Pheidole rhea: reina, soldados y obreras – foto real de Antomas
Pheidole rhea: reina, soldados y obreras – foto real de Antomas

Pheidole rhea

1 Beoordelingen
Niet op voorraad
€ 199,99
Inclusief belasting

Titanen met een kop van bijna 4 mm breed. Pheidole rhea is een van de heel weinige mieren ter wereld met supersoldaten: naast slanke, snelle kleine werksters en soldaten met grote koppen brengt de kolonie een derde kaste van reuzen voort, die het nest bewaakt met de grootste kop van haar afstammingslijn. Als oogster en jager van de berggraslanden in het zuidwesten van Noord-Amerika legt ze paden aan vol werksters met zaden, hangt ze haar larven aan het plafond van de kamers en kan ze in één jaar 35.000 werksters tellen. Een wetenschappelijke legende met een miljoenen jaren oud geheim: een vleugel die nooit zal vliegen en waarmee ze haar krijgers maakt. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.


 

Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd

Een van de Pheidole-soorten met de grootste kop die bekend zijn en een van de weinige ter wereld met supersoldaten: naast minor-werksters en soldaten maakt de kolonie een derde kaste met een reusachtige kop van bijna 4 mm breed. Oogstmier en jager uit het zuidwesten van Noord-Amerika, met een zeer snelle groei. Kolonies. Qbik Wild van gips met grote gangen, een zeer vochtige broedzone (70-80%) en een droge graanschuur, nest op 28-32 °C, enorm veel voedsel (allerlei zaden, zelfs gekookte pasta, en minstens elke 3-4 dagen eiwit), suiker maar 1-2 keer per maand en een diapauze van 3-4 maanden bij 15-18 °C. De supersoldaten komen bij grote kolonies, meestal na de eerste diapauze. Kleine minor-werksters en echte ontsnappingskunstenaars: barrière van PTFE of minerale olie.

Pheidole rhea Wheeler, 1908 is een oogstmier uit de berggraslanden van het zuiden van Arizona, New Mexico en het noordwesten van Mexico. Ze hoort bij Pheidole, een van de soortenrijkste miergeslachten ter wereld, beroemd om zijn soldaten met grote koppen. Maar P. rhea gaat nog een stap verder: in haar kolonies leven slanke, snelle minor-werksters, soldaten met een enorme kop en supersoldaten die nog groter zijn, met een kop van bijna 4 mm breed, meer dan vier keer zo breed als die van een minor-werkster. Daarom verwijst haar naam in onze Spaanse winkel naar de titanen.

In de wetenschap is ze bijna een beroemdheid. Ze is gebruikt om te onderzoeken hoe een soldaat ontstaat, waarom een paar soorten van het geslacht supersoldaten maken en hoe het werk is georganiseerd in zo’n ongelijke samenleving. Thuis is ze een spektakel van een andere orde: looproutes van werksters die zaden sjouwen, soldaten die bij de ingang wachten om prooien te ontleden en, als de kolonie volwassen wordt, de komst van de eerste supersoldaten. Om zover te komen zijn warmte, heel veel voedsel en geduld nodig. In deze verzorgingsgids houden we altijd gescheiden wat bij P. rhea is gedocumenteerd, wat er bekend is over andere Pheidole-soorten en wat we bij Antomas hebben geleerd door haar te kweken.

Biologie

Wat is een supersoldaat?

Bij bijna alle Pheidole-soorten zijn er twee soorten werksters: de minor-werkster, klein, die bijna al het werk doet, en de soldaat of major-werkster, met een enorme kop vol spieren om te bijten, prooien in stukken te knippen en zaden te kraken. Een supersoldaat (in het Engels supersoldier of supermajor) is een derde klasse werkster, nog groter dan de soldaat: geen koningin of mannetje, maar gewoon een steriele werkster, die zich zo ontwikkelt door de manier waarop haar larve wordt gevoed en gereguleerd.

De cijfers van P. rhea, gemeten door de myrmecoloog Edward O. Wilson in zijn monografie over het geslacht, zeggen genoeg. De kop van een minor-werkster is zo’n 0,86 mm breed; die van een soldaat 2,52 mm, en die van een supersoldaat 3,86 mm. De supersoldaat heeft dus een kop die zo’n 4,5 keer zo breed is als die van de minor en anderhalf keer zo breed als die van de soldaat, en haar lichaam haalt zo’n 10 mm.

Titanide of nandoe? Een raadselachtige naam en één koningin

William Morton Wheeler beschreef de soort in 1908, in zijn grote werk over de mieren van Texas, New Mexico en Arizona, aan de hand van één enkel exemplaar: een ontvleugelde, zeer grote koningin, verzameld in het zuiden van Arizona. Dat exemplaar, het holotype, meet 14,3 mm. Wheeler zag geen enkele soldaat of werkster.

Het verhaal ging verder met een misstap. In 1915 beschouwde Wheeler haar zelf als een gewoon synoniem van Pheidole fimbriata, en zo bleef het tot Marion R. Smith haar in 1943 weer als soort erkende en voor het eerst haar soldaten en werksters beschreef, binnen een ondergeslacht dat niet meer wordt gebruikt, Macropheidole. In 1949 bestudeerde Robert Gregg een compleet nest en mat hij honderden exemplaren. Wilson beschreef haar in 2003 opnieuw en plaatste haar, met voorbehoud, in de soortgroep van P. pilifera.

En de naam? Wheeler heeft hem niet uitgelegd. Wilson wijst erop dat Rhea het geslacht van de nandoe is, de Zuid-Amerikaanse loopvogel, en geeft toe dat niet bekend is waarnaar de naam verwijst. Rhea is ook de titanide uit de Griekse mythologie, moeder van de Olympische goden, en Wheeler had een paar jaar eerder Pheidole titanis benoemd. Dat hij aan de titanide dacht, is onze interpretatie, geen feit. Wat wel zeker is: met die supersoldaten past de verwijzing naar de titanen in haar Spaanse winkelnaam goed bij haar.

