Neoponera villosa
Zwart, met gouden beharing en gewapend met een angel: Neoponera villosa is een van de grote jagende ponerinen van Amerika. Ze kiest haar woning in het hart van bromelia's, verhuist in tandem met een gids en een leerling, leert de kaken van termietensoldaten te ontwijken en achtervolgt haar prooien tot ze neergaan. Haar koninginnen kunnen samen een kolonie stichten en bepalen hun rangorde met antenneslagen. Snel, klimvaardig en territoriaal: bij Antomas vinden we haar een van de sterkste en dankbaarste grote ponerinen. Een nest met vocht, veel gevarieerde eiwitten en geen diapauze. Koninginnen met broed, semi-claustrale koloniestichting: de koningin gaat zelf op jacht. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Grote jagende ponerine uit tropisch Amerika, met een zwart lichaam en goudkleurige beharing, snel, een goede klimmer en met een angel. Voor ons een van de sterkste en dankbaarste grote ponerinen. Koninginnen met broed, met semi-claustrale koloniestichting: de koningin gaat op jacht. Qbik Wild-nest met een vochtige en een drogere zone, 24-28 °C, veel gevarieerd eiwit en nectar. Geen diapauze. Ze klimmen en zoeken kieren: ontsnappingsbarrière van PTFE (Fluon) en een goed sluitend deksel.
Neoponera villosa (Fabricius, 1804) is een van de grootste en opvallendste ponerinen van het Amerikaanse continent: een zwarte, slanke jager met lange poten, bedekt met goudkleurige haren die in het licht glanzen, met een werkende angel en een vastberaden karakter. Ze leeft van het zuiden van Texas en het noorden van Mexico tot het noorden van Argentinië en het zuiden van Brazilië, en is een van de best bestudeerde neotropische ponerinen: er zijn studies over hoe ze haar woning tussen de bromelia’s kiest, hoe ze gevaarlijke termieten leert jagen, hoe haar kolonies in tandem verhuizen en hoe meerdere koninginnen samen een kolonie kunnen stichten en zich in een rangorde schikken.
In deze verzorgingsgids houden we drie dingen uit elkaar: wat over N. villosa is gedocumenteerd, wat er bekend is over haar verwanten binnen het geslacht (en over de soort waarmee ze jarenlang verward werd) en wat we bij Antomas hebben geleerd door haar te kweken. En wat we hebben geleerd, komt hierop neer: ze heeft de uitstraling, de jacht en het karakter van een grote ponerine, maar past zich veel beter aan en vergeeft veel meer dan haar uiterlijk doet vermoeden. Zoek je een kolonie die al groot is, dan hebben we ook Neoponera villosa – MegaImperium, een grote kolonie.
Biologie
Een ponerine met een oude naam en een herrezen geslacht
De Deense entomoloog Johan Christian Fabricius beschreef haar in 1804 als Formica villosa. De naam komt van het Latijnse villosus, «harig», en verwijst naar haar gouden beharing. Gedurende een groot deel van de twintigste eeuw stond ze bekend als Pachycondyla villosa, en onder die naam komt ze in bijna alle klassieke studies voor. In 2014 splitste de grote herindeling van de onderfamilie Ponerinae door Schmidt en Shattuck het enorme geslacht Pachycondyla op en haalde het geslacht Neoponera terug voor een groep neotropische ponerinen, bijna allemaal groot en veel ervan boombewonend. Zoek je literatuur, zoek dan op beide namen.
Zoals veel ponerinen heeft ze kleine kolonies, grote werksters die alleen jagen, een werkende angel en weinig verschil tussen koningin en werksters.
Een soort waarin twee andere schuilgingen
N. villosa hoort bij het soortcomplex van N. foetida, een groep sterk op elkaar lijkende ponerinen met nog een tiental andere soorten. En hier begint een detectiveverhaal. Eind jaren negentig bestudeerde het team van de Duitse myrmecoloog Jürgen Heinze in de cacaoplantages in het zuiden van Bahia (Brazilië) «Pachycondyla villosa» met koninginnen die samen kolonies stichtten. In 2002 combineerden Lucas en collega’s morfologie, cuticulaire chemie, genetica en gedrag en toonden ze aan dat die «villosa» in werkelijkheid drie verschillende taxa waren die samen leven: P. villosa, P. inversa en een derde vorm.
