 2009 kreeg de tribus deze partner toen ze sapzuigende insecten begon te verzorgen. Maar de bacterie vervangt de insecten niet (zie «Voeding»).
Chemie zonder angel
C. barbaricus heeft geen angel. Zoals alle formicinen is haar wapen het mierenzuur uit de gifklier, waarvan de aanmaak in een studie uit 1978 werd onderzocht. Ze spuit het uit via het acidoporus, een mondstukje omringd door haartjes aan het puntje van de gaster, en combineert het meestal met een beet: eerst bijt ze en daarna buigt ze haar gaster om de plek te besproeien.
Het zuur heeft een tweede, verrassender gebruik. In 2020 toonde een Duits team aan dat formicinen hun eigen gif doorslikken: na het eten kromt de werkster zich, neemt met haar mond een paar druppels van het acidoporus op en slikt ze door. Zo houdt ze de krop, waarin ze het voedsel bewaart dat ze later verdeelt, heel zuur, en filtert ze een groot deel van de microben eruit. Het werd onderzocht bij C. floridanus, maar het is eigen aan de hele onderfamilie. Die acrobatische houding die je in het foerageergebied zult zien, met de kop tegen het puntje van de gaster, is inwendige hygiëne.
Voor mensen is het geen enkel probleem (zie «Bijt ze? Hanteren en veiligheid»).
Eén koningin per kolonie
C. barbaricus is monogyn: elke kolonie heeft één koningin, de moeder van alle werksters. We kennen geen enkele studie of kweekgeval met meerdere koninginnen. Dat is te verwachten: een analyse uit 2014 van 149 Palearctische mieren concludeerde dat één koningin de oorspronkelijke toestand is en dat polygynie vooral voorkomt bij soorten met enorme kolonies en afhankelijke stichting, ver verwijderd van de solitaire, claustrale stichting van deze soort.
In de praktijk moet je geen koninginnen samenvoegen, niet om een kolonie te stichten en niet om een kolonie te «versterken». Alles hangt af van haar enige koningin, dus behandel die de eerste maanden met rust.
Grootte en morfologie
Grote, robuuste, polymorfe mier met een glanzend uiterlijk. We hebben geen moderne beschrijving van al haar kasten kunnen raadplegen; dit combineert de diagnose van het subgenus, de Iberische sleutels en wat we in onze kolonies zien.
- Kleur van de werksters. Kop en gaster zwart of donker; het mesosoma, het middelste deel van het lichaam waaraan de poten zitten, varieert van donkerrood tot oranjebruin, en ook de poten neigen naar roodachtig. In onze kolonies steekt het oranjebruine mesosoma sterk af tegen de rest.
- Oppervlak. Gladde, glanzende cuticula, met een gaster met bijna geen pubescentie: het kenmerk van de Tanaemyrmex-soorten.
- Majors. Enorme zwarte kop, onevenredig groot ten opzichte van het lichaam, met brede kaken met 7-8 tanden.
- Minors. Kleiner en slanker, met een smalle kop. Die zie je het meest foerageren.
- Clypeus. Met een middenkiel en een rechthoekige lob aan de voorrand.
- Achterpoten. De tibia heeft over de lengte een goed zichtbare groef, een handig kenmerk om haar met een loep te herkennen.
- Koningin. Groter dan de werksters, met een zwarte kop en gaster en een zwart mesosoma met meer of minder rood, volgens kwekers.
- Mannetje. Zwart, volgens kwekers.
Maten
- Majors: kunnen groter worden dan 1 cm, volgens de diagnose van het subgenus Tanaemyrmex (García, 2025).
- Minors en middelgrote werksters: we hebben geen gepubliceerde maten gevonden.
- Koningin: ook hiervan zijn er voor ons geen gepubliceerde cijfers beschikbaar.
- Mannetje: geen gepubliceerde gegevens die we hebben kunnen raadplegen.
We zijn duidelijk: er zijn geen toegankelijke gepubliceerde maten per kaste voor C. barbaricus, en de maten die winkels en fora geven, spreken elkaar zo tegen dat we ze niet overnemen. De nanitics, de eerste lichting, zijn piepklein, en elke generatie wordt iets groter.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
We rekenen haar tot de beginnersmieren: Europees, robuust en helemaal niet grillig. Haar sterke punten:
- Ze eet met smaak: elke dag suiker en verse prooien, waar ze zich zonder aarzelen op stort.
