Mycetophylax sp.
Boeren al van vóór het bestaan van de mens. Mycetophylax sp., de hoedster van de schimmel, komt uit de regenwouden van het noorden van Zuid-Amerika met een ambacht dat haar voorouders meer dan 55 miljoen jaar geleden uitvonden: haar eigen voedsel kweken. Haar piepkleine werksters jagen niet en drinken geen nectar; ze verzamelen organisch materiaal, bemesten daarmee een tuin van witte schimmel en leven van hun oogst, dag en nacht, in een ondergrondse moestuin zo groot als een walnoot. Een uiterst zeldzaam juweel in Europa, rustig en onschuldig, voor geduldige mierenhouders die met eigen ogen de oudste landbouw van de planeet willen zien. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Een landbouwende mier uit de regenwouden van het noorden van Zuid-Amerika: ze eet geen insecten of nectar, maar de schimmel die ze zelf kweekt in een kleine ondergrondse moestuin. Ze hoort bij de «lagere» attinen, de oudste boeren op aarde, die hun gewas bemesten met plantenresten en insectenuitwerpselen in plaats van verse bladeren te knippen. Kleine, rustige en onschuldige kolonies, met één koningin. Samengevat: QBIK ONE met grote gang; 24-28 °C het hele jaar en geen diapauze; hoge, stabiele vochtigheid in de schimmelkamer, want de schimmeltuin laten uitdrogen is de ernstigste fout; de schimmel wordt vooral met havervlokken gevoed, alleen de hoeveelheid die hij verbruikt, en elke rest die gaat schimmelen haal je weg.
Bladsnijdersmieren, met hun paden vol groene stukjes en hun reusachtige nesten, zijn de beroemdste boeren van het dierenrijk. Maar ze waren niet de eerste. Lang voordat Atta en Acromyrmex bestonden, kweekten andere, veel onopvallendere mieren al schimmels in de bodem van de Zuid-Amerikaanse bossen, en sommige van hun nakomelingen doen dat nog steeds op bijna dezelfde manier. Mycetophylax is er een van: werksters van een paar millimeter, bruin en ruw van uiterlijk, die in kolonies van een paar honderd individuen leven en een witte schimmeltuin ter grootte van een walnoot verzorgen.
De naam zegt alles: in het Grieks is mykes «schimmel» en phylax «bewaker». Het zijn de bewaaksters van de schimmel. In deze verzorgingsgids leggen we uit wat er over het geslacht bekend is, waarom we haar bij Antomas verkopen als Mycetophylax sp. zonder soortnaam en vooral hoe je thuis een kolonie houdt die niet zichzelf voedt, maar haar gewas. Bijna alle veldstudies van het geslacht zijn gedaan met kustsoorten, die qua leefgebied heel anders zijn dan de onze; daarom geven we steeds aan van welke soort elk gegeven komt.
Biologie
Al meer dan 55 miljoen jaar boer
Alle mieren van de tribus Attini kweken een schimmel en voeden zich ermee. Volgens fylogenetische studies ontstond die landbouw één keer, in de bossen van Zuid-Amerika, zo'n 55-65 miljoen jaar geleden, kort na het uitsterven van de dinosauriërs. Sindsdien heeft de lijn zich ontwikkeld tot meer dan tien geslachten met heel verschillende kweekmethoden.
- De bladsnijdersmieren (Atta en Acromyrmex) zijn het modernste uiterste: ze knippen verse vegetatie, kauwen die fijn en gebruiken haar als mest voor een schimmel die niet meer zonder hen kan leven.
- De «lagere» attinen, waaronder Mycetophylax, houden de oudste vorm van landbouw in stand: ze kweken schimmels uit de champignonfamilie (precies gezegd uit de groep van Leucocoprinus en verwanten) op organisch materiaal dat ze van de bodem verzamelen.
- Eén plan, veel versies. Ted Schultz en Seán Brady reconstrueerden in 2008 de geschiedenis van deze overgangen en onderscheidden verschillende «landbouwsystemen» binnen de attinen. Dat van Mycetophylax hoort bij het oudste daarvan.
Een kolonie Mycetophylax houden is in zekere zin een kijkje nemen in hoe de eerste boerderijen op aarde eruitzagen, tientallen miljoenen jaren voordat mensen hun eerste tarwekorrel zaaiden.
Ze knippen geen bladeren: ze recyclen
De lagere attinen gaan geen levende planten snoeien. Ze rapen van de bodem op wat anderen hebben achtergelaten: droge plantenresten, stukjes gevallen blad, hout, zaden, dode kleine geleedpotigen en vooral insectenuitwerpselen. Dat mengsel is de mest waarop hun schimmel groeit.
De larven en de werksters voeden zich met de schimmel zelf. Ze zijn geen rovers en zijn niet afhankelijk van nectar: al hun voedsel gaat via de tuin. Voor de houder verandert dat de kijk op voeding volledig. Je voert niet de mieren, maar hun gewas, en de mieren doen de rest.