Praktisch gevolg: een deel van de klassieke studies over de mede-stichtende koninginnen van «P. villosa» is in werkelijkheid gedaan met P. inversa of met P. cf. inversa, zoals de auteurs later zelf erkenden. We vertellen ze hier toch, met die kanttekening, omdat ze over zeer nauwe verwanten gaan.
Bewoonster van bromelia’s, holle bomen en takken
N. villosa is een opportunistische holtenestelaar: ze nestelt in holtes van levende en dode bomen, in takken, in gevallen hout en in epifyten. Ze leeft zowel in vochtige als in drogere bossen, en haar ecologie verschilt sterk van regio tot regio. Het best bestudeerde geval ligt op het schiereiland Yucatán (Mexico). In het lage overstromingsbos van het reservaat Sian Ka'an nestelt ze bijna altijd in een tankbromelia, Aechmea bracteata, iets meer dan een meter boven de grond, tussen de bladvoeten. Verder naar het noorden, waar die bromelia schaars is, gebruikt ze holtes in bomen als Bursera simaruba, Lysiloma latisiliquum of Leucaena leucocephala.
Ze betwist de nesten met de mier Dolichoderus bispinosus en met Nasutitermes-termieten, en orkanen en droogte doen de bromelia’s omvallen en dwingen haar te verhuizen. De kolonies in de bromelia’s zijn niet enorm: in een studie van 82 kolonies werden gemiddeld zo’n 98 werksters geteld, met een spreiding van 3 tot 322. Het is geen mier van duizenden werksters, maar van middelgrote kolonies van grote, zeer actieve individuen.
Ze kiest haar huis op instinct… en op herinnering
Hoe weet een kolonie welke bromelia ze moet kiezen? Een studie uit 2020 met populaties uit Yucatán zette dat op de proef met tweekeuze-experimenten. De werksters gaven de voorkeur aan schuilplaatsen van bladeren van A. bracteata boven karton en boven ananas, die ook een bromelia is; tussen twee planten van A. bracteata kozen ze bijna altijd de grote (80 cm) boven de kleine (25 cm), en bij hele planten van dezelfde grootte verkozen ze A. bracteata boven haar verwant A. bromeliifolia. Het merkwaardigste: de voorkeur verscheen ook bij werksters van kolonies die in bomen leefden en de bromelia nooit hadden aangeraakt. De auteurs zien dat als een aangeboren aantrekking, gestuurd door chemische signalen en door de vorm van de plant.
Maar instinct is niet alles. Al in 1990 toonde de Franse myrmecoloog Alain Dejean aan dat de omgeving die een mier als larve en in haar eerste dagen als volwassene leert kennen, beïnvloedt waar ze later gaat nestelen: een soort nestinprenting. Instinct en herinnering verklaren waarom ze zich in de ene regio specialiseert in bromelia’s en in de andere in boomstammen, en waarom ze zich in gevangenschap heel goed aanpast aan kunstnesten.
Verhuizen in tandem: een gids en een leerling
Als een kolonie moet verhuizen, doet ze dat niet massaal langs een geurspoor, zoals zoveel mieren. Ze doet het één voor één. Verkenners zoeken de nieuwe schuilplaats en keren terug om hun zusters op te halen. De gids maakt een snelle, verticale schokbeweging met het lichaam, de zuster doet haar na en volgt haar op de voet, terwijl ze haar met de antennes aanraakt: dat is de tandemloop. Soms trekt de gids een treuzelende zuster met haar kaken aan de poten om haar te overtuigen. Uiteindelijk volgen meerdere werksters dezelfde route, wat erop wijst dat ze ook een geurspoor achterlaten, al is niet direct gezien hoe ze dat markeren. Bij deze soort wordt de tandem gebruikt om te verhuizen, niet om op jacht te gaan.
Thuis hoef je niet te wachten tot ze zelf verhuizen: bij Antomas zetten we ze door uitschudden over naar een ander nest (zie «Aankomst en verhuizing»). Maar als je ze ooit per twee achter elkaar ziet lopen, weet je wat je ziet.