Berggraslanden met zomerregens

Haar verspreidingsgebied loopt van het zuiden van Arizona en New Mexico tot het noordwesten van Mexico, via Sonora, Chihuahua, Sinaloa en Nayarit, tussen zo’n 34 en 22,5° noorderbreedte. In de collecties van de Verenigde Staten is ze zeldzaam en volgens specialisten komt ze in Mexico veel vaker voor. In Arizona komt ze voor op de hellingen van verschillende bergketens, de zogeheten «sky islands», die boven de woestijn uitrijzen.

Ze leeft op uitlopers en plateaus aan de voet van de bergen, tussen zo’n 1.100 en 2.200 m hoogte, bij voorkeur in het lage deel van dat bereik. Haar typische landschap bestaat uit open, stenige, met gras begroeide hellingen. Gregg vond haar nest vlak bij de top van een droge helling, in zeer stenige grond met woestijngrassen, en de myrmecoloog Stefan Cover beschreef enorme kolonies die in de bodem nestelen, onder stenen of met een ingang die bekroond is met rommelige kraters van aarde.

Het klimaat in dat leefgebied is halfdroog en op middelmatige hoogte, met vier duidelijk afgebakende perioden:

  • Winter (december-februari): milde dagen, met maxima van zo’n 16-18 °C, en koude nachten, met geregeld vorst aan het oppervlak.
  • Voorjaar: zeer droog en steeds warmer; mei is meestal de droogste maand van het jaar.
  • Juni: de warmste maand, met gemiddelde maxima van zo’n 34 °C vóór de regens.
  • Moesson (juli-september): bijna dagelijks onweer in juli en augustus, met iets meer dan 60% van de jaarlijkse neerslag. Dat is de periode waarin de mieren het actiefst zijn.

Onder de grond, waar de kolonie leeft, worden de uitersten sterk afgezwakt. In een bodemmeetstation in die graslanden is de grond op 10-50 cm diepte tussen juni en augustus zo’n 28-32 °C en zakt hij tussen december en februari naar zo’n 10-14 °C, zonder ooit te bevriezen. Dat zijn de twee getallen die we gebruiken om haar parameters thuis vast te stellen.

Zeven of acht soorten wereldwijd

Supersoldaten zijn een zeldzaamheid binnen een gigantisch geslacht. De studies van Ming Huang en Diana Wheeler spreken van zeven beschreven soorten met polymorfe soldaten, en het team van Ehab Abouheif van acht, allemaal uit het zuidwesten van de Verenigde Staten en het noorden van Mexico. De bekendste zijn P. rhea, P. obtusospinosa en P. tepicana, en daarbij komt P. polymorpha, uit Midden-Mexico, waarvan de naam juist verwijst naar dat samenleven van soldaten en supersoldaten.

P. rhea is de reus van de groep. De kop van haar supersoldaat is 3,86 mm breed, tegen zo’n 2,5 mm bij P. obtusospinosa en 1,6 mm bij P. tepicana. En ze overtreft ook andere Pheidole-soorten die om hun grootte bekendstaan: P. titanis, die in dezelfde regio leeft, heeft grote soldaten maar geen supersoldaten, en de kop van haar soldaat is zo’n 1,9 mm breed; die van de soldaat van de Aziatische P. ocellata zo’n 3 mm. We kennen geen gepubliceerde meting van een Pheidole-kop die breder is dan die van deze supersoldaat, al heeft geen enkele studie het hele geslacht formeel vergeleken.

Een potentieel dat tientallen miljoenen jaren sliep

Hoe verschijnen supersoldaten bij zo weinig soorten die bovendien zo ver uit elkaar staan in de stamboom van het geslacht? In 2012 publiceerden Rajendhran Rajakumar, Ehab Abouheif en hun team in Science een verrassend antwoord. Bij onderzoek van elf soorten zagen ze dat P. rhea hoort bij een lijn die zich heel vroeg van de rest van Pheidole afsplitste, terwijl P. obtusospinosa op een veel recentere tak zit: de supersoldaat is minstens twee keer onafhankelijk ontstaan.

Het spoor lag in een wilde kolonie van P. morrisi, een soort zonder supersoldaten, waarin ze een paar afwijkende individuen vonden die op supersoldaten leken. In het lab behandelden ze larven van P. morrisi en van andere soorten zonder supersoldaten met methopreen, een stof die het juveniel hormoon nabootst, en kregen ze werksters die op supersoldaten leken. De conclusie: het programma om ze te maken ligt opgeslagen in de ontwikkeling van veel Pheidole-soorten, al tientallen miljoenen jaren uitgeschakeld, en een hormonaal of omgevingsduwtje volstaat om het wakker te maken. Soorten als P. rhea zijn de soorten die het geregeld gebruiken.

Het orgaan dat reuzenkoppen maakt

Bij Pheidole-soorten staat niet in de genen of een larve minor-werkster of soldaat wordt: dat hangt af van hoeveel juveniel hormoon ze heeft op een gevoelig moment in het laatste larvestadium, en dat hangt op zijn beurt af van hoe de kolonie haar voedt. Diana Wheeler en Frederik Nijhout toonden dat in 1981 aan. Bij soorten met supersoldaten is er een tweede, hogere drempel, die bepaalt of een toekomstige soldaat een supersoldaat wordt.

In 2018 ontdekte het team van Abouheif in Nature het ontbrekende stukje. Larven die soldaat worden, ontwikkelen een tijdlang rudimentaire vleugelschijven, aanzetten tot de vleugels van een koningin die nooit gevormd zullen worden. Hun groei is nodig om de kop veel sterker te laten groeien dan het lichaam: wordt die groei geremd, dan worden de soldatenverhoudingen niet bereikt. En de kolonie stuurt dat: volwassen soldaten geven een feromoon af dat de groei van die schijven remt als er al genoeg soldaten zijn. Ook de met methopreen opgewekte supersoldaten hadden nog kleine vleugelaanzetten.