Analyses van de kweken van Mycetophylax morschi, een kustsoort uit het geslacht, identificeerden schimmels van het geslacht Leucocoprinus, uit dezelfde familie als veel paddenstoelen in tuinen. Een gezonde tuin van een lagere attine ziet eruit als wit of crèmekleurig, sponsachtig mycelium, in de vorm van een kleine bloemkool.
Een geslacht dat in 2017 van vorm veranderde
Weinig mieren zijn taxonomisch zo heen en weer geschoven als deze. Hun recente geschiedenis verklaart deels waarom onze verzorgingsgids «sp.» vermeldt in plaats van een soortnaam:
- Tot 2009 was Mycetophylax een vergaarbak met soorten van twijfelachtige herkomst. Christiana Klingenberg en Carlos Roberto F. Brandão herzagen het en hielden maar drie strandsoorten over (M. conformis, M. simplex en M. morschi), en verplaatsten andere naar nieuwe of heringestelde geslachten, zoals Kalathomyrmex en Paramycetophylax.
- In 2017 herontdekten Jeffrey Sosa-Calvo en zijn team een raadselachtige attine, «Mycetosoritis» asper, en bestudeerden haar met DNA. Terloops toonden ze aan dat het grote geslacht Cyphomyrmex geen natuurlijke groep was: een hele reeks soorten ervan, de zogeheten strigatus-groep, was nauwer verwant aan Mycetophylax dan aan de rest van Cyphomyrmex.
- Resultaat: die soorten werden naar Mycetophylax verplaatst, samen met M. asper en nog een voormalige Mycetosoritis, en het geslacht sprong van 3 naar 21 soorten, verspreid van Midden-Amerika tot Argentinië.
Veel van die soorten werden tientallen jaren geleden beschreven, met weinig exemplaren, als ondersoorten van andere soorten of met namen die meerdere keren zijn veranderd. Sommige zijn vrijwel alleen bekend van hun oorspronkelijke beschrijving, en specialisten erkennen dat er nog soorten te beschrijven zijn.
Waarom «Mycetophylax sp.»?
«sp.» is de afkorting van species en wordt gebruikt als het geslacht zeker is, maar de soort niet is bevestigd. Bij Antomas zeggen we het liever zo dan een naam te geven die later onjuist blijkt. De redenen:
- Je hebt een loep nodig. Kleine attinen worden onderscheiden op kenmerken van minder dan een millimeter: het aantal tanden op de kaak, de vorm van de groef waarin de mier haar antenne opbergt (de scrobe), de relatieve grootte van de knobbels op het mesosoma of de positie van kielen op de kop. William Mackay en Francisco Serna bijvoorbeeld onderscheiden de vroegere strigatus-groep van de rimosus-groep van Cyphomyrmex op dat soort details. Met het blote oog of op een foto zijn ze vrijwel niet te controleren.
- De determinatiesleutels zijn oud. De referentierevisies van veel soorten zijn meer dan een halve eeuw oud en bevatten niet altijd voldoende afmetingen of illustraties.
- De herindeling van 2017 heeft nog niet geleid tot een moderne, volledige sleutel voor het hele geslacht.
- Het kan een onbeschreven soort zijn. In de Zuid-Amerikaanse regenwouden duiken nog steeds attinen op die bij geen enkele bekende soort passen.
Wat we wel kunnen garanderen, is dat onze mier een lagere attine is met het typische uiterlijk van de Mycetophylax uit de vroegere strigatus-groep en dat ze uit de regenwouden van het noorden van Zuid-Amerika komt. Als een specialist haar ooit met zekerheid determineert, passen we de verzorgingsgids aan.
Van de duinen naar het regenwoud
Jarenlang stond Mycetophylax bekend als «het geslacht van de stranden». Zijn drie klassieke soorten leven alleen aan de Atlantische kust van Zuid-Amerika en verdelen het duin nauwkeurig onder elkaar:
- M. conformis en M. simplex nestelen in de kale zeereepvoet, vlak bij zee, in los en sterk verstoord zand.
- M. morschi verkiest de restinga, de strook zand met wat begroeiing achter de duinen.
- Verrassende dichtheden: op een strand in Zuid-Brazilië werden tot 837 nesten van M. simplex op één hectare geteld, gegroepeerd bij de planten (Albuquerque en collega's, 2005).
Met de uitbreiding van 2017 kreeg het geslacht veel soorten erbij die niets met zand te maken hebben: mieren van het bladafval en de bodem van vochtige bossen, van Midden-Amerika tot het noorden van Argentinië. De onze is er een van, een Mycetophylax uit het tropisch regenwoud. Daarom heeft ze niets aan de omstandigheden van een duin, maar wel aan die van de regenwoudbodem: constante warmte, een vochtigheid tegen verzadiging aan en een laag bladafval die nooit helemaal opdroogt.