Een jager die van haar fouten leert
N. villosa is een generalistische predator: ze jaagt alleen op een grote verscheidenheid aan geleedpotigen. En tot haar favoriete prooien horen termieten, die één probleem hebben: hun soldaten. In 1990 publiceerden Dejean, Corbara en Oliva-Rivera in het tijdschrift Behaviour een studie met een heel duidelijke titel: het aantonen van een vorm van leren in het vanggedrag van N. villosa. De werksters vallen een weerloze termietwerker niet op dezelfde manier aan als een soldaat met kaken, en met ervaring passen ze hun techniek tegenover soldaten aan om het risico te beperken, zonder op te houden ze te jagen.
Het is een zeldzaam voorbeeld van leren dat direct op de jacht wordt toegepast, en het past bij wat we bij Antomas zien: een jacht door achtervolgen en neerhalen. Ze geven niet één perfecte beet en trekken zich dan terug. Als ze een prooi gevonden hebben, achtervolgen ze die hardnekkig, werpen zich er opnieuw op als ze ontsnapt en houden de druk erop tot ze haar met hun kaken vastgrijpen; dan krommen ze de gaster en steken ze toe als dat nodig is.
Ze leven niet alleen van vlees. Zoals veel boombewonende ponerinen verzamelen de werksters ook suikerhoudende vloeistoffen op de vegetatie, zoals nectar van bloemen en van extraflorale nectariën. De insecten voeden vooral de larven, en de suiker geeft de werksters energie.
Koninginnen die in teamverband stichten
Hier zit het verrassendste deel van haar biologie, met de taxonomische waarschuwing uit «Een soort waarin twee andere schuilgingen». Bij de meeste mieren sticht de koningin alleen. Maar bij de «P. villosa» uit Bahia ontdekten Trunzer, Heinze en Hölldobler in 1998 dat 40% van de koloniestichtingen pleometrotisch was, dat wil zeggen met meerdere koninginnen samen: 24% met twee koninginnen en 16% met drie. De stichtingen in teamverband hadden na 21 weken meer werksters, en in het lab bleven de koninginnen ook in volwassen kolonies samenleven: een zeldzaam geval van pleometrose die uitmondt in primaire polygynie, kolonies met meerdere koninginnen vanaf het begin. De mede-stichtende koninginnen zijn bovendien meestal geen familie van elkaar.
In 2005 vond een veldstudie in een cacaoplantage in het zuiden van Bahia, met de taxonomie inmiddels opgehelderd en onder de naam P. villosa, dat verbanden van twee koninginnen het vaakst voorkwamen (47%) en ook het stabielst waren. Daarom spreken we van facultatieve polygynie: een kolonie kan één of meerdere koninginnen hebben, afhankelijk van hoe ze begint. Bij Antomas voegen we geen koninginnen samen, en we raden je aan dat ook niet te doen (zie «Koloniestichting: koningin met broed, stap voor stap»).
Dominantiehiërarchieën: antennebokswedstrijden tussen koninginnen
Dat meerdere koninginnen samenleven, betekent niet dat ze gelijk zijn. Kolmer en Heinze bestudeerden in 2000 paren en trio’s van mede-stichtende koninginnen van P. cf. inversa, de verwant uit het complex, en zagen dat ze binnen enkele minuten vochten en een stabiele rangorde vormden. In de experimenten van Kolmer domineerde in alle acht onderzochte paren de grootste koningin. En de rang bepaalt het werk: de dominante koningin blijft in het nest bij het broed en legt meer, terwijl de ondergeschikte koninginnen op jacht gaan. Een studie uit 2001 vond bovendien dat de status van elke koningin terug te zien is in de chemie van haar cuticula. In 2005 nam bij verbanden van drie koninginnen van P. villosa de nummer twee in rang de plaats in van de dominante koningin toen die werd weggehaald.
Ook de werksters van N. villosa weten een rangorde te vormen. In 1996 zagen Heinze en collega’s dat werksters in groepjes zonder koningin elkaar te lijf gaan met «antenneboksen» (snelle tikken met de antennes) en beten, en hiërarchieën vormen waarin meerdere hooggeplaatste werksters eieren leggen. De dominante werksters eten zelfs de eieren van de andere op, en de aanwezigheid van larven vermindert de eileg van de werksters. Als de koningin aanwezig is, leggen de werksters daarentegen weinig en concurreren ze niet. Het is een samenleving met meer «politiek» dan je op het eerste gezicht zou denken.