Het is een van de mooiste verhalen uit de mierenbiologie: een «nutteloos» orgaan, een vleugel die nooit zal vliegen, is het gereedschap waarmee de kolonie haar strijders maakt. Het experimentele werk is vooral gedaan met een andere soort, P. hyatti, maar het verklaart iets wat je thuis zult zien: hoeveel soldaten en supersoldaten je kolonie heeft, hangt af van hoe ze eet en hoeveel soldaten ze al heeft.

Een trap van maten, geen drie treden

Spreken van «drie kasten» is een vereenvoudiging. In 1949 mat Gregg de populatie van één nest: 201 soldaten, 262 middelgrote werksters en 274 minor-werksters. Hij vond een doorlopende reeks, zonder duidelijke sprongen, van kleine soldaten van zo’n 5,5 mm tot de grootste van 9,8-10,2 mm. Meer dan zestig jaar later bestudeerden Huang en Wheeler de demografie van kolonies van P. rhea, P. obtusospinosa en P. tepicana en vonden ze bij de soldaten van P. rhea twee groottemodi, twee pieken in de verdeling: de soldaat en de supersoldaat, verbonden door tussenvormen.

Hun resultaten bevatten nog meer merkwaardige details:

  • Bij al deze soorten groeit de kop van de soldaat veel sneller dan het lichaam: hoe groter de soldaat, hoe onevenrediger zijn kop.
  • De meeste soldaten horen bij de kleine klasse, maar P. rhea investeert ongeveer evenveel biomassa in soldaten als in supersoldaten: weinig, maar heel duur.
  • Bij P. rhea verschijnen de twee soldatenklassen in de loop van de ontwikkeling van de kolonie; bij P. obtusospinosa komt de tweede veel later.

Voor een kweker is het gevolg eenvoudig: supersoldaten verschijnen niet ineens. Eerst zie je kleine soldaten, dan steeds grotere en, als de kolonie al flink wat werksters heeft, de eerste reuzen; in de ervaring van Antomas nooit tijdens het eerste jaar (zie «Supersoldaten thuis: eiwit, ruimte en geduld»).

Veel kop… en bijna hetzelfde werk

Je zou verwachten dat elke klasse werkster haar eigen vak heeft. In 2017 zetten Darcy Gordon, Iulian Ilieş en James Traniello dat op de proef met een labkolonie van zo’n 30.000 werksters. Ze vergeleken gedrag, hersenen en lichaamsvorm in de drie klassen en vonden een groot verschil tussen minor-werksters en soldaten, maar heel weinig tussen soldaten en supersoldaten, die sterk overlappen in wat ze doen, in de opbouw van hun hersenen en in hun vorm. De drie klassen hebben vergelijkbare repertoires, al doen de minors de belangrijkste taken vaker. De auteurs suggereren dat soldaten en supersoldaten zich zouden kunnen specialiseren in zaden van verschillende grootte, maar hebben dat niet getest.

Een jaar later vond dezelfde groep een onverwacht verschil: supersoldaten herkennen het feromoonspoor bij lagere concentraties dan de minors en de soldaten. Bij het zoeken naar een nieuw nest of bij een ontmoeting met een werkster van een andere kolonie maakte de grootte daarentegen geen verschil in hun reactie. Omdat P. rhea bij een oude lijn van het geslacht hoort, denken de onderzoekers dat haar organisatie zou kunnen lijken op die van de eerste Pheidole-soorten.

Koppen die als deur dienen

Waarvoor dient een supersoldaat dan? De beste aanwijzing komt van haar verwant P. obtusospinosa. Op een middag in juli 2006, in een kloof met eiken, platanen en jeneverbessen in het zuiden van Arizona, zag Ming Huang hoe een legermier, Neivamyrmex texanus, een van haar kolonies aanviel, en hij publiceerde het in 2010:

  • Groepjes van 4-6 legermieren vielen de soldaten buiten het nest aan, terwijl de minor-werksters ze immobiliseerden door hun poten uit te rekken.
  • De supersoldaten gingen naar binnen en sloten de ingangen af met hun kop, roerloos, ook al beten de legermieren ze en probeerden ze hen te steken.
  • Daarna gingen ze naar buiten om in de rug tegen te vallen, en ze wisselden blokkeren en tegenaanval minstens drie keer af in 30-45 minuten, tot de aanval was afgeslagen.

Het was de eerste keer dat een mier werd gezien die de ingang blokkeerde met een kop die niet als prop is aangepast. Huang stelde voor dat de druk van legermieren deels verklaart waarom supersoldaten meerdere keren in die regio zijn ontstaan. Bij P. rhea is het niet direct waargenomen, maar ze leeft in dezelfde landschappen en met dezelfde vijanden.

Oogstmier en jager

P. rhea eet alles wat ze in het grasland vindt. Volgens Cover, geciteerd door Wilson, oogst ze zaden in grote hoeveelheden en is ze tegelijk een actieve predator. Gregg zag in april werksters en soldaten die bij de ingang van hun nest zaden van verschillende woestijnplanten verzamelden. Volwassen kolonies leggen hoofdroutes aan, vaste en drukbelopen paden die uit het nest vertrekken en zich vertakken naar de verzamelgebieden, zoals die van onze Messor barbarus.

Wie op voedsel uitgaat, is ook beschreven: de minor-werksters en de middelgrote werksters. De grote soldaten en de supersoldaten zie je nauwelijks buiten het nest; kwekers vertellen dat ze bij de ingang wachten om binnenkomende prooien te ontleden. Er wordt vaak gezegd dat de supersoldaten er zijn om de grootste zaden te kraken, en met die koppen vol spieren is dat logisch, maar geen enkele studie heeft het aangetoond. De kolonies zijn agressief en alle kasten komen naar buiten om het nest te verdedigen.

Met de oogstmieren van het geslacht Pogonomyrmex, de rode mieren van de Noord-Amerikaanse woestijnen en graslanden, is de rivaliteit bijzonder. In de ervaring van Antomas zijn het directe concurrenten: ze zoeken dezelfde zaden op dezelfde terreinen, en in het wild vechten ze en doden ze elkaar vaak. We hebben nog geen studie gevonden die dat bij P. rhea meet, maar het is een van de kenmerken die haar het best typeren: een oogstmier die niet opzij gaat voor andere grote oogstmieren.