Een heel bijzondere mest: insectenpoep
De enige gedetailleerde inventaris van wat een Mycetophylax in de natuur verzamelt, werd in 2019 gemaakt door Mariane Ronque, Rodrigo Feitosa en Paulo Oliveira met M. morschi, in het Atlantisch Woud. Ze volgden de werksters en onderzochten 111 ladingen:
- Uitwerpselen van geleedpotigen: 35%.
- Niet-geïdentificeerde plantenresten: 34%.
- Stukjes blad: 11%.
- Hout: 3%.
- Dode geleedpotigen: 3%.
- Zaden: 1%.
- Overige materialen: 13%.
Bij M. asper is het belangrijkste substraat de uitwerpselen van insecten die groene planten eten (Sosa-Calvo en collega's, 2017). Dat is logisch: een uitwerpsel van een rups of sprinkhaan is al vermalen en voorverteerd plantenmateriaal, perfect voor de schimmel om te koloniseren. Het zijn gegevens van andere soorten uit het geslacht, maar ze schetsen goed de levenswijze van deze kleine recyclers. Thuis, zoals we zullen zien, is de basis veel eenvoudiger: havervlokken.
Een moestuin met zijn eigen plaag
Zoals elke boer moeten attinen hun oogst verdedigen. Hun grote vijand is Escovopsis, een geslacht van parasitaire schimmels dat alleen in de tuinen van landbouwende mieren leeft en het gewas aanvalt tot het vernietigd is.
- Een parasiet op maat. In 2015 werd Escovopsis kreiselii beschreven, met roze sporen, juist in kolonies van M. morschi (Meirelles en collega's, 2015).
- Gespecialiseerd in zijn slachtoffer. Custodio en Rodrigues stelden in 2019 vast dat die Escovopsis-soort gespecialiseerd is in de kweken van haar gastheermier, M. morschi.
- De werksters als tuiniers. Attinen verzorgen het gewas en zetten uitgeput substraat apart; bij M. morschi hopen die resten zich zelfs in de schimmelkamer op.
We weten niet welke parasieten de tuin van onze soort heeft. Wel weten we dat in gevangenschap de beste verdediging die is die de mieren zelf al toepassen: hygiëne, schoon substraat en elke rest weghalen die begint te schimmelen.
Dag en nacht open
In dezelfde studie uit 2019 volgden de auteurs de activiteit van vijf attinen uit het Atlantisch Woud gedurende de dag. M. morschi was de enige die op alle uren actief was, dag en nacht, zonder duidelijke piek. Haar activiteit nam toe met de temperatuur en daalde als de luchtvochtigheid steeg.
De werksters van M. morschi gingen alleen of in groepjes van maximaal tien op pad, altijd over de grond, op 22 cm tot 1,60 m van het nest, en elke kolonie benutte een territorium van amper 0,6-2,6 m². Een moestuin met de voorraadkast om de hoek. Er zijn geen gegevens over onze soort, maar ook thuis zie je haar op elk uur naar buiten komen, met een langzame tred en zonder de grote rekruteringssporen van andere mieren.
Kleine kamers en hangende tuinen
De nesten van lagere attinen zijn bescheiden, ver verwijderd van de ondergrondse steden van de bladsnijdersmieren:
- Bij M. morschi is de ingang omringd door een ronde of halfronde krater van aardbolletjes, met een of twee openingen. Daaronder liggen een tot drie kamers van 2-7 cm breed, op 16-46 cm diepte, met de tuin op de bodem van de kamer. Soms is de eerste kamer leeg, en de resten van het gewas hopen zich op in de schimmelkamer zelf (Ronque en collega's, 2019).
- Bij de duinsoorten beschreven Klingenberg en haar team in 2007 een «primitieve architectuur», met eenvoudige nesten en kleine kolonies, ver van de complexiteit van de bladsnijdersmieren.
- Bij de regenwoudsoorten kan de tuin sterk variëren. Bij Mycetophylax faunulus, een andere soort uit het geslacht die in het bos leeft, worden holtes van zo'n 5-50 cm³ beschreven, met de tuin steunend op en vastgehecht aan de wanden of hangend aan het plafond.
Voor de houder is de les duidelijk: de schimmel heeft geen paleis nodig, maar een kleine, donkere, vochtige en stabiele kamer.
Zakformaatkolonies met één koningin
Vergeet de duizenden werksters van een oogstmier of een Camponotus. Lagere attinen leven in piepkleine kolonies:
- Op de stranden van Zuid-Brazilië hadden de uitgegraven kolonies van Mycetophylax gemiddeld zo'n 120 werksters, en ze waren allemaal monogyn, met één koningin (Klingenberg en collega's, 2007).
- In het Atlantisch Woud hadden de kolonies van M. morschi tussen 129 en 319 werksters, tot een honderdtal onvolwassen dieren en enkele mannetjes. Daar dook een enkele kolonie op met twee ontvleugelde koninginnen en andere zonder koningin (Ronque en collega's, 2019).
- In de groep in het algemeen komen lagere attinen en Cyphomyrmex zelden boven een paar honderd werksters uit; Mackay en Serna geven voor die laatste minder dan 500.
Onze kolonies hebben één koningin. Verwacht geen overvol formicarium, maar een kleine, evenwichtige gemeenschap, waarin elke werkster telt en de tuin het echte hart van de kolonie is.
De kunst om een zandkorrel te worden
Kleine attinen zijn geen strijders. Ronque en haar collega's zagen dat bij een verstoring de werksters van vijf attinesoorten, waaronder M. morschi, roerloos bleven en kop en poten tegen het lichaam trokken, veranderd in een bruin stipje dat nauwelijks van de aarde te onderscheiden was.
Deze mix van thanatose (zich dood houden) en crypsis (onopgemerkt blijven) past bij haar matte, ruwe lichaam in de kleur van de bodem. Voor een zo kleine mier zonder opvallende wapens is het waarschijnlijk haar beste verdediging tegen de rovers van het bladafval. Thuis zie je het vaak: je opent het foerageergebied, een werkster «bevriest» en loopt na een tijdje door alsof er niets gebeurd is.
Kieskeurig aan tafel
Een van de weinige voedingsgegevens van een regenwoudsoort uit het geslacht komt uit oude proeven van Neal A. Weber, de grote attinespecialist van de 20e eeuw, met M. faunulus. Hij bood ze een hele catalogus droge laboratoriumproducten aan: hemoglobine, fibrine, eiwit, dextrine, gelatine, pepton, maltose en diastase. Ze weigerden ze allemaal.
Wat ze wel accepteerden, waren klontjes kweek van een andere attine, Cyphomyrmex rimosus, gegroeid op meel. Ze accepteerden dus een graansubstraat dat al door een schimmel was bewerkt, geen chemisch product. Van een andere soort uit het geslacht, M. auritus, wordt vermeld dat ze in kunstnesten zaagsel en maniokmeel accepteerde, al hebben we de oorspronkelijke bron niet kunnen controleren.
Dat is de achtergrond van wat we bij Antomas met onze soort toepassen: een eenvoudig en schoon graan, haver, dat de schimmel goed koloniseert en dat de werksters in de tuin opnemen.
Overlevers in het laboratorium
In 2011 publiceerden Danon Cardoso, Maykon Cristiano en Mara Tavares een methode om basale attinen in het laboratorium te kweken, op basis van hun ervaring met Mycetophylax. Hun opstelling was heel eenvoudig: twee ronde bakjes van doorschijnend polypropyleen, een voor de nestkamer en een voor het foerageergebied, allebei met deksel om uitdroging af te remmen.
- Resultaten: van 29 kolonies van verschillende strandsoorten leefden er 22 minstens 30 weken; M. morschi paste zich het best aan.
- De grote vijand: volgens de auteurs het verlies van vocht, boven elk ander probleem.
Het zijn duinsoorten, niet de onze, maar de conclusie geldt voor elke kleine attine: als de tuin uitdroogt, stort de kolonie in.
Wat er nog te ontdekken valt
Van de meeste regenwoud-Mycetophylax is heel weinig bekend: de beschrijving, enkele verspreidingsgegevens en weinig meer. Zodat je het gegeven van de afleiding kunt onderscheiden, dit is wat er voor onze soort niet gepubliceerd is:
- Ecologie: geen studies naar foerageren, voorkeurssubstraten, dagritme of territoriumgrootte.
- Voortplanting: de vliegtijd, de paring en de precieze wijze van koloniestichting zijn onbekend.
- Kolonie: geen gegevens over volwassen omvang, levensduur van de koningin of ontwikkelingstijden.
- Schimmel: haar cultivar en haar parasieten zijn niet geïdentificeerd.
Als je noteert hoeveel de tuin groeit, hoeveel haver hij verbruikt, wanneer er larven verschijnen en hoe lang het duurt voor de werksters uitkomen, verzamel je informatie die vandaag in geen enkel wetenschappelijk tijdschrift staat.
Grootte en morfologie
Kleine, robuuste myrmicine, monomorf (zonder soldaten of grotere werksters), met een mat, ruw lichaam. Zo zien ze eruit in onze kolonies:
- Werksters: tweekleurig, met donkerbruine kop en gaster, roodbruin mesosoma en geelbruine poten en antennes. Mat oppervlak met ruwe sculptuur, met korte, schaarse haren.
- Mesosoma met knobbels: het mesosoma heeft lage knobbels en aan het eind, op het propodeum, een paar korte, stompe tanden of doorns.
- Kop: langer dan breed, met de frontale lobben iets naar opzij verbreed en kleine ogen.
- Poten: relatief lang voor haar grootte.
- Koningin: duidelijk groter, egaal donkerbruin met roodbruine poten en antennes. Haar mesosoma is sterk gebobbeld: uitsteeksels op de «schouders», een breed, afgeplat schild en een paar stompe doorns op het propodeum, naar achteren en omhoog gericht.
- Taille: petiolus en postpetiolus klein en knoopvormig, zoals bij alle myrmicinen.
- Metamorfose: poppen zonder cocon, nog een kenmerk dat alle myrmicinen gemeen hebben.
De kenmerken die de soorten echt van elkaar onderscheiden (aantal tanden op de kaak, vorm van de scrobe, relatieve grootte van elke knobbel) zie je alleen goed met een loep van 20-40 keer vergroting. Daarom verkopen we haar, zoals we bij Biologie uitlegden, als Mycetophylax sp.
Afmetingen bij benadering
We hebben geen gepubliceerde afmetingen van onze soort, dus geven we als referentie de totale lengtes van andere soorten uit het geslacht, die allemaal klein zijn:
- M. morschi: werksters van 2,54-3,03 mm; koninginnen van 3,45-3,90 mm; mannetjes van 2,69-3,15 mm (Klingenberg en Brandão, 2009)
- M. conformis: werksters van 2,62-3,41 mm; koninginnen van 4,00-4,65 mm (Klingenberg en Brandão, 2009)
- M. simplex: werksters van 3,30-4,05 mm; koninginnen van 5,10-5,30 mm (Klingenberg en Brandão, 2009)
- M. asper: werksters van 3,34-3,74 mm; koninginnen van 4,26-4,76 mm (Sosa-Calvo en collega's, 2017)
- M. faunulus, regenwoudsoort: werksters van 3,4-4,0 mm; koninginnen van 4,2-4,8 mm, volgens haar oorspronkelijke beschrijving
Samengevat: in het geslacht meten de werksters 2,5 tot 4 mm en de koninginnen 3,5 tot 5 mm. Het is een heel kleine mier, iets om rekening mee te houden bij de barrières en de kieren van het formicarium.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Het is geen mier om mee te beginnen. De hantering is makkelijk, want ze is rustig, helemaal niet agressief en onschuldig voor mensen, maar het houden ervan volgt een andere regel dan bij bijna alle andere soorten: je kweekt geen mieren, je kweekt een schimmel, en de mieren leven daarvan. We delen haar in als gevorderd om deze redenen:
- Ze zijn afhankelijk van een kwetsbare symbiont. Als de tuin sterft, sterft de kolonie mee, ook al zijn de werksters gezond.
- Vocht vergeeft niets. Een paar dagen onoplettendheid met een droge kamer kan het gewas fataal worden.
- Voeren zonder te overdrijven. Wat overblijft gaat schimmelen en brengt de tuin in gevaar.
- Weinig gepubliceerde ervaring. Er zijn bijna geen kweekverslagen van het geslacht op fora of bij Europese winkels; wat we hier vertellen komt uit de wetenschap en uit de ervaring van Antomas.
In ruil krijg je een van de zeldzaamste mieren uit de hobby, gedrag dat heel weinig houders thuis hebben kunnen zien en een soort waarvan bijna alles nog te ontdekken is. De werksters havervlokken naar de tuin zien brengen en hem week na week zien groeien is een unieke ervaring.
Aanbevolen waarden
Haar natuurlijke klimaat is dat van het equatoriale regenwoud: gemiddeld zo'n 27 °C het hele jaar, nachtelijke minima van zo'n 22 °C, dagen van twaalf uur die nauwelijks variëren en meer dan 2.000 mm regen per jaar. In de bodem, onder het bladafval, is de temperatuur nog stabieler en is de lucht bijna altijd dicht bij verzadiging.
- Temperatuur: 24-28 °C het hele jaar. 's Nachts mag het iets dalen, maar liefst niet onder 21-22 °C. Vermijd langdurige kou onder 20 °C en warmte boven 31 °C.
- Zachte, gelijkmatige warmte: in de winter is in een Europees huis meestal een verwarmingskabel of -mat met thermostaat nodig, altijd aan één kant van het formicarium en nooit onder de tuin, zodat die niet uitdroogt.
- Vochtigheid: hoog en stabiel in de schimmelkamer, rond 80-90%, zonder waterdruppels op de tuin. Het foerageergebied mag wat droger zijn.
- Water: reageerbuis met water en wattenprop in het foerageergebied, altijd beschikbaar.
- Licht: donker nest en foerageergebied met normaal licht; als je verlichting gebruikt, zo'n 12 uur per dag het hele jaar.
- Diapauze: nee. In haar leefgebied is er geen winter: het verschil tussen de koudste en de warmste maand is amper anderhalve graad. Koel haar nooit af.
Vocht: de gouden regel
Bij een gewone mier is een wat droog nest een probleem dat je na verloop van tijd rechtzet. Bij een attine is het een noodgeval: de schimmel is een zacht organisme zonder bescherming dat water verliest zodra de lucht droog wordt. De schimmelkamer laten uitdrogen is de ernstigste fout die je met deze soort kunt maken. Een uitgedroogde tuin krimpt, verkleurt en kan binnen een paar dagen instorten, en de kolonie met hem.
- Controleer het vocht vaak, de eerste maanden liefst dagelijks, tot je weet hoe je formicarium zich gedraagt.
- Vochtige schimmelkamer, met een licht vochtige bodem en wanden, maar zonder plassen of druppels die op de tuin vallen.
- Minimale ventilatie. Cardoso en zijn collega's dekten zowel het nest als het foerageergebied af om uitdroging af te remmen. Een foerageergebied met deksel of een heel kleine ventilatieopening helpt veel.
- Ook niet doorweken. Te veel water en condens op het gewas bevorderen bacteriën en schimmels. Ideaal is een vochtige en stabiele omgeving, niet nat.
- Geen plotselinge veranderingen. Liever een constante vochtigheid dan cycli van droogte en water geven.
- Het droge seizoen alleen buiten nabootsen. Als je wilt, mag het foerageergebied droger zijn dan de kamer, maar de tuin nooit.
De signalen dat er iets misgaat, zie je aan de schimmel zelf: een gezonde tuin is wit of crème en sponsachtig; wordt hij grijs, geelachtig of kleiner en laten de werksters hem in de steek, controleer dan eerst het vocht.
Aanbevolen formicarium
Bij Antomas houden we haar in een gewoon nest: de QBIK ONE met grote gang, uit de Qbik Alpha-reeks van Anthouse. De grote gangen laten ruimte voor de schimmeltuin, die een kamer nodig heeft die ruim is in verhouding tot de grootte van de werksters, en dankzij het modulaire formaat kun je het gewas en zijn groei makkelijk bekijken.
Om het met een attine te laten werken, houd je rekening met het volgende:
- Een kamer voor de tuin, donker en met de hoge, stabiele vochtigheid die we hebben beschreven. De andere mogen droger blijven: de werksters kiezen zelf het beste hoekje.
- Klein, afgedekt foerageergebied, met de waterbuis en een schone zone om de haver neer te leggen. Optioneel met een dun bodemlaagje gesteriliseerde aarde of bladafval.
- Een zone voor afval. De werksters brengen uitgeput substraat naar buiten; haal het af en toe weg met een fijn pincet, zonder de tuin aan te raken.
- Warmte aan de zijkant, nooit onder de schimmelkamer.
- Aansluitingen zonder speling: met werksters van 3-4 mm is elke kier een uitgang (zie «Ontsnappingen en barrières»).
Een kolonie van een lagere attine groeit langzaam en hoeft niet vaak te worden uitgebreid. Vult de tuin de kamer en zie je werksters en gewas dicht opeen, dan is het tijd om aan meer ruimte te denken.
Hoe de kolonie aankomt en verhuizen door overstorten
Het is niet bekend hoe onze soort in de natuur een kolonie sticht. Bij attinen in het algemeen verlaat de jonge koningin het moedernest met een plukje schimmel in een zakje in haar mond en begint daarmee haar eigen tuin. De stichting is een van de kwetsbaarste fasen, en daarom versturen we bij Antomas kolonies met hun koningin, werksters, broed en hun tuin, met het riskantste deel al achter de rug.
Bij ontvangst:
- Laat haar een paar uur rusten op een rustige plek, in het donker en op 24-28 °C.
- Controleer de vochtigheid van de verzendhouder: dat is het eerste wat tijdens de reis mis kan gaan.
- Bereid het nest van tevoren voor, met de schimmelkamer al vochtig en de temperatuur stabiel.
De verhuizing doen we door de kolonie in het nieuwe nest over te storten:
- Met extra zorg voor de schimmel: stort de inhoud voorzichtig uit naast de kamer die ze moeten bezetten, en probeer de tuin heel of in een paar grote stukken te laten aankomen.
- Fijn gereedschap: zacht pincet en penseel om achterblijvende werksters te begeleiden. De werksters verzamelen zelf de stukken tuin en het broed in de kamer.
- Deksel, donker en rust de eerste uren, zonder iets te laten uitdrogen.
De eerste dagen is het normaal dat ze de tuin herschikken; zodra je hem compact in een kamer ziet liggen en de werksters het foerageergebied in ziet gaan, begin je met de haver.
Voeding: de schimmel voeren
Dit is het grote verschil met elke andere mier uit de winkel. Mycetophylax voedt zichzelf niet: ze voedt haar schimmel, en zowel de werksters als de larven eten van het gewas. Daarom geldt hier het gebruikelijke dieet van nectar en insecten niet. Je hoeft ze geen nectar of prooidieren te geven: die horen niet bij hun dieet en als ze in het nest blijven liggen, gaan ze alleen maar rotten.
De basis: havervlokken. Bij Antomas voeden we de schimmel voornamelijk met haver. Dat werkt heel goed en past bij het weinige dat er over het geslacht bekend is: een regenwoudsoort accepteerde kweken die op meel waren gegroeid. Zo doen we het:
- Natuurlijke havervlokken, droog en zonder toevoegingen, zonder suiker, zout of smaakstoffen.
- In kleine stukjes, geplet of gebroken, die een werkster van 3-4 mm kan dragen.
- In het foerageergebied, op een droge, schone plek, dicht bij de ingang van het nest. De werksters brengen ze naar de tuin en nemen ze op in het gewas.
- Goed bewaard in een afgesloten pot op een droge plek, zodat ze niet met vocht of mijten aankomen.
De hoeveelheid: precies de haver die de schimmel verbruikt. Bij andere soorten zeggen we dat te veel beter is dan te weinig; bij een attine geldt het omgekeerde. Een kolonie van een paar honderd werksters heeft heel weinig nodig, en wat overblijft gaat schimmelen:
- Weinig en vaak: een paar stukjes, en vul aan als ze verdwenen zijn.
- Controleer om de dag of elke dag en haal elke rest weg die ze niet hebben opgepakt of die begint te schimmelen.
- Stem af op de tuin: groeit hij en is hij wit en sponsachtig, dan zit je goed; hoopt er ongebruikte haver op, geef dan minder.
- Gaat er iets in het nest schimmelen, haal het dan met een fijn pincet weg zodra je het ziet.
Andere substraten, af en toe. De literatuur over verwante soorten noemt andere materialen die je af en toe in minimale hoeveelheden kunt aanbieden, om de mest van de schimmel te variëren:
- Droge uitwerpselen van plantenetende insecten, zoals die van krekels of kakkerlakken die met groente zijn gevoerd, het materiaal dat M. morschi in de natuur het meest verzamelt.
- Droge, fijne plantenresten: heel kleine stukjes bloemblaadjes of droge bladeren.
Het zijn aanvullingen, niet de basis. Voer ze geleidelijk in, kijk of ze worden opgepakt en haal weg wat niet wordt gebruikt. Twijfel je, houd het dan bij haver.
Altijd water. De reageerbuis met water en watten in het foerageergebied moet altijd vol zijn; controleer haar om de paar dagen. De werksters drinken ervan en bovendien helpt het water het geheel vochtig te houden.
Hoe je ziet of de tuin gezond is
De schimmel leren «lezen» is het beste gereedschap van wie attinen houdt:
- Gezond: wit of crème, sponsachtig, in de vorm van een piepkleine bloemkool, en werksters die erop aan het werk zijn.
- Droog: gekrompen, compacter, met grijze of geelachtige plekken. Verhoog meteen het vocht.
- Doorweekt: glanzend, samengeklonterd, met druppels erop. Ventileer een beetje en geef minder water.
- Met vreemde schimmel: groene, zwarte of roze vlekken. Haal dat deel weg met een fijn pincet en controleer de hoeveelheid voedsel en de hygiëne. Bij attinen doen roze schimmels denken aan Escovopsis, de parasiet waarover we het bij Biologie hadden.
- Verlaten: als de werksters de tuin verlaten of hem steeds opnieuw verplaatsen, klopt er iets niet aan het vocht of de temperatuur van die kamer.
Gedrag en observatie
Langzaam en methodisch. Verwacht geen colonnes of gerace: de werksters gaan een voor een of in groepjes naar buiten, lopen langzaam en dragen hun stukje haver met bewonderenswaardig geduld. Bij M. morschi werd op elk uur van de dag en de nacht activiteit gezien, en waarschijnlijk komt de jouwe ook op elk uur naar buiten.
Roerloos bij gevaar. Als je ze stoort, blijven ze stil zitten met hun poten ingetrokken. Ze zijn niet dood: geef ze een paar seconden.
Rustige groei. Zoals alle lagere attinen groeien ze langzaam en vormen ze kleine kolonies. Wat van week tot week het meest verandert, is de tuin, niet het aantal werksters.
Observeer zonder angst. Voor Antomas is een kolonie er om van te genieten, ernaar te kijken en ervan te leren, niet om haar verstopt te houden. Met de schimmelkamer in het halfdonker en het foerageergebied verlicht is het genoeg om voorzichtig te observeren en niet meer dan nodig in te grijpen. Met een handloep zie je fascinerende details: hoe een werkster een havervlok in het gewas «plant» of hoe ze de larven verzorgen, weggedoken in het mycelium.
Ontsnappingen en barrières
Haar traagheid bedriegt: de werksters zijn zo klein dat ze elke kier vinden.
- Goed sluitende aansluitingen tussen nest, slangen en foerageergebied.
- Ventilatie met heel fijn gaas, met mazen kleiner dan het lichaam van een werkster.
- Ontsnappingsbarrière aan de rand van het foerageergebied, van PTFE (Fluon) of minerale olie, vernieuwd als ze minder goed werkt.
- Deksel op het foerageergebied, dat bovendien helpt het vocht vast te houden.
Hantering en veiligheid
Het is een van de meest onschuldige mieren die je kunt houden: piepklein, rustig en helemaal niet agressief, met een verdediging die berust op zich verstoppen en niet op aanvallen. Ze vormt geen enkel risico voor mensen.