- Korte, milde diapauze: een koele kamer is genoeg, zonder koelkastkou.
- Eén koningin: de kolonie is stabiel en er zijn geen conflicten tussen koninginnen.
- Onschadelijk: ze steekt niet en haar beet is zwak.
- Ze groeit behoorlijk als ze goed gevoed wordt, en de majors komen in het eerste of tweede jaar.
Wat ze echt vraagt, is geduld in het begin, want kleine kolonies zijn schuw en traag, en een goede barrière, want ze klimt. Daar krijg je een van de meest fotogenieke mieren van Europa voor terug.
Wat er thuis aankomt en de eerste dagen
Bij Antomas wordt C. barbaricus verkocht als kolonie met koningin, werksters en broed, al op gang in haar reageerbuis: de kwetsbaarste fase, die van de koningin alleen, is al voorbij. Na ontvangst:
- Geef haar 48 uur rust: een donker hoekje zonder trillingen, op 24-27 °C.
- Controleer het water: de watten moeten vochtig blijven. Raakt het reservoir op, zet de kolonie dan door uitschudden over in een nieuwe buis.
- Eerste maaltijd: een druppel suiker in een piepklein drinkbakje of in een dopje, en een stukje vers insect; wat ze niet aanraken, haal je de volgende dag weg.
- Geen haast: zet haar de eerste dag niet over naar het formicarium. Het is normaal dat de werksters zich nauwelijks laten zien.
Temperatuur en vochtigheid
Het is een mier uit het zuiden: met warmte broedt ze en met kou valt ze stil. Een Duitse kweker vertelde dat zijn kolonie bij 17-19 °C nauwelijks bewoog en het broed niet opschoot, tot hij de temperatuur verhoogde en haar verse prooien gaf. De kweekster wier kolonie spectaculair groeide, hield haar op 25-30 °C, met de poppen in de warmste zone.
- Nest: 24-28 °C in het actieve seizoen, van maart tot oktober, met een iets warmer hoekje, tot 28-30 °C, waar de kolonie de poppen kan neerleggen.
- Foerageergebied: op kamertemperatuur, tussen 20 en 28 °C.
- Vochtigheid in het nest: matig, rond 50-60%, met een vochtiger en een droger deel.
- Vochtigheid in het foerageergebied: laag, 30-50%, met een droge bodem.
- Water: altijd beschikbaar; een volle reageerbuis, afgesloten met watten, in het foerageergebied.
- Licht: kamers in het halfdonker en een foerageergebied dat door het licht in de kamer wordt verlicht.
Moet je verwarmen, plak de warmtekabel, altijd met thermostaat, dan aan één zijkant van het nest; nooit onder het hele formicarium of waar de zon erop schijnt. Waar het om gaat, is de gradiënt: laat de kolonie kiezen waar ze wat neerlegt.
Formicarium: gips om te stichten, Alpha om te groeien
Ons recept voor deze mier heeft twee fasen. Fase één: gips. De Qbik Wild-nesten van Anthouse zijn van gips, houden vocht goed vast en geven een kleine kolonie een stabiel nest van precies de juiste grootte. Om te beginnen een Qbik Wild One P 1C:
Vult de kolonie hem sneller dan verwacht, dan is de volgende stap de Qbik Wild Duo P 2C, met twee kamers:
Fase twee: de Alpha-reeks. Als de kolonie tientallen werksters heeft en ruimte tekortkomt, verhuizen we haar naar de QBIK ONE en QBIK DUO: modulaire onderdelen met een droog klimaat die hun vocht uit hun waterbuizen halen. Zo bespaar je en weegt het nest minder, want een goed verzorgde kolonie kan behoorlijk groeien: de Alpha-nesten breid je per module uit, zonder met een steeds groter gipsblok te moeten sjouwen.
Welke gangen? Middelgroot in het begin en groot voor de nieuwe modules zodra de eerste majors verschijnen, die met hun grote kop ruime gangen nodig hebben. Maak de opstelling compleet met:
- een foerageergebied met een droge bodem, wat zand, een platte steen en een takje om op te klimmen, dat nooit de barrière raakt;
- een waterbuis met watten;
- een drinkbakje voor de suiker;
- de ontsnappingsbarrière aan de bovenrand van het foerageergebied (zie «Ontsnappingen: olie of talk»).
Loop niet vooruit met de grootte: in een enorm nest raakt een kleine kolonie verspreid en gebruikt ze de lege kamers als afvalhoop. Een kweekster vertelde dat het te vroeg verhuizen van haar C. barbaricus naar een groot nest alleen maar onrust bracht.
Verhuizen door uitschudden
Bij Antomas gebeuren verhuizingen door uitschudden, zonder te wachten tot de kolonie zelf besluit te vertrekken. Zo ga je van de buis naar de Qbik Wild en later van de Qbik Wild naar de Alpha-modules.
- Zorg dat de bestemming klaarstaat: formicarium opgebouwd, barrière aangebracht en water aangesloten.
- Werk boven een ruime bak die elke verdwaalde werkster opvangt.
- Schud de kolonie uit in het foerageergebied van het nieuwe nest, naast de ingang: open de buis of het oude nest en schud voorzichtig tot de hele kolonie eruit valt, koningin en broed inbegrepen; de treuzelaars duw je met een penseel.
- Duisternis op de bestemming: dek het nestgedeelte af zodat ze het snel betrekken. Binnen een paar uur hebben de werksters al het broed naar binnen gebracht.
Het is even stressvol, maar het duurt niet lang: zodra de koningin het nieuwe nest binnengaat, volgt de rest van de kolonie.
Voeding
Suiker, altijd bij de hand. Haar natuurlijke brandstof is honingdauw, dus vloeibare suiker moet zeven dagen per week klaarstaan. Bied hem aan in een drinkbakje, nooit op watten, die snel gaan schimmelen en de vloeistof bederven: liever een klassiek of zelfgemaakt drinkbakje, met de druppel «uitgespreid» en makkelijk bereikbaar. Om het menu niet eentonig te maken, combineer je de Blue Sugar-nectar van Anthouse, die 4-5 dagen per week kan vullen, met een andere nectar of zoete vloeistof op de overige dagen (1-2 dagen). Je kunt wat eiwit aan de nectar toevoegen.
Eiwit, veel. Suiker houdt de werksters in beweging, maar insecten laten de larven groeien. De regel van Antomas: met dagelijks opruimen van resten loont het om te veel te voeren, want de kolonie ziet overvloed als een signaal om meer en eerder te broeden. Zonder dat opruimen: afgemeten porties, want wat blijft liggen rotten, is een uitnodiging voor schimmel en mijten.
- Wissel de prooi week na week af, voor een gevarieerd menu: krekels (Acheta domesticus), dubia-kakkerlakken (Blaptica dubia) of runner-kakkerlakken (Shelfordella lateralis), meelwormen (Tenebrio molitor) en vliegen.
- Prooien op maat. Een pas aangekomen kolonie komt prima op gang met Thermobia domestica: klein en zacht, voor werksters die een krekel nog niet aankunnen.
- Vers is beter dan gedroogd. In een kweekdagboek weigerde de kolonie gedroogde meelwormen en stortte ze zich op een vers aangeboden vlieg; een andere kweekster gaf haar grote gekookte en geplette wormen, die meteen verdwenen.
- Open grote prooien voor ze: breek krekels en kakkerlakken een beetje open zodat de minors bij de binnenkant kunnen, tot er majors zijn.
Eten tegen de avond. Geef het eiwit aan het eind van de dag en ruim de resten 's ochtends op: dan zie je haar op haar best jagen.
Water apart. Ook al drinken ze nectar, de waterbuis met watten moet altijd vol zijn.
Groei: van nanitics tot majors
Camponotus-soorten hebben in het begin geen haast, en C. barbaricus is geen uitzondering. Van ei tot werkster duurt het, afhankelijk van de temperatuur, van zo'n 5 weken tot zo'n 3 maanden:
- Bij veel warmte, rond 30 °C, spreken verzorgingsgidsen van 4-6 weken. In een kweekdagboek uit Malta, midden in de zomer, kwam de eerste werkster zo'n 36 dagen nadat de eieren waren verschenen uit.
- Bij zo'n 25 °C, 8 tot 12 weken.
- Per fase, volgens een Duitse verzorgingsgids: van ei tot larve 3-5 weken; van larve tot pop 2-3; en van pop tot volwassen dier 3-5.
Hoeveel groeit ze? Een voorzichtige richtwaarde van kwekers is 10-20 werksters aan het eind van het eerste jaar en een honderdtal aan het eind van het tweede. Met warmte en volop voer gaat het sneller: de kweekster over wie we het hadden, ging van 4-5 werksters in november naar 80-100 de zomer daarop, en vertelt dat ze in twee jaar zo'n 4.000 werksters bereikte. Dat is een uitzonderlijk geval, maar het laat zien waartoe ze in staat is. Geen enkele studie heeft haar wilde kolonies geteld; kweekbronnen spreken van enkele duizenden werksters.
Het begin is het traagst. Zodra de kolonie boven enkele tientallen werksters uitkomt en volop eiwit krijgt, overtreft elke lichting de vorige: tijd om aan de Alpha-reeks te denken.
Milde diapauze
In haar gebied is de winter kort en mild. Thuis bootsen we dat na met een milde diapauze, korter en minder koud dan die van mieren uit Midden-Europa. Dit is de richtlijn van Antomas, gebaseerd op wat kwekers van deze soort doen:
- Periode: van november of december tot februari.
- Duur: 8-12 weken.
- Temperatuur: 14-16 °C. Een onverwarmde kamer, een gematigde berging of een wijnkoelkast volstaat.
- Langzame overgangen: 2-3 weken om in het begin af te koelen en evenveel om aan het eind weer op te warmen.
- Tijdens de diapauze: altijd water, wat suiker en bijna geen eiwit. Je ziet de hele winter larven die stilliggen en een koningin die nauwelijks legt, en dat is wat je mag verwachten.
- Aan het eind: zodra de activiteit terugkomt, komt ook het eiwit terug. Op Malta kwam een kolonie half maart uit de diapauze en foerageerden de werksters een paar weken later weer.
Meer kou is niet nodig: een koelkastdiapauze voegt niets toe voor een mier uit het zuiden. Sommige kwekers hebben haar een winter op zo'n 18 °C laten staan en de koningin bleef leggen; toch raden we de diapauze aan, omdat die het natuurlijke ritme van de soort nabootst.
Gedrag en observatie
Schuw als ze klein is, zelfverzekerd als ze groter wordt. In jonge kolonies blijven de paar werksters bij de koningin en komen ze alleen naar buiten als het moet. Als de majors verschijnen, verandert de kolonie van karakter: ze neemt het foerageergebied in, patrouilleert en stort zich op het voer.
Haar beste moment: de avond. Ga na het eten eens zitten kijken: minors die voedsel zoeken, middelgrote werksters bij het drinkbakje en, als er een grote prooi ligt, majors die die in stukken snijden.
Kijk zoveel je wilt. Mieren zijn er om van te genieten en van te leren, en deze kan goed tegen publiek: het volstaat om het nest donker te houden, het foerageergebied verlicht en rustig te werken als je schoonmaakt of voert.
Signalen om te lezen:
- Larven die midden in het seizoen niet groeien: te weinig warmte of eiwit.
- Werksters opeengepakt bij de waterbuis: het nest is te droog.
- Condens of schimmel op de wanden: te veel vocht of vergeten resten.
- Werksters die stilstaan in het foerageergebied en kamers vol broed: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen: olie of talk
C. barbaricus klimt moeiteloos tegen glas en acryl op, zelfs over het plafond, en een kweekster zag een werkster zonder problemen een strook PTFE oversteken, de gladde coating die veel liefhebbers gebruiken. Vertrouw dus liever niet op één enkele verdediging:
- Minerale olie of talk in een ononderbroken strook bovenaan het foerageergebied. Vernieuw de olie als er stof op komt, en de talk als hij slijt.
- Een deksel dat echt sluit, als reserve.
- Fijn gaas in de ventilatieroosters: nanitics passen door verrassend kleine gaatjes.
- Niets wat als brug kan dienen: geen takken, stenen of buizen die vlak bij de barrière leunen.
- Stevige aansluitingen: controleer doppen en buizen telkens als je uitbreidt.
Bijt ze? Hanteren en veiligheid
Gevaar voor mensen: geen. C. barbaricus heeft geen angel, en haar beet blijft bij een knijpje: zelfs een major, met haar grote kop, doet niet echt pijn. Wie er veel met de hand zou hanteren, zou hooguit wat eelt van het mierenzuur kunnen krijgen, en dat is al overdreven: het is heel zeldzaam.
Wat wel verstandig is, is goed voor hen te zorgen: om ze te verplaatsen een penseel met fijne haren of een zacht entomologisch pincet, en extra voorzichtigheid met de koningin. Meng geen verschillende kolonies, want ze vechten. En ook al is ze Iberisch: laat een gekweekte kolonie nooit vrij in de natuur.