Mieren die «zingen»: stridulatie
Veel ponerinen kunnen geluid maken. Ze hebben een stridulatieorgaan op de overgang tussen de eerste segmenten van de gaster: een fijn gegroefd vlak waarover ze de rand van het voorgaande segment wrijven, zoals wanneer je met je nagel over een kam gaat. In 1997 namen Pavan en collega’s de stridulatie op van verschillende neotropische ponerinen, waaronder Neoponera apicalis, uit hetzelfde geslacht als onze soort: reeksen pulsen met frequenties boven 75 kHz, ver boven wat het menselijk oor kan horen. Ze lieten dat geluid vooral horen als de werksters of de kolonie werden verstoord, en bij andere Neoponera-soorten is het in verband gebracht met alarm bij roofdieren.
We hebben geen specifieke studie over het geluid van N. villosa gevonden, dus we vertellen het als een kenmerk van het geslacht. Hoor je ooit, bij het openen van het foerageergebied, een heel zacht gepiep, dan is dat heel goed mogelijk precies dat: een kolonie die je laat weten dat je haar hebt gestoord.
Grootte en morfologie
Een grote, slanke en monomorfe ponerine: ze heeft geen major-werksters of soldaten, en alle werksters zien er vrijwel hetzelfde uit.
- Kleur. Zwart of zeer donkerbruin, met een overvloedige goudkleurige of geelachtige pubescentie die een groot deel van het lichaam bedekt en, afhankelijk van het licht, bronskleurige reflecties geeft. Vandaar haar naam, villosa, «harig».
- Kop. Robuust, met sterke driehoekige kaken, gemaakt om prooien vast te houden en te overmeesteren, en goed ontwikkelde ogen.
- Poten. Lang: logisch voor een mier die op takken, stammen en bladeren werkt. Ze zijn snel en uitstekende klimmers.
- Petiolus. Eén enkel segment, een dikke knoop tussen de thorax en de gaster.
- Gaster. Eindigt in een werkende angel. Bij het jagen krommen ze die naar voren, onder het lichaam door, om de prooi te steken die ze met hun kaken vasthouden.
- Koningin. Lijkt op een iets grotere werkster, met een forsere thorax door de vliegspieren. Na de vlucht werpt ze haar vleugels af, en je ziet de littekens waar ze vastzaten.
- Broed. Zoals bij alle ponerinen zijn de larven enigszins beweeglijk en voeden de werksters ze door stukjes prooi direct op ze te leggen; de poppen vormen zich in een zijden cocon.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 12-13 mm (populaties uit Yucatán, volgens Rocha et al. 2020)
- Koningin: iets groter dan de werksters; we hebben geen gepubliceerde maat gevonden
- Geen major-werksters of soldaten
In winkels en op fora gaan cijfers van 13 tot 18 mm rond voor werksters en koninginnen, maar die komen niet uit wetenschappelijke bronnen en we geven ze niet als gegeven. In beweging, met die lange poten, lijken ze groter dan de millimeters zeggen.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Ook al doet haar uiterlijk een lastige ponerine vermoeden, N. villosa is in onze ervaring een verrassend sterke en flexibele soort. Eenmaal geïnstalleerd verdraagt ze kleine schommelingen in de omstandigheden goed, eet ze met smaak en geeft ze niet de problemen bij de koloniestichting of de gevoeligheid voor de omgeving van andere, meer gespecialiseerde ponerinen.
Waarom dan een 3/5 en geen 1/5? Niet omdat het moeilijk is haar in leven te houden, maar vanwege het hanteren:
- Ze is snel en klimt heel goed, en ze zoekt kieren: je hebt een goede barrière en een goed sluitende opstelling nodig.
- Ze heeft een angel en verdedigt haar territorium: werk rustig en met gereedschap.
- Haar koloniestichting is semi-claustraal: de koningin heeft vanaf het begin een klein foerageergebied en voedsel nodig.
- Ze heeft veel eiwit nodig en wat vocht in het nest.