Een hangende kinderkamer

Een van de best bestudeerde eigenaardigheden van de soort zit in het broed. In 2012 publiceerden Clint Penick en zijn team dat de werksters van P. rhea hun larven aan de wanden en het plafond van de diepe kamers van het nest hangen. Dat doen ze met larven van het laatste, vierde stadium, die haren hebben met een ankervormige punt, zoals de haakjes van klittenband. In vlakke kamers ligt het broed op een hoop op de vloer; in diepe kamers met zandwanden zitten de larven overal vastgeplakt, terwijl de eieren, de kleine larven en de poppen onderin blijven.

Ze toonden aan dat die haren de sleutel zijn: als ze werden bijgeknipt, lieten de larven los van oppervlakken met een helling van 90° en 120°, terwijl de intacte larven bleven zitten. En er is een detail dat niemand heeft verklaard: larven van soldaten en van mannetjes hingen nooit, al hebben soldatenlarven ook ankerharen. Voor de auteurs is het een manier om de kinderkamer te organiseren: de wanden worden benut en de grote larven worden van de rest van het broed gescheiden. Zie je ooit larven aan het plafond van een kamer plakken, dan is dat geen probleem: het is precies wat ze doen.

Een oude lijn in een hyperdivers geslacht

Pheidole is een van de soortenrijkste diergeslachten: in 2015 waren er zo’n 1.124 beschreven soorten, ongeveer 8% van alle bekende mieren, en tegenwoordig zijn het er rond de 1.200. De fylogenetische studie van Evan Economo en zijn team plaatste de oorsprong van het geslacht in de Nieuwe Wereld, zo’n 37 miljoen jaar geleden, en één enkele kolonisatie van de Oude Wereld zo’n 22 miljoen jaar geleden, waarna het zich over alle continenten verspreidde.

In die stamboom nemen P. rhea en haar verwant P. fimbriata een basale positie in: ze horen bij een lijn die zich heel vroeg van de rest afsplitste. Daarom gebruiken onderzoekers haar als venster op hoe de eerste Pheidole-soorten eruitgezien kunnen hebben, en daarom is het zo opvallend dat supersoldaten bij haar voorkomen en bij enkele soorten op veel recentere takken. Bij Antomas vind je ook de mediterrane Pheidole, Pheidole pallidula, en een andere reus uit dezelfde regio, Pheidole titanis, een termietenjager.

Gigantische kolonies: 35.000 werksters in één jaar

Cover beschreef de wilde kolonies van P. rhea als enorm, en de labkolonie die Gordon en zijn collega’s bestudeerden, telde zo’n 30.000 werksters. In de ervaring van Antomas is haar groei buitengewoon: onder optimale omstandigheden, met warmte, vocht en enorm veel voedsel, kan een kolonie zo’n 35.000 werksters in één jaar bereiken.

Hoe groot wordt een oude wilde kolonie? Niemand heeft nog een heel nest geteld, maar met dat groeitempo achten we het bij Antomas zeer waarschijnlijk dat de grootste honderdduizenden werksters halen, misschien bijna een miljoen. Verwar ze echter niet met een superkolonie in strikte zin, een netwerk van nesten die elkaar niet aanvallen en een enorm territorium delen, zoals bij de Argentijnse mier: P. rhea vormt gigantische kolonies, maar die zijn territoriaal en agressief tegenover hun buren.

Wanneer ze vliegen en hoe ze een kolonie stichten: wat bekend is

Hier heeft de wetenschap meer gaten dan gegevens. Er is geen enkele gedateerde bruidsvlucht van P. rhea gepubliceerd. Wat er is, is indirect: in juli 2005 werden in het zuiden van Arizona startende kolonies verzameld, een stichtende koningin met haar broed, voor de studies van Penick, en Gregg vond op 2 maart een ontvleugelde koningin onder een steen, misschien een stichtster die de winter had doorgebracht. Noord-Amerikaanse kwekers plaatsen de vluchten tussen juni en september, met een piek in juli en na de eerste moessonregens, net als bij haar verwant P. obtusospinosa, waarbij gevleugelden zijn gezien van april tot september.

Volgens dezelfde kwekers is de koloniestichting claustraal: de koningin sluit zich alleen op en brengt haar eerste werksters groot op haar reserves, zonder naar buiten te gaan om te eten. En de kolonies hebben één koningin. Dat past bij wat gebruikelijk is in het geslacht, maar geen enkele studie bevestigt het. Over de levensduur van de koningin zijn geen gegevens. Het dichtst in de buurt komt het lab van Penick, dat in 2005 verzamelde stichtingen kweekte: een van zijn kolonies bracht in de zomer van 2011 mannetjes voort, wat wijst op koninginnen die meerdere jaren leven.

Grootte en morfologie

Een robuuste, sterk polymorfe Myrmicinae, met werksters van zeer uiteenlopende grootte, van de minor tot de supersoldaat, zonder duidelijke grens tussen soldaten en supersoldaten.

  • Minor-werkster. Klein, snel en langpotig, met een kop in verhouding. Zoals alle kasten van de soort heeft ze zeer lange doorns op het propodeum, het achterste deel van de thorax.
  • Soldaat. Grote kop, bedekt met fijne lengterichels (carinulae) behalve op de driehoek van het voorhoofd, met krachtige kaken. De achterkant van het propodeum loopt bijna verticaal af, en de postpetiolus, de tweede knoop van de «taille», is van boven gezien ruitvormig.
  • Supersoldaat. Als de soldaat, maar veel groter en met een onevenredig grote kop. Bij de grootste exemplaren vormt de sculptuur van de achterste koplobben concentrische spiralen, als een vingerafdruk.
  • Koningin. Groot en robuust, met een kop die breder is dan lang.
  • Mannetje. Gevleugeld; er is geen gepubliceerde beschrijving met afmetingen.
  • Kleur. Volgens Wilson licht roodbruin, met een iets donkerdere gaster. Gregg beschrijft de grootste soldaten met een duidelijk roodachtige kop aan de achterste helft en een bruine tot zwarte thorax en gaster.
  • Angel. Zoals alle Myrmicinae heeft ze een kleine angel, maar kwekers zijn het erover eens dat ze mensen niet merkbaar steekt (zie «Hanteren en veiligheid»).
  • Ontwikkeling. Naakte poppen, zonder cocon, zoals bij alle Myrmicinae.