Wat je niet moet doen
- Koninginnen samenvoegen of een koningin toevoegen aan een bestaande kolonie.
- Haar in voorjaar of zomer onder ongeveer 20 °C laten staan: het broed stagneert.
- Een kolonie met weinig werksters een enorm nest geven.
- Watten met suiker doordrenken of vergeten het water bij te vullen.
- Haar altijd hetzelfde insect geven, of alleen gedroogde prooien.
- Voedselresten in het nest of het foerageergebied laten liggen.
- Haar een koelkastdiapauze geven, te koud of te lang.
- Alles toevertrouwen aan één barrière, of roosters zonder gaas laten.
- Ze met de hand of met een hard pincet oppakken.
Wetenschappelijke bronnen
Voor deze verzorgingsgids hebben we gebruikgemaakt van de wetenschappelijke literatuur over Camponotus barbaricus, haar subgenus en haar tribus; Hormigas Ibéricas, van K. Gómez en X. Espadaler, en het werk van F. García over de Camponotus-soorten van Galicië (Arquivos Entomolóxicos 32, 2025), die geen DOI hebben; verspreidingsgegevens en gegevens over bruidsvluchten, en wat Antomas en andere liefhebbers hebben geleerd. Belangrijkste literatuur:
- Cagniant, H. (1996). Les Camponotus du Maroc (Hymenoptera: Formicidae): clé et catalogue des espèces. Annales de la Société entomologique de France (N.S.) 32: 87–100. doi:10.1080/21686351.1996.12278857
- Ward, P. S. & Boudinot, B. E. (2021). Grappling with homoplasy: taxonomic refinements and reassignments in the ant genera Camponotus and Colobopsis (Hymenoptera: Formicidae). Arthropod Systematics & Phylogeny 79: 37–56. doi:10.3897/asp.79.e66978
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Janicki, J., Narula, N., Ziegler, M., Guénard, B. & Economo, E. P. (2016). Visualizing and interacting with large-volume biodiversity data using client–server web-mapping applications: the design and implementation of antmaps.org. Ecological Informatics 32: 185–193. doi:10.1016/j.ecoinf.2016.02.006
- Keller, L. & Passera, L. (1989). Size and fat content of gynes in relation to the mode of colony founding in ants (Hymenoptera; Formicidae). Oecologia 80: 236–240. doi:10.1007/BF00380157
- Boulay, R., Arnan, X., Cerdá, X. & Retana, J. (2014). The ecological benefits of larger colony size may promote polygyny in ants. Journal of Evolutionary Biology 27: 2856–2863. doi:10.1111/jeb.12515
- Cerdá, X., Retana, J. & Cros, S. (1997). Thermal disruption of transitive hierarchies in Mediterranean ant communities. Journal of Animal Ecology 66: 363–374. doi:10.2307/5982
- Stadler, B. & Dixon, A. F. G. (2005). Ecology and evolution of aphid-ant interactions. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 36: 345–372. doi:10.1146/annurev.ecolsys.36.091704.175531
- Sauer, C., Stackebrandt, E., Gadau, J., Hölldobler, B. & Gross, R. (2000). Systematic relationships and cospeciation of bacterial endosymbionts and their carpenter ant host species: proposal of the new taxon Candidatus Blochmannia gen. nov. International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology 50: 1877–1886. doi:10.1099/00207713-50-5-1877
- Feldhaar, H., Straka, J., Krischke, M., Berthold, K., Stoll, S., Mueller, M. J. & Gross, R. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Wernegreen, J. J., Kauppinen, S. N., Brady, S. G. & Ward, P. S. (2009). One nutritional symbiosis begat another: phylogenetic evidence that the ant tribe Camponotini acquired Blochmannia by tending sap-feeding insects. BMC Evolutionary Biology 9: 292. doi:10.1186/1471-2148-9-292
- Hefetz, A. & Blum, M. S. (1978). Biosynthesis of formic acid by the poison glands of formicine ants. Biochimica et Biophysica Acta – General Subjects 543: 484–496. doi:10.1016/0304-4165(78)90303-3
- Tragust, S., Herrmann, C., Häfner, J., Braasch, R., Tilgen, C., Hoock, M., Milidakis, M. A., Gross, R. & Feldhaar, H. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Moeilijkheidsgraad
- Beginner