En het is zeer de moeite waard. Een gevestigde kolonie reageert meteen op voedsel, verkent veel, klimt onophoudelijk en laat haar jacht door achtervolgen en neerhalen vaak zien, veel regelmatiger dan andere ponerinen. Het is een van die soorten waar je van geniet door gewoon te kijken.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 24-28 °C het hele jaar, met een gradiënt: een iets warmere zone en een gematigdere, zodat de kolonie kan kiezen. Maak van het hele formicarium geen gelijkmatig warm punt.
- Foerageergebied: op kamertemperatuur of iets warmer, tot zo’n 28-30 °C aan één uiteinde.
- Vochtigheid: matig tot hoog in een deel van het nest, vooral waar de eieren en larven liggen, en droger in de rest (zie «Een vochtige en een droge zone»).
- Ventilatie: belangrijk. Tropische vochtigheid betekent niet voortdurend condens.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: de nestzone donker en het foerageergebied verlicht, met een normale dag-nachtcyclus.
- Diapauze: geen.
Een vochtige en een droge zone
In de natuur liggen haar nesten in beschutte plantenholtes, zoals het hart van een bromelia of een holle stam, met een stabiel en enigszins vochtig microklimaat. Je hoeft geen bromelia na te bouwen, maar dat principe wel: een vochtigheidsgradiënt, met een vochtige kamer en andere die steeds droger worden, zodat de werksters het broed kunnen leggen waar het hun het best uitkomt.
Wat je moet vermijden, zijn de uitersten. Een doorweekt nest met altijd natte wanden brengt schimmel en mijten mee; een volledig droog nest laat het broed uitdrogen. Bevochtig alleen het vochtige deel van het nest, weinig en vaak, en laat de rest aan hen over. En laat het water nooit opraken: een kolonie van deze soort laten uitdrogen, is een ernstige fout.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan: gipsnesten die het vocht vasthouden en waarmee je die gradiënt tussen een vochtige en een drogere zone kunt maken. Hun opzet past bij een opportunistische holtenestelaar als N. villosa. Voor de koningin met broed en de eerste werksters een Qbik Wild One P 1C, klein en makkelijk te overzien:
Als de kolonie groeit, biedt de Qbik Wild Duo P 2C meer oppervlak en meer ruimte voor de vochtigheidsgradiënt:
Kies de grootte op basis van de werkelijke populatie van de kolonie, niet op basis van de grootte van de soort: een kolonie van 15 werksters heeft niet hetzelfde volume nodig als een van 150, en in een te groot nest worden de overtollige kamers afvalhopen. Maak de opstelling af met deze details:
- Foerageergebied met hoogte en reliëf: takken, schors en verticale elementen. In de natuur brengt ze veel tijd door in de vegetatie, en zo kun je haar veel beter observeren. Zonder iets wat als brug naar de barrière of het deksel kan dienen.
- Ontsnappingsbarrière van PTFE (Fluon) en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Altijd water beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten.
- Een drinkbakje voor de nectar, nooit in watten (zie «Voeding»).
Koloniestichting: koningin met broed, stap voor stap
Bij Antomas verkopen we koninginnen met broed: koninginnen die hun kolonie al in een reageerbuis zijn begonnen, met eieren, larven of cocons. De koloniestichting van N. villosa is semi-claustraal, zoals bij de meeste ponerinen. Anders dan een claustrale koningin, die zich opsluit en haar eerste werksters alleen op haar reserves grootbrengt, gaat de koningin van N. villosa op jacht: ze zoekt kleine prooien en nectar, keert terug naar het nest en voedt haar larven zelf met stukjes prooi. Daarom heeft een koningin van N. villosa iets nodig wat een claustrale koningin niet nodig heeft: een foerageergebied en voedsel vanaf de eerste dag.
- Buis aangesloten op een klein foerageergebied. Houd de buis zoals hij aankomt, met zijn waterreservoir achter de watten, en sluit hem aan, of leg hem open, in een kleine foerageerbak met barrière en deksel. De zone van de buis in het donker; de temperatuur aan de bovenkant van het bereik, zo’n 26-28 °C.
- Kleine prooien die makkelijk te overmeesteren zijn, 2-3 keer per week. Een stukje krekel, een vlieg, een Drosophila of een Thermobia domestica, pas gedood om de koningin geen risico te laten lopen. Haal de resten de volgende dag weg.