En waarmee kun je haar verwarren? Met haar verwant P. fimbriata, waarmee ze bijna dertig jaar werd samengevoegd. Volgens Gregg heeft P. fimbriata dichte haarbosjes onder de petiolus en de postpetiolus, die bij P. rhea ontbreken, en iets minder facetten in het oog. De andere soorten met supersoldaten uit de regio, P. obtusospinosa en P. tepicana, zijn een stuk kleiner.

Afmetingen bij benadering

  • Koningin: zo’n 14 mm (14,3 mm het typesexemplaar)
  • Supersoldaat: tot zo’n 10 mm; kop 3,86 mm breed en 4,04 mm lang
  • Soldaat: vanaf zo’n 5,5 mm, met alle tussenmaten tot de supersoldaat; kop 2,52 mm breed en 2,76 mm lang
  • Minor-werkster: zo’n 3-4 mm; kop 0,86 mm breed en 0,96 mm lang
  • Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen

De kopmaten zijn die van Wilson (2003); de lengtes die van Smith (1943) en Gregg (1949), en die van de koningin die van het typesexemplaar van Wheeler en die van Gregg. In winkels en op fora gaan koninginnen van 16 tot 22 mm en werksters van 2 mm rond: dat houdt geen stand tegenover deze metingen. De kopbreedte van bijna 4 mm van de supersoldaat is daarentegen goed gemeten.

Houden in gevangenschap

Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd

Het is geen tere soort: ze eet alles, is taai en groeit met warmte en voedsel snel. Sommige winkels beschouwen haar als een soort van gemiddeld niveau. Bij Antomas geven we haar een 4/5 omdat ze in de dagelijkse verzorging zeer veeleisend is:

  • Hoge temperatuur. Op kamertemperatuur overleeft ze, maar groeit ze nauwelijks. Ze heeft het nest het hele actieve seizoen op 28-32 °C nodig, ook in de zomer.
  • Heel veeleisend qua vochtigheid. De broedzone moet altijd heel vochtig zijn, 70-80%, en tegelijk moet de graanschuur droog blijven. Het nest laten uitdrogen, is een ernstige fout.
  • Enorm veel voedsel. Allerlei zaden in overvloed, en minstens elke 3-4 dagen eiwit: een kolonie van deze soort eet ontzettend veel.
  • Ontsnappingskunstenaar. Haar minor-werksters zijn klein, snel en zoeken heel hardnekkig naar uitgangen: de barrière en de afsluitingen moeten altijd in goede staat zijn.
  • Ze groeit hard. In de ervaring van Antomas kan een kolonie onder optimale omstandigheden zo’n 35.000 werksters in een jaar halen. Je moet op tijd uitbreiden en veel schoonmaken.
  • Een gevoelige diapauze. 3-4 maanden bij 15-18 °C, met geleidelijke temperatuurwisselingen en zonder de broedzone te laten uitdrogen.
  • De supersoldaten komen niet meteen. Ze verschijnen nooit in het eerste jaar: je hebt een kolonie met flink wat werksters nodig, en normaal komen ze na de eerste diapauze.

En het is zeer de moeite waard. Weinig mieren bieden zoveel in één formicarium: looproutes van werksters die zaden sjouwen, soldaten die prooien bij de ingang ontleden, larven die aan het plafond van de kamers hangen en, uiteindelijk, supersoldaten met een reuzenkop die bijna niemand live heeft gezien. Het is een van de soorten waarmee je het best begrijpt waartoe een mierensamenleving in staat is.

Aanbevolen parameters

  • Nesttemperatuur: hoog, 28-32 °C in het actieve seizoen; 28-30 °C is een comfortabel bereik. Boven 26 °C is er geen probleem, maar daaronder groeit ze heel langzaam. Het is de bodemtemperatuur van haar leefgebied in de zomer, en de kwekers uit Arizona zijn het erover eens dat ze zonder warmte nauwelijks groeit. Laat niet het hele nest boven 32 °C komen.
  • Foerageergebied: op kamertemperatuur of iets warmer, met eventueel een gematigd hoekje; zo kan de kolonie kiezen.
  • Vochtigheid: hoog. De broedzone heel vochtig, 70-80%, zonder dat ze doorweekt raakt, en een droge graanschuur voor de zaden. Het foerageergebied droog. Het is een soort die heel veel vocht vraagt: als het nest uitdroogt, betaalt het broed daar meteen de prijs voor.
  • Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied. Laat het nooit opraken.
  • Licht: het volstaat om ze een donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied verlicht te houden, met een normale dag-nachtcyclus.
  • Diapauze: 3-4 maanden bij 15-18 °C, ongeveer van november of december tot februari of maart (zie «Diapauze»).

Gebruik je warmte, plaats die dan aan één zijkant van het nest, met thermostaat en ver van het waterreservoir: warmte naast water veroorzaakt condens, en in de gangen van een kleine mier is een druppel een val.

Aanbevolen formicaria

Bij Antomas raden we vooral de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan: modulaire gipsnesten die het vocht dat deze soort vraagt heel goed vasthouden, vooral in het begin. Om te beginnen een Qbik Wild One:

Vanaf dan groeit de kolonie snel en kun je allerlei Wild-modules toevoegen. Bij ons werkt de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid heel goed, die de bevochtiging door verdamping vanuit een reservoir onderin combineert met een drinkbuis aan de zijkant, en je kunt ook de Qbik Wild Duo P 2C gebruiken, alleen met verdamping:

Na verloop van tijd kun je ook modules uit de drogere Qbik Alpha-serie tussenvoegen, zoals de QBIK DUO: ze zijn een goede plek voor de graanschuur. En zodra er grote soldaten verschijnen, kies je altijd grote gangen: een supersoldaat heeft een kop van bijna 4 mm breed, en in smalle gangen raken de zwaarste soldaten zelfs vast.