- Fijn, zacht gereedschap: zacht pincet en penseel, vooral in de buurt van de tuin.
- Open weinig en rustig, en sluit af als je klaar bent om geen vocht te verliezen.
- Voorzichtig met de schimmel: raak hem niet aan en verplaats hem niet zonder reden; de werksters weten als geen ander waar hij moet liggen.
Het is een exotische soort uit een tropisch klimaat: laat haar nooit vrij.
Wat je niet moet doen
- De schimmelkamer laten uitdrogen, al is het maar een paar dagen.
- Het nest doorweken of druppels op de tuin laten vallen.
- Meer haver geven dan ze verbruiken of beschimmelde resten laten liggen.
- Ze nectar, honing, fruit of insecten geven alsof het een «gewone» mier is.
- Haver met suiker, zout of smaakstoffen gebruiken, of vochtig bewaarde haver.
- Haar in diapauze zetten of dagenlang onder 20 °C laten staan.
- De warmte onder de schimmelkamer plaatsen.
- De tuin zonder reden aanraken of uit elkaar halen.
- Koninginnen of kolonies samenvoegen.
Wetenschappelijke bronnen
Bijna al het veldonderzoek naar Mycetophylax is gedaan met de kustsoorten M. morschi, M. simplex en M. conformis. De gegevens van die soorten worden in de verzorgingsgids als zodanig aangegeven; de rest komt uit de ervaring van Antomas. Belangrijkste referenties:
- Albuquerque, E. Z. de, Diehl-Fleig, E. & Diehl, E. (2005). Density and distribution of nests of Mycetophylax simplex (Emery) (Hymenoptera, Formicidae) in areas with mobile dunes on the northern coast of Rio Grande do Sul, Brazil. Revista Brasileira de Entomologia 49: 123–126. doi:10.1590/s0085-56262005000100013
- Klingenberg, C., Brandão, C. R. F. & Engels, W. (2007). Primitive nest architecture and small monogynous colonies in basal Attini inhabiting sandy beaches of southern Brazil. Studies on Neotropical Fauna and Environment 42: 121–126. doi:10.1080/01650520601065509
- Diehl-Fleig, E. & Diehl, E. (2007). Nest architecture and colony size of the fungus-growing ant Mycetophylax simplex Emery, 1888 (Formicidae, Attini). Insectes Sociaux 54: 242–247. doi:10.1007/s00040-007-0936-7
- Schultz, T. R. & Brady, S. G. (2008). Major evolutionary transitions in ant agriculture. Proceedings of the National Academy of Sciences 105: 5435–5440. doi:10.1073/pnas.0711024105
- Klingenberg, C. & Brandão, C. R. F. (2009). Revision of the fungus-growing ant genera Mycetophylax Emery and Paramycetophylax Kusnezov rev. stat., and description of Kalathomyrmex n. gen. (Formicidae: Myrmicinae: Attini). Zootaxa 2052: 1–31. doi:10.11646/zootaxa.2052.1.1
- Mackay, W. P. & Serna, F. (2010). Two new species of the strigatus species complex of the ant genus Cyphomyrmex (Hymenoptera: Formicidae) from Costa Rica and Panama. Journal of Hymenoptera Research 19: 44–50.
- Cardoso, D. C., Cristiano, M. P. & Tavares, M. G. (2011). Methodological remarks on rearing basal Attini ants in the laboratory for biological and evolutionary studies: overview of the genus Mycetophylax. Insectes Sociaux 58: 427–430. doi:10.1007/s00040-011-0160-3
- Meirelles, L. A., Montoya, Q. V., Solomon, S. E. & Rodrigues, A. (2015). New light on the systematics of fungi associated with attine ant gardens and the description of Escovopsis kreiselii sp. nov. PLoS ONE 10: e0112067. doi:10.1371/journal.pone.0112067
- Sosa-Calvo, J., Ješovnik, A., Vasconcelos, H. L., Bacci, M. Jr. & Schultz, T. R. (2017). Rediscovery of the enigmatic fungus-farming ant «Mycetosoritis» asper Mayr (Hymenoptera: Formicidae): implications for taxonomy, phylogeny, and the evolution of agriculture in ants. PLoS ONE 12: e0176498. doi:10.1371/journal.pone.0176498
- Custodio, B. C. & Rodrigues, A. (2019). Escovopsis kreiselii specialization to its native hosts in the fungiculture of the lower attine ant Mycetophylax morschi. Antonie van Leeuwenhoek 112: 305–317. doi:10.1007/s10482-018-1158-x
- Ronque, M. U. V., Feitosa, R. M. & Oliveira, P. S. (2019). Natural history and ecology of fungus-farming ants: a field study in Atlantic rainforest. Insectes Sociaux 66: 375–387. doi:10.1007/s00040-019-00695-y
- Moeilijkheidsgraad
- Ervaren