- Een druppeltje nectar op iets wat niet opzuigt, zoals een stukje aluminiumfolie of een klein drinkbakje. Nooit op de watten van de buis: die beschimmelen en bederven het waterreservoir.
- Vocht in de buis. Controleer af en toe of er nog water in het reservoir zit. Raakt het op of wordt de buis erg vuil, schud haar dan voorzichtig over naar een nieuwe buis.
- Observeren zonder te storen. Bekijk haar rustig, zonder de buis te bewegen of steeds een fel licht op haar te richten. Je ziet iets prachtigs: de koningin die op jacht gaat en terugkomt met de prooi voor haar larven.
In onze ervaring sticht een koningin alleen zonder problemen een kolonie en verloopt de stichting meestal eenvoudig. En koninginnen samenvoegen? Ook al komen er in de natuur stichtingen met meerdere koninginnen voor, we raden het af. Een koningin alleen sticht goed, en tussen mede-stichtende koninginnen wordt er gevochten tot de hiërarchie vastligt; bij koninginnen die zich niet uit zichzelf hebben verenigd, is het risico op ernstige agressie hoog.
Wanneer naar het nest? Als ze een aantal werksters heeft, of eerder als de buis te klein wordt, vuil wordt of zonder water komt te zitten. Bij Antomas schudden we haar over naar een Qbik Wild One P 1C, altijd naar een nest dat bij haar grootte past. De groepsstichtingen van haar verwanten hadden na 21 weken meer werksters dan die met één koningin: heb met één koningin het eerste halfjaar wat geduld.
Aankomst en verhuizing
Laat je koningin na ontvangst een paar uur rusten op een rustige, donkere plek, bij 26-28 °C, en controleer of er water in de buis zit. Als het tijd is om haar naar het formicarium over te zetten, doen we dat bij Antomas door uitschudden: we openen de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en schudden de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, en helpen achterblijvers met een zacht penseel. Drie tips:
- Zet alles vooraf klaar: het formicarium gemonteerd, met de barrière aangebracht, de vochtige zone bevochtigd en de waterbuis geplaatst.
- Werk boven een dienblad en rustig: ze zijn snel en klimmen langs de buis en het gereedschap omhoog.
- Houd de nestzone donker zodat ze die meteen betrekken. De werksters verzamelen het broed en brengen het naar binnen.
Voeding
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Ze is een jager, en de larven groeien op insecten. Dat is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter overvoeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en in grotere aantallen. Kun je niet vaak schoonmaken, overvoer dan liever niet: voedsel dat overblijft, gaat rotten en brengt schimmel en mijten mee. Stem de hoeveelheid vooral af op het aantal larven: een kolonie met veel broed heeft een enorme eetlust.
Wissel van week tot week van soort insect, zodat ze niet altijd hetzelfde eten. Ze accepteren bijna alles:
- Thermobia domestica, een kleine prooi die perfect is voor de koloniestichting en jonge kolonies.
- Krekels (Acheta domesticus), de ideale prooi om haar jacht door achtervolgen en neerhalen te zien.
- Kleine kakkerlakken, zoals de dubia-kakkerlak (Blaptica dubia) of de runner-kakkerlak (Shelfordella lateralis).
- Vliegen, motten, Drosophila en meelwormen (Tenebrio molitor) in stukjes.
- Af en toe termieten uit een veilige bron: dat is haar best bestudeerde prooi, en je krijgt haar verschillende vangtechnieken te zien.
Geef grote kolonies levende prooien: dat is de beste manier om van haar hele repertoire van achtervolgen en neerhalen te genieten. Geef koloniestichtingen en heel kleine kolonies pas gedode prooien, om geen risico te lopen. Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Ook nectar. Kweek haar niet als een soort die alleen insecten eet: suiker is een belangrijke energiebron voor de werksters, en in de natuur verzamelen ze die op planten. Wissel de suikers af: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en 1-2 keer per week een andere suikerhoudende vloeistof of nectar. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied het altijd aan in een drinkbakje en nooit in watten, want watten beschimmelen en laten de vloeistof snel bederven. Gebruik een kant-en-klaar of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en ververs het voordat het gaat gisten.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied.