Breid uit als je veel werksters stil in het foerageergebied ziet zitten, zonder plek binnen, maar loop niet te ver vooruit: in een enorm nest voor een kleine kolonie worden de overtollige kamers afvalhopen, met schimmel en mijten. Maak de opstelling zo af:

  • Vochtige broedzone en droge graanschuur. Houd het reservoir van de Wild-modules altijd gevuld met water, zodat de broedzone op 70-80% blijft, en laat de kolonie het graan in de droogste kamers of in een Alpha-module opslaan.
  • Een dun laagje droog zand in het foerageergebied, waar ze hun afvalhoop zullen aanleggen.
  • Water in een reageerbuis met watten, nooit open: een minor-werkster verdrinkt in een druppel.
  • Drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit in watten (zie «Voeding»).
  • Ontsnappingsbarrière van PTFE of minerale olie en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).

Koloniestichting en groei

Bij Antomas verkopen we kolonies: een koningin met werksters en broed. De koloniestichting is de kwetsbaarste fase van de soort, en door te beginnen met een kolonie die al loopt, sla je de meest fragiele maanden over. Laat haar na ontvangst een paar dagen donker en rustig staan, bij 28-30 °C en met een vochtige broedzone, met water, een paar zaden en een kleine prooi, en open de buis of het nest niet vaker dan nodig.

Daarna hangt het tempo vooral af van warmte en eiwit. De dagboeken van Noord-Amerikaanse kwekers geven een idee van wat ze kan:

  • De eerste soldaten, klein, verschijnen al snel, na een paar weken.
  • Een kolonie die dagelijks krekels kreeg, groeide van een pas gestarte koningin naar zo’n 780 werksters en zo’n 20 soldaten in drie maanden, al had ze wel een versterking gekregen van poppen van haar eigen soort.
  • Een winkel in Arizona spreekt van meer dan 5.000 werksters het eerste jaar met warmte en goed voedsel.
  • In de ervaring van Antomas kan een kolonie onder optimale omstandigheden zo’n 35.000 werksters in een jaar halen.

Dat zijn geen vaste regels: zonder warmte, zonder vocht of met weinig voedsel gaat de groei veel langzamer. Wat wel vaststaat, is de gouden regel: voeg nooit koninginnen of verschillende kolonies samen. Het is een territoriale soort die zeer agressief is tegenover andere mieren; een kweker zag een kolonie het broed verminken van een andere Pheidole die hij had toegevoegd.

Aankomst en verhuizing

Om de kolonie naar het formicarium over te zetten, werken we bij Antomas door uitschudden: met het formicarium al gemonteerd, de vochtige zone klaar en de barrière aangebracht, openen we de buis of bak in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en schudden we de koningin, de werksters, het broed en de zaden er voorzichtig uit, en helpen achterblijvers met een penseel. Werk boven een dienblad, want de minor-werksters zijn snel, en houd het nest donker: binnen een paar uur hebben ze het broed naar de vochtige zone gebracht en zijn ze begonnen de graanschuur in te richten. Gregg vertelde al in 1949 dat de kolonie verhuisde toen hij het nest dat hij bestudeerde verstoorde: het is een soort die makkelijk verhuist. Om haar naar een grotere Wild-module over te zetten, gebruik je dezelfde methode.

Voeding

Het is een soort die enorm veel eet, en voedsel bepaalt meer dan wat ook haar groei.

Zaden: veel en van allerlei soorten. Ze is een oogstmier en eet enorm veel zaden: kwekers zijn het erover eens dat ze sneller groeit met een overvloed aan zaden in de graanschuur. Bij Antomas geven we ze allerlei zaden, schoon, onbehandeld, ongezouten en ongebrand: graszaad (Poa), chiazaad, paardenbloemzaad, kanariezaad, gierst en teunisbloemzaad, die het vaakst bij deze soort worden genoemd, en, voor grote kolonies, gepelde en fijngehakte zonnebloempitten.

  • Leg ze in het foerageergebied zodat ze ze naar de droge graanschuur brengen; nooit in de vochtige zone of in contact met de watten.
  • Haal twee à drie keer per week gekiemde of beschimmelde zaden weg, en leeg de afvalhoop af en toe.

Gekookte pasta: een extraatje waar ze dol op zijn. Bij Antomas geven we ze ook gekookte pasta, dezelfde die wij eten: een macaroni, wat vermicelli, wat er maar is, zonder saus. Ze bijten erin en eten het graag, en het is een heel aanrader als aanvulling op de zaden. Geef kleine stukjes en haal wat overblijft de volgende dag weg, want vochtige pasta beschimmelt.

Eiwit: hoe meer, hoe beter. Het is de motor van de groei en de sleutel tot grote soldaten. Geef het minstens elke 3-4 dagen, en vaker als je kunt. Dat is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter overvoeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en in grotere aantallen. Kun je niet vaak schoonmaken, overvoer dan liever niet: eiwit dat overblijft, gaat rotten en brengt schimmel en mijten mee. Wissel van week tot week van soort insect, zodat ze niet altijd hetzelfde eten:

In de eerste fasen liever kleine, pas gedode insecten; als de kolonie groeit, kun je grotere prooien geven en ook levende, en dan zie je hoe de minor-werksters de andere rekruteren en de soldaten komen aanzetten om ze in stukken te knippen. Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier, want insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden, en haal de resten binnen 24 uur weg.

Dierlijk eiwit, van allerlei soort. Naast insecten geven we ze bij Antomas van alles een beetje: kip, pinkies (bevroren babymuisjes, zoals ze als voer voor reptielen worden verkocht) en ander vlees, in stukjes die passen bij de grootte van de kolonie. Vlees liefst gekookt; pinkies zoals ze zijn. Hebben ze het dierlijke eiwit na 24-48 uur niet opgegeten, haal het dan weg.

Suikers, alleen als aanvulling. Ze vormen niet de basis van haar dieet, en bij Antomas raden we niet aan ze vaak te geven: een of twee keer per maand, zoals we bij oogstmieren doen, met afwisseling: bijna altijd de Blue Sugar-nectar van Anthouse en af en toe een andere nectar of suikerhoudende vloeistof; je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Altijd in een drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en nooit in watten, die beschimmelen en de vloeistof snel laten bederven.

Water: altijd, in de reageerbuis met watten. Ook al eten ze droge zaden, water mag nooit ontbreken.

Kippenkop vs. Pheidole rhea, deel 2 (Anthouse)

«Kippenkop vs. Pheidole rhea», deel 2, van Anthouse: eiwit in het groot voor een kolonie P. rhea.

Een strijd om een monster voort te brengen, deel 2 (Anthouse)

«Een strijd om een monster voort te brengen», deel 2, van Anthouse: op zoek naar de supersoldaten.

Supersoldaten thuis: eiwit, ruimte en geduld

Het is de vraag die iedereen stelt die deze soort koopt: wanneer verschijnt de eerste supersoldaat? In de ervaring van Antomas nooit tijdens het eerste jaar: de kolonie moet flink wat werksters hebben, en normaal komen ze na de eerste diapauze. Volgens de biologie van het geslacht wordt een larve soldaat, en daarna supersoldaat, als ze op het juiste moment veel voedsel krijgt en de kolonie «besluit» dat ze meer soldaten nodig heeft. In de praktijk betekent dat:

  • Een grote kolonie. Kleine kolonies maken kleine soldaten. Noord-Amerikaanse kwekers bevestigen dat: een van hen, met een enorme kolonie na negen maanden, zag nog steeds geen supersoldaten.
  • Veel voedsel, en constant. Supersoldaten voortbrengen in gevangenschap vraagt overvloedige voeding, vooral eiwit. Periodes van honger betaal je terug in de grootte van de soldaten.
  • Warmte en vocht in het actieve seizoen. Boots haar moessonzomer na: 28-32 °C, veel voedsel en een goed vochtige broedzone.
  • Ruimte. Grote gangen en op tijd uitbreiden: een krappe kolonie gaat niet haar duurste werksters maken.

En maak je geen zorgen als in het begin bijna alle soldaten klein zijn: in de natuur is dat ook zo. Het zeldzame, en het waardevolle, is de supersoldaat.

Diapauze

Er is geen enkele studie over haar diapauze, en de meningen zijn verdeeld: sommige verkopers uit Arizona zeggen dat ze er geen nodig heeft en houden haar het hele jaar actief, en andere winkels raden een milde rust van 2-3 maanden bij 15-18 °C aan. In het lab van Penick leefden en kweekten kolonies jarenlang bij een constante 24 °C. Maar in haar leefgebied bestaat de winter wel: tussen december en februari vriest het aan het oppervlak en blijft de grond waar de kolonie leeft zo’n drie maanden op 10-14 °C.

Bij Antomas geven we haar een diapauze van 3-4 maanden, ongeveer van november of december tot februari of maart, bij 15-18 °C: dat respecteert haar natuurlijke cyclus zonder haar af te koelen als een Europese soort. Het kan een gevoelig moment zijn, dus doe het zorgvuldig:

  • Verlaag de temperatuur geleidelijk, over een à twee weken, en verhoog haar aan het eind op dezelfde manier.
  • Ga niet onder 15 °C.
  • Laat de broedzone niet uitdrogen: houd het reservoir van het nest de hele diapauze gevuld met water.
  • Altijd water beschikbaar en zaden in de graanschuur; eiwit weinig of niet.
  • Ga aan het eind terug naar warmte en eiwit zodra je activiteit en broed ziet. Dat is het moment waarop meestal de eerste supersoldaten verschijnen.

Gedrag in gevangenschap

Ordelijk en hardwerkend. Binnen een paar dagen zie je het huis georganiseerd: het broed in de vochtige zone, het graan in de graanschuur en de afvalhoop buiten. In het foerageergebied vormen de minor- en middelgrote werksters looproutes naar het voedsel, en de grote soldaten blijven in het nest of bij de ingang, wachtend op de prooien.

Actief bij warmte en vocht. In de natuur komen ze midden in de zomer vooral bij het vallen van de avond naar buiten, en na de regens worden ze veel actiever, vertellen kwekers. Thuis, met een warm nest, zie je ze op elk uur van de dag bewegen.

Zeer agressief tegenover andere mieren. Ze verdedigen het nest met al hun kasten en vallen elke vreemde mier aan: geen gedeelde opstellingen of formicaria die met andere kolonies verbonden zijn.

Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om ze hun donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied verlicht te houden, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. Zoek met een loep naar de larven aan het plafond van de kamers en vergelijk de koppen van de werksters.

Alarmsignalen:

  • Broed dat stilvalt of verdwijnt: bijna altijd te weinig eiwit, warmte of vocht.
  • Gekiemde zaden of schimmel in de graanschuur: te veel vocht in de droge zone.
  • Condens in de gangen: warmte te dicht bij het water.
  • Veel werksters die stil in het foerageergebied zitten, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.

Ontsnappingen en barrières

Dit is haar zwakke punt. De minor-werksters meten 3-4 mm, zijn snel en verkennen elke kier, en kwekers zijn het erover eens dat een grote kolonie heel hardnekkig naar uitgangen zoekt. Hoe meer ze groeit, hoe meer werksters hun geluk beproeven:

  • PTFE (Fluon) in een dunne laag bovenaan de wanden van het foerageergebied, de barrière die Pheidole-kwekers het meest aanraden. Ze houdt langer als je haar aan de onderkant van een rand aanbrengt.
  • Als alternatief een strook minerale olie, veel makkelijker te vinden. Vernieuw haar als er stof of resten op komen.
  • Goed sluitend deksel en geen speling in verbindingen, doppen en buizen: voor een minor-werkster is elke spleet een deur.
  • Niets wat als brug kan dienen naar de barrière, en geen voedselresten die eraan vastplakken.

Hanteren en veiligheid

Het is geen gevaarlijke soort. Zoals alle Myrmicinae heeft ze een kleine angel, maar kwekers zijn het erover eens dat ze mensen niet merkbaar steekt. Wat ze wel doen, is bijten: het kneepje van een grote soldaat of een supersoldaat voel je, maar verder gaat het niet. Hanteer ze altijd met gereedschap, een zachte pincet en een penseel, nooit met je handen, en werk langzaam om geen werkster te verliezen of te beschadigen, en zeker de koningin niet. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.

Wat je niet moet doen

  • Haar in het actieve seizoen onder 26 °C houden en verwachten dat ze groeit.
  • De broedzone laten uitdrogen: het is een soort die heel veel vocht vraagt.
  • De zaden in de vochtige zone of in contact met de watten leggen.
  • Het water laten opraken of de warmte naast het waterreservoir plaatsen.
  • Te zuinig zijn met voedsel, ze altijd hetzelfde insect geven of resten eiwit of pasta langer dan 24 uur laten liggen.
  • Suikerhoudende vloeistoffen in watten aanbieden of water open laten staan.
  • Vertrouwen op een oude barrière of speling laten in deksels en verbindingen.
  • Smalle gangen gebruiken als de grote soldaten verschijnen, of wachten met uitbreiden tot de kolonie krap zit.
  • Koninginnen of kolonies samenvoegen, of haar samen met andere soorten houden.
  • In de diapauze onder 15 °C gaan, haar inkorten tot een paar weken of de temperatuur abrupt veranderen.
  • Supersoldaten verwachten in het eerste jaar: ze komen bij een grote kolonie, meestal na de eerste diapauze.
  • Ze met je handen hanteren.

Wetenschappelijke bronnen

Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Pheidole rhea en haar geslacht, van verspreidings- en klimaatgegevens van haar leefgebied, en van de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:

  1. Wheeler, W. M. (1908). The ants of Texas, New Mexico and Arizona. (Part I.). Bulletin of the American Museum of Natural History 24: 399–485. doi:10.5281/zenodo.25136
  2. Gregg, R. E. (1949). A note on Pheidole (Macropheidole) rhea Wheeler (Hymenoptera: Formicidae). Psyche 56: 70–73. doi:10.1155/1949/62806
  3. Wilson, E. O. (2003). Pheidole in the New World: A Dominant, Hyperdiverse Ant Genus. Harvard University Press, p. 594. Soortpagina: doi:10.5281/zenodo.6274328
  4. Wheeler, D. E. & Nijhout, H. F. (1981). Soldier determination in ants: new role for juvenile hormone. Science 213: 361–363. doi:10.1126/science.213.4505.361
  5. Moreau, C. S. (2008). Unraveling the evolutionary history of the hyperdiverse ant genus Pheidole (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 48: 224–239. doi:10.1016/j.ympev.2008.02.020
  6. Huang, M. H. (2010). Multi-phase defense by the big-headed ant, Pheidole obtusospinosa, against raiding army ants. Journal of Insect Science 10: 1. doi:10.1673/031.010.0101
  7. Huang, M. H. & Wheeler, D. E. (2011). Colony demographics of rare soldier-polymorphic worker caste systems in Pheidole ants (Hymenoptera, Formicidae). Insectes Sociaux 58: 539–549. doi:10.1007/s00040-011-0176-8
  8. Rajakumar, R., San Mauro, D., Dijkstra, M. B., Huang, M. H., Wheeler, D. E., Hiou-Tim, F., Khila, A., Cournoyea, M. & Abouheif, E. (2012). Ancestral developmental potential facilitates parallel evolution in ants. Science 335: 79–82. doi:10.1126/science.1211451
  9. Penick, C. A., Copple, R. N., Mendez, R. A. & Smith, A. A. (2012). The role of anchor-tipped larval hairs in the organization of ant colonies. PLoS ONE 7: e41595. doi:10.1371/journal.pone.0041595
  10. Economo, E. P., Klimov, P., Sarnat, E. M., Guénard, B., Weiser, M. D., Lecroq, B. & Knowles, L. L. (2015). Global phylogenetic structure of the hyperdiverse ant genus Pheidole reveals the repeated evolution of macroecological patterns. Proceedings of the Royal Society B 282: 20141416. doi:10.1098/rspb.2014.1416
  11. Lillico-Ouachour, A. & Abouheif, E. (2017). Regulation, development, and evolution of caste ratios in the hyperdiverse ant genus Pheidole. Current Opinion in Insect Science 19: 43–51. doi:10.1016/j.cois.2016.11.003
  12. Gordon, D. G., Ilieş, I. & Traniello, J. F. A. (2017). Behavior, brain, and morphology in a complex insect society: trait integration and social evolution in the exceptionally polymorphic ant Pheidole rhea. Behavioral Ecology and Sociobiology 71: 166. doi:10.1007/s00265-017-2396-z
  13. Gordon, D. G., Moreau, M., Fourcassié, V. & Traniello, J. F. A. (2018). Limited size-related variation in behavioral performance among workers of the exceptionally polymorphic ant Pheidole rhea. Insectes Sociaux 65: 431–438. doi:10.1007/s00040-018-0629-4
  14. Rajakumar, R., Koch, S., Couture, M., Favé, M.-J., Lillico-Ouachour, A., Chen, T., De Blasis, G., Rajakumar, A., Ouellette, D. & Abouheif, E. (2018). Social regulation of a rudimentary organ generates complex worker-caste systems in ants. Nature 562: 574–577. doi:10.1038/s41586-018-0613-1
Moeilijkheidsgraad
Ervaren
1 Beoordelingen

Pheidole rhea
La colonia llegó en solo dos días, con un buen número de ejemplares y sin ninguna baja. Actualmente se está desarrollando muy bien.
Door Oleksii op 03-11-2026
Commentaar (0)
Geen klantenbeoordelingen op het moment.

16 andere producten in dezelfde categorie:

Klanten die dit product aangeschaft hebben kochten ook...

Klanten die dit product aangeschaft hebben kochten ook...