Geen diapauze: het hele jaar tropisch
N. villosa heeft geen diapauze nodig. Een groot deel van haar gebied is tropisch, en daar wordt de activiteit bepaald door de regen, de vochtigheid en de dagtemperatuur, niet door een koude winter. Zelfs in het zuiden van Texas, haar noordgrens, met een subtropisch halfdroog klimaat, is de winter niet lang en niet echt koud. Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief, met constante warmte, vochtigheid en voeding.
Als de temperatuur in huis in onze winter wat daalt en het nest een paar weken aan de onderkant van het bereik blijft, rond 22-24 °C, is dat geen probleem: de kolonie gaat dan iets trager. Maar het is niet nodig, en het heeft geen zin haar op de temperaturen van soorten uit gematigde streken te brengen: nooit onder zo’n 20 °C. En let op: een tijdelijke afname van de activiteit, de eileg of de eetlust is geen diapauze. Meestal komt het door een tekort aan eiwit, door kou of door een recente verandering.
Gedrag in gevangenschap
Actief en nieuwsgierig. Een gevestigde kolonie patrouilleert door het foerageergebied, klimt overal tegenop en reageert meteen op voedsel. Haar activiteit past zich aan de temperatuur en de vochtigheid aan: ze is niet strikt dag- of nachtactief.
Territoriaal en vastberaden. In onze ervaring reageren ze snel op elke indringer in hun foerageergebied en kunnen ze vrij agressief zijn tegenover andere geleedpotigen en bij verstoringen in de buurt van het nest.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om ze hun donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied verlicht te houden, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. Met hun goede ogen wennen ze aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Broed dat stilvalt of verdwijnt: bijna altijd te weinig eiwit.
- Gerimpelde larven of cocons, of broed dat op een hoop in de vochtige kamer ligt: te weinig vocht.
- Condens op de wanden of schimmel: te veel vocht of vergeten resten.
- Veel werksters die stil in het foerageergebied zitten, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
N. villosa is een uitstekende klimmer en een beetje een ontsnappingskunstenaar: ze maakt meteen gebruik van wanden, takken dicht bij het deksel, voegen en slecht sluitende verbindingen. Bij haar is een goed ontsnappingssysteem veel belangrijker dan bij een trage bodemsoort:
- Barrière van PTFE (Fluon) bovenaan de wanden van het foerageergebied, dun en ononderbroken. Vernieuw haar als je ziet dat ze slijt of stof verzamelt. Paraffineolie kan als aanvulling dienen.
- Goed sluitend deksel, met ventilatie van fijn gaas, als tweede verdedigingslinie.
- Geen kieren: controleer de verbindingen, de doppen en de buizen.
- Niets wat als brug kan dienen: geen takken of decoratie die tot de barrière of het deksel reiken.
- Kijk voor het openen waar de werksters zitten die het dichtst bij de rand zijn, open niet verder dan nodig en sluit af als je klaar bent.
Hanteren en veiligheid
Ze heeft een werkende angel, en het is goed om het gevaar ervan te nuanceren. De literatuur beschrijft haar steek meestal als pijnlijk. De ervaring van Antomas is echter dat haar steek, binnen de grote ponerinen, eerder mild is, veel minder problematisch dan haar grootte en uiterlijk doen vermoeden. Dat betekent niet dat je haar met de hand kunt oppakken, en ook niet dat iedereen hetzelfde reageert: elk vliesvleugelig insect kan bij een gesensibiliseerd persoon een allergische reactie veroorzaken. Voor het normale onderhoud volstaan een lange pincet of een zacht penseel, een goede barrière en rustig werken. Voeg geen verschillende kolonies samen en houd ze niet samen met andere soorten. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Een koloniestichting opzetten zonder foerageergebied of voedsel: de koningin is semi-claustraal en moet jagen.
- Koninginnen samenvoegen of een nieuwe koningin aan een kolonie toevoegen.
- Het hele nest doorweken of volledig laten uitdrogen: een gradiënt, met een vochtige en een droge zone.
- Het water laten opraken.
- Haar een diapauze geven of afkoelen zoals een Europese soort.
- De nectar in watten aanbieden of laten opraken.
- Ze altijd hetzelfde insect geven of resten niet opruimen.
- Een enorm nest gebruiken voor een kleine kolonie.
- Kieren, losse deksels of takken laten die als brug dienen: ze klimmen en ontsnappen.
- Ze met je handen hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Neoponera villosa, haar soortcomplex en haar geslacht, en van de ervaring van Antomas. Belangrijkste referenties:
- Schmidt, C. A. & Shattuck, S. O. (2014). The higher classification of the ant subfamily Ponerinae (Hymenoptera: Formicidae), with a review of ponerine ecology and behavior. Zootaxa 3817: 1–242. doi:10.11646/zootaxa.3817.1.1
- Lucas, C., Fresneau, D., Kolmer, K., Heinze, J., Delabie, J. H. C. & Pho, D. B. (2002). A multidisciplinary approach to discriminating different taxa in the species complex Pachycondyla villosa (Formicidae). Biological Journal of the Linnean Society 75: 249–259. doi:10.1046/j.1095-8312.2002.00017.x
- Rocha, F. H., Lachaud, J.-P., Hénaut, Y., Pozo, C. & Pérez-Lachaud, G. (2020). Nest site selection during colony relocation in Yucatan Peninsula populations of the ponerine ants Neoponera villosa (Hymenoptera: Formicidae). Insects 11: 200. doi:10.3390/insects11030200
- Dejean, A., Olmsted, I. & Snelling, R. R. (1995). Tree-epiphyte-ant relationships in the low inundated forest of Sian Ka'an Biosphere Reserve, Quintana Roo, Mexico. Biotropica 27: 57–70. doi:10.2307/2388903
- Dejean, A. (1990). Influence de l'environnement pré-imaginal et précoce dans le choix du site de nidification de Pachycondyla (=Neoponera) villosa (Fabr.) (Formicidae, Ponerinae). Behavioural Processes 21: 107–125. doi:10.1016/0376-6357(90)90019-C
- Dejean, A., Corbara, B. & Oliva-Rivera, J. (1990). Mise en évidence d'une forme d'apprentissage dans le comportement de capture des proies chez Pachycondyla (=Neoponera) villosa (Formicidae, Ponerinae). Behaviour 115: 175–187. doi:10.1163/156853990X00563
- Heinze, J., Trunzer, B., Oliveira, P. S. & Hölldobler, B. (1996). Regulation of reproduction in the neotropical ponerine ant, Pachycondyla villosa. Journal of Insect Behavior 9: 441–450. doi:10.1007/BF02214021
- Trunzer, B., Heinze, J. & Hölldobler, B. (1998). Cooperative colony founding and experimental primary polygyny in the ponerine ant Pachycondyla villosa. Insectes Sociaux 45: 267–276. doi:10.1007/s000400050087
- Kolmer, K. & Heinze, J. (2000). Rank orders and division of labour among unrelated cofounding ant queens. Proceedings of the Royal Society B 267: 1729–1734. doi:10.1098/rspb.2000.1202
- Heinze, J., Trunzer, B., Hölldobler, B. & Delabie, J. H. C. (2001). Reproductive skew and queen relatedness in an ant with primary polygyny. Insectes Sociaux 48: 149–153. doi:10.1007/PL00001758
- Tentschert, J., Kolmer, K., Hölldobler, B., Bestmann, H.-J., Delabie, J. H. C. & Heinze, J. (2001). Chemical profiles, division of labor and social status in Pachycondyla queens (Hymenoptera: Formicidae). Naturwissenschaften 88: 175–178. doi:10.1007/s001140100218
- Kolmer, K., Hölldobler, B. & Heinze, J. (2002). Colony and population structure in Pachycondyla cf. inversa, a ponerine ant with primary polygyny. Ethology Ecology & Evolution 14: 157–164. doi:10.1080/08927014.2002.9522754
- D'Ettorre, P., Kellner, K., Delabie, J. H. C. & Heinze, J. (2005). Number of queens in founding associations of the ponerine ant Pachycondyla villosa. Insectes Sociaux 52: 327–332. doi:10.1007/s00040-005-0815-z
- Pavan, G., Priano, M., De Carli, P., Fanfani, A. & Giovannotti, M. (1997). Stridulatory organ and ultrasonic emission in certain species of ponerine ants (genus: Ectatomma and Pachycondyla, Hymenoptera, Formicidae). Bioacoustics 8: 209–221. doi:10.1080/09524622.1997.9753363
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld

