Atta mexicana: reina, obreras y jardín de hongos – foto real de Antomas
Atta mexicana: reina, obreras y jardín de hongos – foto real de Antomas

Atta mexicana

Laatste items in voorraad
€ 189,99
Inclusief belasting

Boeren van de woestijn. Atta mexicana, de grote bladsnijdersmier uit Mexico en Arizona, eet de bladeren die ze knipt niet op: ze kweekt er een schimmel mee die de hele kolonie voedt. Haar ondergrondse steden beslaan 20 × 20 meter, haar tunnels lopen tot 130 meter ver en één kolonie kan twintig jaar oud worden en miljoenen werksters tellen, van piepkleine tuiniersters van 2 mm tot soldaten met kaken die door de huid snijden. Snelwegen van bladeren, levende moestuinen en een verbluffende taakverdeling, allemaal zichtbaar. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.

Kolonie

 

Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd

De grote bladsnijdersmier van Mexico en Arizona: ze eet de bladeren niet op, maar kweekt er een schimmel mee; haar kolonies tellen waarschijnlijk miljoenen werksters, leven 10-20 jaar en hebben soldaten met kaken die door de huid snijden. Ze is niet alleen voor experts: ze vraagt volharding met de schimmel, de bladeren en de ruimte. Kolonies met koningin, monogyn: één koningin per kolonie. Fungarium-kit van Anthouse, schimmel bij 23-26 °C, hoge vochtigheid zonder plassen, verse bladeren zonder pesticiden, een aparte afvalruimte en geen diapauze. Nooit langdurig boven 30 °C: de koningin kan onvruchtbaar worden. Ze klimmen: ontsnappingsbarrière van minerale olie. Majors: nooit met de vingers.

Atta mexicana (Smith, 1858) is een van de grote bladsnijdersmieren van Noord- en Midden-Amerika. Haar verspreidingsgebied omvat een groot deel van Mexico en reikt tot het uiterste zuiden van de Verenigde Staten, met populaties in de Sonorawoestijn in Arizona: ze is de enige Atta die in die staat leeft. Ze bewoont droge gebieden en doornstruweel, maar ook droge tropische bossen, oeverzones en berggebieden, en vertoont een aanzienlijke ecologische flexibiliteit.

Bovendien is ze een van de spectaculairste mieren die je kunt kweken. Ze eet de bladeren die ze afknipt niet op: ze gebruikt ze om een schimmel te kweken die de hele kolonie voedt. Haar nesten in Arizona beslaan honderden vierkante meters, haar kolonies tellen waarschijnlijk miljoenen werksters en ze kunnen meer dan twintig jaar oud worden. In deze verzorgingsgids scheiden we steeds wat wetenschappelijk gedocumenteerd is, wat andere kwekers vertellen en wat we bij Antomas hebben geleerd door haar te kweken.

Biologie

De bladsnijdersmier die de woestijn bereikte

Bladsnijdersmieren van het geslacht Atta zijn vooral mieren van de Amerikaanse tropen. A. mexicana is een van de soorten die er het verst van af gaan: ze komt voor in een groot deel van Mexico, reikt in het zuiden tot Guatemala, El Salvador en Honduras en in het noorden tot het zuiden van Arizona. Daar, in het Organ Pipe Cactus National Monument en omgeving, vlak bij de grens, ligt haar noordgrens, midden in de Sonorawoestijn. Aan de kant van de Golf van Mexico gaat ze ook naar het noorden, via Tamaulipas, Nuevo León en Coahuila, al komt ze volgens inventarisaties van liefhebbers niet in de buurt van de grens met Texas.

Welk klimaat verkiest ze? Een studie uit 2023 over de Atta-soorten van Mexico modelleerde haar klimaatniche en vond dat de zwaarstwegende variabele de isothermaliteit is: de verhouding tussen hoeveel de temperatuur binnen een dag verandert en hoeveel ze over het jaar verandert. Daarna volgen de neerslag in de natste maand en die in het warmste kwartaal. De gunstigste omstandigheden voor de soort liggen in de dennen- en eikenbossen van de Sierra Madre Occidental en in de droge bossen van de Bajío. Dat past bij wat je in Arizona ziet: een mier van klimaten met zomerregens, die zich onder de grond beschermt tegen hitte en kou. Dezelfde studie waarschuwt dat ze bij het hoogste emissiescenario tegen het eind van de eeuw meer dan de helft van haar klimatologisch gunstige gebied zou kunnen verliezen.

Volle nicht van Atta texana: de Archeatta-clade

De Britse entomoloog Frederick Smith beschreef haar in 1858 als Oecodoma mexicana, op basis van koninginnen en mannetjes met een vindplaats die niet verder ging dan «Mexico», waar haar naam vandaan komt. De referentie-exemplaren worden bewaard in het Natural History Museum in Londen. Daarna had ze bijna een eeuw lang geen eigen naam: Roger plaatste haar in 1863 in Atta, maar hijzelf, Mayr, Forel en anderen beschouwden haar als een gewoon synoniem van Atta fervens, en Emery degradeerde haar tot ondersoort van A. insularis, de bladsnijdersmier van Cuba. Gonçalves plaatste haar in 1942 in het ondergeslacht Archeatta, en Borgmeier herbeschreef haar in 1959 als geldige soort, wat ze nu nog is.

In Mexico leven drie Atta-soorten: A. mexicana en A. texana, uit de Archeatta-groep, en A. cephalotes, uit de Atta-groep in strikte zin. A. texana, de bladsnijdersmier van Texas en Louisiana, is haar naaste verwant, en die twee zijn de enige Atta-soorten in de Verenigde Staten. Zo onderscheid je ze:

  • A. mexicana: de lobben aan de achterkant van de kop en het eerste gastersegment zonder rechtopstaande haren; de insnijding tussen de lobben ondiep, en de pronotumstekels relatief kort.
  • A. texana: met rechtopstaande haren, een mat integument, een diepere insnijding en lange pronotumstekels. Een curiositeit: haar kop geeft een muntgeur af als je hem fijnknijpt.

En in gevangenschap verschillen ze ook in karakter: in onze ervaring heeft A. mexicana één koningin per kolonie, terwijl de koninginnen van A. texana samen kunnen leven (zie «De koningin die met haar moestuin in haar mond reist»).

Met A. cephalotes is verwarring lastiger: die hoort bij een ander ondergeslacht en bij het vochtige tropische regenwoud, en hun klimaatniches raken elkaar maar in een klein gebied van Mexico.

Steden onder de woestijn

De cijfers uit Arizona komen uit drie decennia tellingen in het Organ Pipe Cactus National Monument, en ze zijn duizelingwekkend. Grote kolonies kunnen een centraal gebied van bijna 20 × 20 m innemen, meer dan 2 hectare terrein exploiteren en zijtunnels tot zo'n 130 m gebruiken om de foerageergebieden te bereiken. Een gevestigde kolonie kan ongeveer 200 kg droge plantaardige stof per jaar in haar kweeksysteem brengen. De nesten liggen meestal 75-200 m uit elkaar, soms maar 30-40 m, en de kolonies verhuizen bijna nooit: aan de grootte van de kraters en de afvalhopen kun je zelfs de leeftijd van een nest schatten.

Anders dan Acromyrmex octospinosus ontwikkelt Atta mexicana duidelijk meerkamerige kolonies. Een volwassen samenleving onderhoudt talrijke schimmeltuinen, verdeeld over verschillende ondergrondse kamers en verbonden door een uitgebreid tunnelnetwerk. Niemand heeft nog de volledige opgraving van een nest van A. mexicana gepubliceerd, maar bij andere soorten uit het geslacht is het gemeten: een nest van A. laevigata telde meer dan 7.000 kamers en ging tot 8 m diep.

Die architectuur houdt temperatuur en vochtigheid veel stabieler dan aan het oppervlak. Zelfs de populaties in de Sonorawoestijn houden hun gewas in diepe, beschutte kamers. En zo'n nest moet ademen: schimmel en mieren verbruiken zuurstof en geven CO₂, warmte en waterdamp af. In de reusachtige nesten van A. vollenweideri, een Zuid-Amerikaanse bladsnijdersmier, is aangetoond dat de wind de motor van de ventilatie is: de bedompte lucht gaat naar buiten via de centrale, hoogste tunnels van de heuvel, en de verse lucht komt binnen via de tunnels aan de rand.

In gevangenschap wordt deze organisatie veel beter nagebootst met meerdere verbonden schimmelbakken dan door een grote kolonie in één reusachtige bak te houden. Naarmate de populatie groeit, voeg je nieuwe modules toe, en de mieren bepalen zelf hoeveel schimmel ze in elke module houden (zie «Aanbevolen opstelling»).

Bladsnijders met een nachtploeg

In de woestijn bepaalt de hitte alles. Alex Mintzer volgde in 1979 een kolonie in het noorden van Sonora die oogstte op een oppervlak van zo'n 8.000 m², met paden aan de oppervlakte en ondergrondse tunnels die in alle richtingen van het nest uitwaaierden. De werksters foerageerden overdag in de winter en de lente, en deden dat in de zomer vooral 's nachts. In Organ Pipe troffen bemonsteringen in december en januari ze overdag foeragerend aan, midden in de winter. Die tunnels van meer dan honderd meter stellen ze bovendien in staat de planten te bereiken zonder over de gloeiend hete bodem te lopen.

Wat knippen ze in de woestijn? In Arizona is het gebruik gedocumenteerd van paloverde (Parkinsonia, vroeger Cercidium), ijzerhout of palo fierro (Olneya tesota), mesquite (Prosopis), kattenklauwacacia (Acacia) en creosootstruik (Larrea tridentata). Daarbij komen talrijke eenjarige planten die alleen in bepaalde seizoenen beschikbaar zijn. Het dieet van een kolonie in het wild verandert enorm per locatie en seizoen.

Kijk er niet van op als je kolonie in de zomer meer 's nachts werkt: dat zit in haar aard.

Een moestuin die zich elke maand vernieuwt

Atta mexicana eet de bladeren niet op zoals een gewone planteneter. Ze gebruikt het plantenmateriaal om een symbiotische schimmel te kweken, Leucoagaricus gongylophorus, die het functionele hart van de kolonie vormt.

De werksters knippen bladeren, bloemen en ander weefsel, brengen het naar het nest en bewerken het stap voor stap: het materiaal wordt schoongemaakt, in steeds kleinere stukjes geknipt, gekauwd en geprepareerd voordat het in de tuin wordt opgenomen. De kleinste werksters zetten het werk daarna direct in de schimmel voort.

De schimmel vormt gespecialiseerde voedingsstructuren, verdikte, voedselrijke hyfen die specialisten gongylidiën noemen, en die vooral belangrijk zijn om de larven te voeden. De schimmel is in de praktijk het voer van de hele kolonie: in Arizona geldt hij als het enige voedsel van larven en volwassen mieren. De werksters benutten bovendien de plantensappen die vrijkomen bij het knippen en bewerken van de bladeren.

En de moestuin is niet eeuwig. Het plantensubstraat van elk stuk schimmel is in ongeveer een maand uitgeput; dan verwijderen de werksters het en brengen het naar de afvalhopen. Daarom houdt een kolonie bladsnijdersmieren nooit op met werken: de tuin wordt voortdurend vernieuwd.

De tuin moet ook niet worden gezien als een simpele schimmelmassa. Het is een levend ecosysteem, waarin de gekweekte schimmel, bacteriën en andere micro-organismen samenleven, waarvan de samenstelling zelfs tussen verschillende delen van dezelfde tuin verschilt. Een gezonde kolonie onderhoudt dat ecosysteem door schoon te maken, verouderde zones te verwijderen, plantenmateriaal te selecteren en voortdurend afval af te voeren.

Het afval naar buiten

Hier wijkt A. mexicana af van het gebruikelijke. De meeste Atta-soorten bewaren hun afval in ondergrondse afvalkamers: bij A. capiguara bijvoorbeeld op zo'n 4-6 m van de moestuinen. A. mexicana doet, net als A. colombica, het omgekeerde: ze brengt het afval naar buiten en stapelt het aan de oppervlakte op. In Arizona deponeren grote kolonies de uitgeputte schimmel op flinke hopen buiten het nest.

Dat is geen klein detail. Het afval van bladsnijdersmieren is gevaarlijk: het zit vol uitgeputte schimmel en micro-organismen die schadelijk zijn voor de kolonie. Bij A. colombica is gezien dat de werksters van de afvalhoop een aparte werkkaste vormen, van de meest «misbare» werksters van de kolonie, die nauwelijks contact hebben met de moestuin. De les voor de kweek is duidelijk: een aparte, externe en droge afvalruimte, die je kunt schoonmaken zonder de schimmel aan te raken (zie «Afvalruimte»).

Antibiotica uit klieren, niet uit bacteriën

Elke moestuin heeft zijn plagen, en die van bladsnijdersmieren heeft een zeer gespecialiseerde: Escovopsis, een parasitaire schimmel die alleen in de tuinen van schimmelkwekende mieren leeft en zich voedt met de gekweekte schimmel. Om zich te verdedigen, dragen veel schimmelkwekende mieren op hun cuticula een witachtige laag bacteriën, Pseudonocardia, die antibiotica produceren.

Maar Atta speelt met andere kaarten. Een studie uit 2009 met negen soorten uit vijf geslachten schimmelkwekers vergeleek hun verdediging.

  • Acromyrmex en Trachymyrmex houden veel Pseudonocardia op hun cuticula: dat is het witte poeder dat je bijvoorbeeld ziet bij Acromyrmex octospinosus.
  • Atta heeft die zichtbare laag verloren, of sterk verminderd. In ruil daarvoor gaan de werksters, als er een ziekteverwekker opduikt, ook Escovopsis, veel meer poetsen met de afscheiding van de metapleurale klier, een klier in het borststuk die antimicrobiële stoffen produceert.

De auteurs brengen deze uitgebreidere chemische verdediging, en de geringere afhankelijkheid van bacteriën, in verband met de enorme omvang van de kolonies van Atta. Later werd een van haar wapens geïdentificeerd: het fenylazijnzuur uit de metapleurale klier, waarmee Atta Escovopsis afremt, terwijl Acromyrmex op haar bacteriën vertrouwt. Daarbij komt het «wieden»: de werksters sporen zieke of verouderde stukken schimmel op, trekken ze eruit en brengen ze naar de afvalhoop.

Voor de kweek: bij A. mexicana hoef je de witte laag van Acromyrmex niet te zoeken. Een schone, glanzende werkster is normaal.

Bladproefsters

Atta mexicana is polyfaag: ze benut een grote verscheidenheid aan planten. Maar ze knipt niet zomaar elke plant die ze tegenkomt. De hardheid van het blad, de hoeveelheid water, de aanwezigheid van haren of trichomen en de chemische samenstelling spelen mee bij de selectie. Twee studies met deze soort hebben dat gemeten.

De studie uit 2020. In het laboratorium verkozen de werksters bladeren van de roos (Rosa × alba) en van twee Mexicaanse bomen, Trema micrantha en Styrax glabrescens, en weigerden ze die van koffie, guave en mandarijn (Citrus reticulata). De geweigerde bladeren bevatten verbindingen, sommige met een antischimmel- of afschrikwekkende werking: koffie veel alkaloïden en fenolen zoals chlorogeenzuur; guave shikimizuur en ellaginezuur, en mandarijn scopoletine. Bij de mandarijn schrijven de auteurs de weigering echter eerder toe aan de fysieke eigenschappen van het blad dan aan de chemie.

De studie uit 2026. Deze studie, gepubliceerd in het tijdschrift Botanical Sciences met kolonies uit Veracruz, vergeleek drie planten:

  • Palicourea padifolia, afhankelijk van de streek bekend als flor de mayo, cafecillo of flor de cera;
  • Platanus mexicana, plaatselijk álamo blanco, álamo mexicano of haya genoemd;
  • Eriobotrya japonica, de Japanse mispel.

De mieren toonden een zeer uitgesproken voorkeur voor P. padifolia. Die bladeren waren zachter, hadden geen trichomen en bevatten veel water. De Japanse mispel en de Mexicaanse plataan hadden hardere, behaarde bladeren, met meer fenolen, flavonoïden en tannines, en werden veel minder intensief verzameld. Bovendien bevorderde het extract van P. padifolia de groei van de schimmel, terwijl die van de twee andere soorten een matige remming veroorzaakten. Geen enkel extract bleek giftig voor de mieren.

Bij de Japanse mispel verwijderden de werksters zelfs de trichomen van de bladeren voordat ze die knipten, een zeer fijne bewerking die laat zien hoe grondig ze het materiaal beoordelen en voorbereiden voordat ze het kweken.

De schimmel waarschuwt: de uitgestelde weigering

De werksters kunnen enthousiast een plant knippen die de schimmel toch schaadt. Hoe komen ze erachter dat ze zich vergist hebben? Via de schimmel zelf. Al in 1996 werd geopperd dat de schimmel het gedrag van bladsnijdersmieren «stuurt», en latere experimenten hebben dat heel letterlijk bevestigd.

In een studie uit 2008 met een andere bladsnijdersmier, Acromyrmex lundi, kregen kolonies bladeren die behandeld waren met een fungicide dat onschadelijk is voor mieren. Eerst knipten ze die en brachten ze heel normaal naar de moestuin. Zo'n 10 uur na het opnemen begonnen ze ze te weigeren, en die weigering duurde minstens 9 weken. Bovendien was ze specifiek: ze gold alleen voor de behandelde plantensoort, en na verloop van tijd kon ze worden teruggedraaid. Bij Atta colombica duurde dat «geheugen» zelfs tot 18 weken. De mieren leren de plant te koppelen aan de schade die hun moestuin oploopt, en vergeten dat lange tijd niet.

Dit verschijnsel heeft twee zeer praktische gevolgen voor de kweek:

  • Dat ze hem knippen, betekent niet dat hij veilig is. Een blad dat met fungiciden is behandeld, kan de moestuin al uren beschadigen voordat de mieren reageren. Hun selectievermogen vervangt onze controle niet (zie «Veiligheid van de planten»).
  • Stoppen ze ineens met het knippen van een plant die ze eerder accepteerden, haal die dan weg en dring niet aan. Bied een andere aan. Misschien is die plant, of die partij, de schimmel slecht bekomen, en de kolonie kan weken nodig hebben om haar weer te accepteren.

Van minima tot soldaten: elke maat een vak

De taakverdeling is een van de opvallendste kenmerken van Atta mexicana. In Arizona variëren de werksters van zo'n 2 mm tot zo'n 12 mm, en elk maatbereik is gespecialiseerd in bepaalde functies:

  • De minima, uiterst klein, werken vooral binnen in de tuin: ze hanteren de schimmel, maken hem schoon en verzorgen de eieren en larven.
  • De mediae doen een groot deel van het knippen en het transport van plantenmateriaal.
  • De grote majors of soldaten houden zich vooral bezig met de verdediging en met taken die veel kaakkracht vragen.

En er is nog een vak, het minst opvallende: dat van afvalwerkster. Bij de onderzochte bladsnijdersmieren blijven de werksters die op de afvalhoop werken uit de buurt van de moestuin, om er geen microben uit het afval naartoe te brengen. Let er maar op als je je kolonie bekijkt: de mieren die de afvalruimte in- en uitlopen, zijn meestal niet dezelfde als de mieren die bladeren dragen.

Eén milligram om de wereld rond te gaan

De communicatie tussen al die werksters verloopt via spoorferomonen, aanrakingssignalen, de koloniegeur en andere chemische prikkels. Als een paar verkensters een geschikte plant ontdekken, kan de route snel overgaan van een handvol werksters naar een onafgebroken stroom beladen werksters. Ook de plantenselectie maakt deel uit van dat informatiesysteem: de werksters die het materiaal bewerken voordat het de tuin in gaat, vormen een extra filter voordat de plant in contact komt met de schimmel.

De spoorferomonen van deze mieren zijn verbazingwekkend krachtig. Het eerste spoorferomoon van een mier dat chemisch werd geïdentificeerd, was dat van haar naaste verwant, Atta texana, in 1971: methyl-4-methylpyrrool-2-carboxylaat. De werksters bespeurden sporen van slechts 0,08 picogram per centimeter. Met dat getal berekenden de auteurs dat 0,33 mg in theorie genoeg zou zijn om een waarneembaar spoor rond de aarde te trekken; vandaar de populaire versie dat «één milligram drie keer de wereld rond zou gaan». Let op: het is een theoretische berekening en een gegeven van A. texana. Het feromoon van A. mexicana is nog niet onderzocht, al is het, gezien hoe nauw de soorten verwant zijn, redelijk te denken dat het op een vergelijkbare manier werkt.

Naast ruiken «luisteren» bladsnijdersmieren ook. Door twee lichaamssegmenten langs elkaar te wrijven, maken ze trillingen, de stridulatie, die via de grond en de bladeren worden doorgegeven. Een studie uit 2017 met Atta sexdens toonde aan dat de werksters die trillingen niet alleen waarnemen, maar ook kunnen onderscheiden uit welke richting ze komen.

De koningin die met haar moestuin in haar mond reist

In Arizona brengen volwassen kolonies elke lente gevleugelde koninginnen en mannetjes groot, en laten ze die in de zomer met verrassende stiptheid uitvliegen: in het donker vlak voor zonsopgang, de ochtend na een moessonbui van meer dan 1 cm regen. Na zware regen, van zo'n 5 cm, kunnen er minstens twee nachten achter elkaar vluchten zijn; regen of een briesje in de vroege ochtend kunnen ze daarentegen tegenhouden. Het is een gevaarlijk moment: vleermuizen, nachtzwaluwen en de Sonorawoestijnpad (Incilius alvarius) smullen van de gevleugelden, en dassen en gevlekte stinkdieren vallen daarna de koninginnen en jonge kolonies aan.

De kolonie­stichting is claustraal en zelfstandig. Vóór de bruidsvlucht bewaart de toekomstige koningin een klein stukje schimmel uit haar geboortekolonie in de infrabuccale holte, een zakje dat mieren onder de mond hebben. Na de paring verliest ze haar vleugels, graaft een verticale schacht, legt dat stukje in haar kamer en begint zelf de nieuwe tuin te kweken. Ze produceert de eerste generatie werksters zonder naar buiten te gaan om bladeren te verzamelen, en de eerste werksters verschijnen na 1-2 maanden. De koninginnen gaan meestal niet ver: de verspreiding is waarschijnlijk minder dan 5 km.

Het overleven van de stichting hangt direct af van het behoud van dat kleine beginstukje schimmel. Een koningin zonder schimmel bevindt zich niet in dezelfde situatie als een gezonde stichting, ook al is ze begonnen met eieren leggen.

Een kolonie stichten is verreweg het moeilijkste in het leven van een Atta. In een studie uit 2023 met Atta-koninginnen die na de bruidsvlucht in het veld waren verzameld en naar het laboratorium gebracht, stierf in het ene jaar 98,3% en in het andere 100%; de auteurs concludeerden dat het veel effectiever is om met al gevestigde jonge nesten te beginnen. Daarom werken we bij Antomas met kolonies met koningin, werksters en een eigen moestuin die al draait.

Eén koningin. In de ervaring van Antomas is A. mexicana monogyn: elke kolonie heeft één enkele koningin, die alleen sticht. De koninginnen verdragen elkaar niet, zelfs niet pas bevrucht: ze tonen een aanzienlijke agressie en als je ze samenvoegt, doden ze elkaar. Daarom moet je ze altijd gescheiden houden. Merkwaardig genoeg gedraagt haar naaste verwant zich andersom: in onze ervaring is A. texana polygyn, en haar koninginnen kunnen zonder agressie samenleven.

Eén nacht en meerdere vaders

Je leest vaak dat Atta-koninginnen maar één keer paren. Dat is maar half waar: ze paren alleen tijdens de bruidsvlucht en daarna nooit meer, maar op dat moment doen ze het meestal met meerdere mannetjes. Dat heet polyandrie.

Bij Atta colombica vond een genetische studie dat 33 van de 36 kolonies twee of meer vaders hadden, met gemiddeld 2,6 vaders per kolonie. En binnen alle schimmelkwekende mieren vond de overgang van enkelvoudige naar verplicht meervoudige paring maar één keer plaats, in de lijn die Atta en Acromyrmex vormen, de bladsnijdersmieren. Een van de voordelen is de hoeveelheid: bij A. colombica slaan koninginnen die met meer mannetjes paren meer sperma op. Voor A. mexicana zijn er geen eigen gegevens, maar alles wijst erop dat ze de norm van het geslacht volgt.

Het sperma dat de koningin die nacht opslaat, moet haar hele leven meegaan, jaren of decennia. Daarom heeft het geen enkele zin haar bloot te stellen aan onnodige risico's, zoals te veel warmte (zie «Temperatuur»).

Miljoenen werksters en twintig jaar leven

Volwassen kolonies bereiken enorme afmetingen, waarschijnlijk miljoenen individuen. En het interessantste is dat hun leven drie decennia lang is gevolgd. Bij de tellingen in Organ Pipe leefden de kolonies van A. mexicana meestal 10-20 jaar; een aantal haalde meer dan 20, maar geen enkele hield de 30 jaar vol die de opvolging duurde. Van de kolonies die in 1985 werden geteld, leefden er in 2005-2006 nog maar 4 of 5, en van de 26 die in 2005 werden geregistreerd, waren er tien jaar later nog negen actief. Ook het totale aantal kolonies ging door de jaren op en neer: 36 in 1985-1986, 45 in 1995-1996, 25 in 2005-2006 en 83 in 2015-2016.

In gevangenschap verrast de groei het meest wie met bladsnijdersmieren begint. Een kolonie van Atta mexicana kan van een paar honderd individuen uitgroeien tot een enorme samenleving, en de schimmel groeit mee. Daarom moet je de opstelling vanaf het begin ontwerpen met het oog op uitbreiding (zie «Groei en uitbreidingen»).

Kolonie van bladsnijdersmieren!!! (Antomas)

Een kolonie Atta-bladsnijdersmieren die groeit bij Antomas (kanaal van Antomas).

Van plaag op het land tot lekkernij: arrieras en chicatanas

In Mexico staan de Atta-soorten bekend als arrieras, vanwege hun eindeloze karavanen bladeren, en niet altijd met genegenheid. Omdat ze polyfaag is, kan A. mexicana veel cultuurgewassen knippen, en het geslacht Atta wordt erkend als een belangrijke landbouwplaag, met een aanzienlijke economische impact. In de amarantteelt in het zuiden van Puebla bijvoorbeeld bleek uit een studie met 61 telers dat de arriera de belangrijkste plaag is: meer dan de helft van hen gebruikt chemische bestrijding, en er werden 11 inheemse planten geïdentificeerd die de boeren als natuurlijk afweer- of insectenbestrijdingsmiddel gebruiken.

Maar dezelfde mier is ook een lekkernij. Chicatanas zijn de gevleugelde koninginnen van de arrieras, die tijdens de bruidsvlucht worden gevangen, bij de eerste regens van het seizoen. In Oaxaca, Chiapas, Veracruz, Guerrero en Puebla worden ze geroosterd op de comal en vermalen in salsa's, moles of tamales. Het is een precolumbiaanse traditie, die in de zestiende eeuw al werd beschreven door fray Bernardino de Sahagún, en de naam komt uit het Nahuatl: tzicatl, «mier», en tanatli, «palmzak», vanwege de bolle gaster van de koningin.

En ze zijn zeer voedzaam: in een analyse in Huehuetla (Hidalgo) bevatten geroosterde chicatanas van A. mexicana 43,7% eiwit, iets meer dan die van A. cephalotes. De naam «chicatana» wordt afhankelijk van de streek ook voor andere Atta-soorten gebruikt. Ze zijn duur en volgens de Mexicaanse pers beperken sommige gemeenschappen het verzamelen al, omdat elke gevangen koningin een kolonie is die nooit zal ontstaan.

Grootte en morfologie

Atta mexicana vertoont een van de spectaculairste vormen van polymorfisme onder de Noord-Amerikaanse mieren: in één kolonie leven werksters van zo'n 2 mm samen met soldaten van zo'n 12 mm.

  • Minima. Zeer kleine, tere lichamen, waarmee ze in de nauwe ruimtes van de tuin kunnen werken.
  • Mediae. Kaken aangepast aan het knippen en vervoeren van plantenmateriaal.
  • Majors. Ze ontwikkelen een enorme kop en buitengewoon krachtige kaakspieren. Hier hebben we het wel over echte soldaten. In de ervaring van Antomas kunnen de grootste majors sneden maken die door de huid gaan en laten bloeden. Hanteer ze niet rechtstreeks, ook al mist de soort de gevaarlijke angel van een Myrmecia of een Pogonomyrmex.
  • Koningin. Enorm, met een zeer volumineuze gaster. Volgens Mintzer, die haar in Arizona mat, is ze de grootste bekende mier van Noord-Amerika.
  • Kleur. Varieert van roodbruin tot donkerrode of granaatrode tinten.
  • Oppervlak. Zonder de witachtige bacterielaag van Acromyrmex: de werksters zien er schoon uit (zie «Antibiotica uit klieren, niet uit bacteriën»).
  • Kenmerken om haar van A. texana te onderscheiden. Geen rechtopstaande haren op de achterkant van de kop of op het eerste gastersegment, en relatief korte pronotumstekels (zie «Volle nicht van Atta texana»).
  • Poppen. Naakt, zonder cocon.

Afmetingen bij benadering

  • Minima: zo'n 2 mm
  • Mediae: alle tussenliggende maten
  • Majors (soldaten): tot zo'n 12 mm
  • Koningin: 20-22 mm en ongeveer een halve gram (zo'n 500 mg)
  • Mannetje: geen gepubliceerde maten die we hebben kunnen controleren

Dit zijn maten van de populaties in Arizona. De hogere getallen die in sommige winkels rondgaan, worden niet gesteund door gepubliceerde metingen. De eerste werksters van een jonge kolonie zijn klein, en de grote majors verschijnen pas als de kolonie al gegroeid is.

Verzorging in gevangenschap

Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd

Bij Antomas beschouwen we haar als een soort van gevorderd niveau, maar het is geen soort alleen voor experts. Een gevestigde kolonie vraagt niet elke dag ingewikkelde ingrepen. Wat ze vraagt, is volharding op drie punten:

  • De schimmel. De kolonie is er volledig van afhankelijk: als de moestuin sterft, sterft de kolonie. Hij heeft een hoge vochtigheid nodig, zonder plassen, en een stabiele temperatuur, nooit langdurig boven 30 °C, en hij verdraagt geen behandelde planten.
  • De bladeren. Je moet haar regelmatig vers, gevarieerd en pesticidevrij blad geven, het hele jaar door, ook in de winter.
  • De ruimte. Haar groeipotentieel is enorm, dus je moet de opstelling geleidelijk uitbreiden met nieuwe modules naarmate ze groeit.

Daarbij komen de majors, sterk en met kaken die door de huid snijden, en een flinke productie van afval. Een minikolonie kan eenvoudig zijn; de echte uitdaging begint als schimmel en populatie zich gaan vermenigvuldigen. Heb je toegang tot onbehandelde bladeren en ruimte om te groeien, dan is ze prima te doen.

En ze is het waard als weinig andere. Een snelweg van afgeknipte bladeren de moestuin in zien gaan, de minima in de schimmel zien werken en de majors zien patrouilleren, is een kijkje nemen in een van de complexste samenlevingen van het dierenrijk: een insectenbeschaving die haar eigen voedsel kweekt.

Aanbevolen parameters

  • Temperatuur van de schimmel: 23-26 °C, zo stabiel mogelijk.
  • Nooit langdurig boven 30 °C: in de ervaring van Antomas kan de koningin onvruchtbaar worden (zie «Temperatuur»).
  • Foerageergebied: op kamertemperatuur.
  • Vochtigheid: hoog in de schimmelkamer, maar zonder vrij water of plassen; het foerageergebied droger, en de afvalruimte droog.
  • Ventilatie: constant, zonder de buitenkant van de tuin uit te drogen.
  • Water: de waterbak van de kweekkamer. Een drinkbakje in het foerageergebied is optioneel: ze halen flink wat water uit de schimmel zelf en uit het vocht in de opstelling.
  • Licht: een normaal dag-nachtritme. Vermijd direct zonlicht op de schimmelkamer, want dat warmt hem op.
  • Diapauze: niet nodig (zie «Diapauze»).

Temperatuur

Voor het gewas raden we ongeveer 23-26 °C aan, stabiel en zonder sterke opwarming. Dat is het bereik dat gewoonlijk wordt gebruikt om bladsnijdersmieren in gevangenschap te houden, en het past bij wat we van de soort weten: de natuurlijke schimmelkamers zijn veel beter beschermd dan het oppervlak, en zelfs in de Sonorawoestijn zijn de omstandigheden in het nest relatief constant.

Pas goed op met warmte. Bij Antomas hanteren we een heel belangrijke voorzorg: de schimmelkamers en vooral de kamer waar de koningin zit, mogen niet langdurig boven 30 °C komen. In onze ervaring met Atta-soorten kunnen koninginnen onvruchtbaar worden als ze langere tijd boven die temperatuur zitten, en ook de schimmel zelf gaat achteruit.

We kennen geen experiment dat die drempel bij A. mexicana heeft gemeten: de 30 °C is een praktische grens voor gevangenschap, gebaseerd op ervaring. En die is volkomen logisch: de koningin paart alleen tijdens de bruidsvlucht, al is het met meerdere mannetjes, en het sperma dat ze die dag opslaat, moet haar hele leven meegaan (zie «Eén nacht en meerdere vaders»). Het heeft geen enkel voordeel haar aan onnodig hoge temperaturen bloot te stellen: het doel is haar duidelijk onder die grens te houden.

Heb je in de winter extra warmte nodig, gebruik dan liever een zachte bron met thermostaat aan één zijkant van de kamer dan een die de hele schimmel gelijkmatig verwarmt. En let er in de zomer op dat de kamertemperatuur niet uit de hand loopt.

Vochtigheid, ventilatie en afvoer

Dit is een van de belangrijkste delen van de verzorgingsgids. De schimmel heeft een hoge luchtvochtigheid nodig, maar mag niet nat blijven. Hem laten uitdrogen is een ernstige fout: een uitgedroogde moestuin krimpt en herstelt zich misschien niet meer.

Een grote schimmelmassa bevat een enorme hoeveelheid water. Door de ademhaling van de mieren, de stofwisseling van de tuin en de verdamping van het gewas zelf kan de bak snel een zeer hoge vochtigheid bereiken. Zijn de wanden of het deksel iets kouder, dan begint dat vocht te condenseren. De druppels vallen terug op de tuin en, als het systeem het water niet kan afvoeren, hopen ze zich onderin op tot er plassen ontstaan. Dat kan een ernstig probleem worden.

In de ervaring van Antomas moet vrij water dat zich rond de schimmel ophoopt, worden afgevoerd. We moeten het onderste deel van de tuin niet dagenlang onder water laten staan in de hoop dat het water vanzelf verdampt. Als er vloeistof is opgehoopt, raden we aan:

  • Het water afvoeren of eruit halen.
  • De ventilatie iets verhogen.
  • Controleren of er te veel vocht wordt toegevoegd of dat het temperatuurverschil tussen binnenkant en wanden te groot is.

Het systeem heeft dus een voorziening nodig om per ongeluk opgehoopt water af te voeren. In het Fungarium van Anthouse rust de schimmel op een verhoogd rooster, boven een waterbak: zo krijgt hij vocht zonder ooit met het water in contact te komen (zie «Aanbevolen opstelling»).

Ventilatie is net zo belangrijk. Schimmel en mieren verbruiken zuurstof en geven CO₂, warmte en waterdamp af. Natuurlijke nesten van bladsnijdersmieren hebben een architectuur die de gasuitwisseling bevordert: bij A. vollenweideri is aangetoond dat de wind de lucht in het nest ververst, die via de centrale tunnels naar buiten gaat en via de tunnels aan de rand binnenkomt. In gevangenschap moeten we die functie nabootsen:

hoge vochtigheid + constante ventilatie + geen wateroverlast

We zoeken geen hermetische bak. Maar ook niet zoveel ventilatie dat de buitenkant van de tuin voortdurend uitdroogt. Het juiste evenwicht is makkelijk te herkennen: een vochtige, actieve schimmel, zonder droge korsten, maar zonder voortdurend vallende druppels of plassen onderin.

Nog twee tips. Besproei de schimmel nooit rechtstreeks met water: het vocht moet uit de lucht in de kamer komen, niet uit het natmaken van de tuin. En raak niet geobsedeerd door een getal: sommige kwekers merken dat A. mexicana, die uit seizoensgebonden, droge klimaten komt, schommelingen in vochtigheid beter verdraagt dan Atta-soorten uit het regenwoud. Waar het om gaat, is hoe de schimmel eruitziet.

Aanbevolen opstelling

Voor deze soort raden we de Fungarium-kit van Anthouse aan, een modulair systeem dat speciaal is ontworpen voor bladsnijdersmieren, Atta en Acromyrmex, met modules van 19,5 × 19,5 × 26 cm:

Hij sluit aan bij alles wat we in deze verzorgingsgids hebben gezien:

  • Kweekkamer met passieve bevochtiging. De schimmel rust op een verhoogd rooster, boven een waterbak. Zo blijft de atmosfeer vochtig en stabiel zonder dat de tuin ooit het water raakt, en blijft overtollig water onder de schimmel.
  • Verkleinkappen. Drie doorzichtige, verwisselbare kappen stemmen het volume van de kamer in de eerste fasen af op de werkelijke grootte van de schimmel, en worden weggehaald naarmate de tuin groeit.
  • Ingebouwde hygrometer en thermometer, om de twee belangrijkste parameters in de gaten te houden.
  • Foerageer- en onderhoudsbak, met brede buizen verbonden met de kamer, waardoor de werksters beladen met bladeren lopen.
  • Volledig afsluitbare draaideurtjes, optioneel, om elke module af te sluiten bij het schoonmaken, uitbreiden of verplaatsen.

Een beginopstelling moet minimaal deze zones scheiden:

schimmelkamer → foerageergebied → afvalruimte

Bij een kleine kolonie kan de foerageerbak ook als afvalruimte dienen; als de kolonie groeit, voeg je een extra module toe die ze als afvalhoop kunnen gebruiken (zie «Afvalruimte»). En naarmate de schimmel groeit, voeg je nieuwe kweekbakken toe. Bij Atta mexicana is die modulariteit extra belangrijk, omdat het van nature een meerkamerige soort is (zie «Steden onder de woestijn»). We raden af te proberen het hele gewas eindeloos in één enkele bak te concentreren.

Leg in het foerageergebied de verse bladeren en, als je wilt, een drinkbakje of een reageerbuis met water en watten, wat optioneel is. Omdat ze tegen gladde oppervlakken op klimmen, bescherm je het met een strook minerale olie boven aan de wanden en houd je het goed gesloten (zie «Ontsnappingen en barrières»).

Aankomst en inrichting in het Fungarium

Onze kolonies komen altijd aan met hun schimmel, in een bak met de koningin en haar werksters. Vaak voegen we er ook een reageerbuis met reserveschimmel aan toe, voor het geval de hoofdtuin door de reis wat beschadigd aankomt.

Heel belangrijk: de mieren uit de reservebuis moet je verwijderen. Ze mogen nooit worden gemengd met de werksters uit de bak van de koningin. Verwijder voordat je die schimmel gebruikt alle mieren die erin zitten met een zacht pincet of een penseel, en controleer hem goed, want de minima verstoppen zich in de tuin. Die mieren komen op geen enkel moment bij je kolonie: niet in de kweekkamer en niet in het foerageergebied.

Bereid alles voor voordat je iets opent: de waterbak en het rooster op hun plek, de kap die bij de grootte van de schimmel past, de foerageerbak aangesloten, met wat zachte bladeren en de strook minerale olie, en de deksels gecontroleerd. Volg daarna deze volgorde:

  • Eerst de reservebuis. Zit die erbij, haal er dan alle mieren uit en zet hem apart, gesloten, op dezelfde temperatuur als de kolonie.
  • De hoofdschimmel, in één blok. Breng de tuin uit de bak van de koningin in één keer over naar de kweekkamer, met de werksters die erop zitten, zonder hem onnodig te verkruimelen of te breken. Moet hij in meerdere delen worden overgebracht, laat het dan grote, complete blokken zijn.
  • De reserve, alleen als het nodig is. Is de hoofdtuin er matig aan toe, leg dan de schimmel uit de buis ernaast, zonder ook maar één mier, en de werksters van je kolonie nemen hem op. Komt hij in goede staat aan, dan hoef je hem niet te gebruiken.
  • De achterblijvers van de kolonie, door overkieperen. De werksters die in de bak van de koningin achterblijven, kiep je voorzichtig in het foerageergebied; ze keren vanzelf terug naar de schimmel. Kiep daar nooit de mieren uit de reservebuis.
  • Rust. Laat ze een of twee dagen met rust, met zachte bladeren binnen bereik, en laat ze de tuin in hun eigen tempo herorganiseren. Het is normaal dat ze in het begin meer moeite steken in het herschikken van de schimmel dan in het knippen.

Voor uitbreidingen hoef je niets te verplaatsen: je sluit gewoon de nieuwe module aan, en de mieren bepalen zelf hoeveel schimmel ze naar elke module brengen.

Kolonie­stichting

Bij Antomas werken we met al gevestigde kolonies, maar als je ooit een stichtende koningin verzorgt, zijn dit de sleutels. Een pas bevruchte koningin moet met haar kleine oorspronkelijke stukje schimmel in een rustige kamer worden gehouden. In de eerste claustrale fase heeft ze geen bladeren nodig: onnodig plantenmateriaal toevoegen aan een piepklein gewas verhoogt alleen het risico op besmetting. Wat echt telt, is dat vochtigheid, temperatuur en ventilatie in die eerste kamer stabiel blijven.

De beginschimmel kan uiterst klein zijn, en dat hoeft geen probleem te zijn zolang hij leeft en blijft groeien. In de natuur duurt het een of twee maanden voordat de eerste werksters verschijnen. Zijn er na die tijd geen werksters en groeit de schimmel niet, dan is dat een slecht teken. Voeg nooit meerdere koninginnen samen: in onze ervaring is A. mexicana monogyn en doden de koninginnen elkaar. Elke koningin in haar eigen opstelling.

Omgaan met de schimmel

Een gezonde tuin moet zo weinig mogelijk worden aangeraakt. We raden af hem regelmatig uit elkaar te halen om naar binnen te kijken: je ziet hem prima door de wanden van de kamer. Moet hij verplaatst worden, dan doen we dat in complete blokken, zonder hem onnodig op te breken. De werksters zelf kunnen aangetaste zones herkennen, verwijderen en naar de afvalhoop brengen.

We zouden ook geen schimmel van verschillende kolonies routinematig mengen. Een gezonde aanvulling kan in bepaalde omstandigheden nuttig zijn, zoals de reserveschimmel die we soms met de kolonie meesturen, en altijd zonder de mieren ervan (zie «Aankomst en inrichting in het Fungarium»). Maar elke tuin bevat veel meer dan Leucoagaricus: hij omvat een geassocieerde microbiële gemeenschap die zelfs tussen verschillende delen van hetzelfde gewas kan verschillen.

Houd er ook rekening mee dat de tuin naar boven groeit. Een kweker vertelt dat bij een kolonie in volle groei de schimmel zich in een paar weken een aantal keer vermenigvuldigde, tot aan het deksel reikte en uiteindelijk omkiepte. Zie je dat de schimmel al bijna de hele kamer vult, dan is het tijd om een kap weg te halen of een nieuwe module toe te voegen.

Afvalruimte

De afvalruimte moet fysiek gescheiden zijn van de schimmelkamers. De kolonie produceert plantenresten, stukken uitgeput gewas, kadavers en ander afval. In de natuur brengt A. mexicana al dat afval naar buiten en stapelt ze het aan de oppervlakte op, anders dan de meeste Atta-soorten (zie «Het afval naar buiten»). Daarom past een externe afvalruimte, in een aparte, vrij droge module, bij haar biologie.

  • Laat ze kiezen. In gevangenschap laat je de mieren het best zelf de bak kiezen die ze als afvalhoop gebruiken. Is die eenmaal gekozen, dan zouden we de plek niet steeds veranderen.
  • Makkelijk schoon te maken. De bak moet losgekoppeld en schoongemaakt kunnen worden zonder de schimmelkamers te openen.
  • Grijze of bruine schimmel op de afvalhoop: normaal. Elk stuk schimmel is in ongeveer een maand uitgeput, dus regelmatig oude, grijzige of bruine schimmel naar buiten zien komen hoort bij de normale werking van de moestuin en is geen ziekte.

Voeding

Bladsnijdersmieren eten geen bladeren: ze voeden er hun moestuin mee. Daarom moet het dieet in gevangenschap breed, gevarieerd en altijd vrij van behandelingen zijn. De ervaring van Antomas met Atta mexicana laat een zeer goede acceptatie zien van verschillende planten die in Spanje makkelijk te vinden zijn.

Hoe meer vers blad, hoe meer schimmel en hoe meer kolonie. Dat is de filosofie van Antomas: doe je dagelijks onderhoud en haal je weg wat ze niet gebruiken, dan kun je beter ruim geven, want de kolonie begrijpt dan dat ze middelen heeft en groeit sneller. Geef regelmatig vers blad, bij een grote kolonie idealiter dagelijks, en haal verwelkte of droge bladeren die ze niet hebben geknipt weg voordat ze gaan schimmelen. Kun je niet vaak schoonmaken, stem de hoeveelheid dan liever af op wat ze knippen.

Planten die we bij Antomas gebruiken:

  • Roos (Rosa spp.). Bladeren en bloemblaadjes. Een van de nuttigste bronnen, zolang ze van een volledig onbehandelde plant komen. Bovendien wetenschappelijk onderbouwd: roos was in het laboratorium een van de favoriete bladeren van A. mexicana.
  • Hibiscus (Hibiscus spp.). Ze accepteren de bladeren en, afhankelijk van de kolonie, ook de bloemen. Sierhibiscussen moeten afkomstig zijn van planten waarvan we weten dat ze niet behandeld zijn.
  • Sinaasappelboom en andere citrussoorten (Citrus spp., vooral Citrus sinensis). In onze ervaring werken jonge sinaasappelbladeren goed, veel zachter dan oude, en de sinaasappel als vrucht eten ze vrij goed. Een nuance: in de studie uit 2020 weigerden de werksters mandarijnbladeren, eerder vanwege hun fysieke eigenschappen dan vanwege hun chemie. Daarom geven we de voorkeur aan jong, zacht blad boven oud blad.
  • Amandelboom (Prunus dulcis). In het seizoen kun je zowel het blad als de bloem gebruiken, en de kolonie verwerkt het meestal goed.
  • Moerbei (Morus spp.). Kan af en toe worden gegeven. Zachte bladeren zijn meestal makkelijker te verwerken.
  • Braam (Rubus spp.). Kan ook in de afwisseling. Andere kwekers noemen braam als een van de favorieten.

Geen van deze planten mag op zichzelf het hele dieet vormen. Door variatie kan de kolonie steeds het materiaal kiezen dat op elk moment het best werkt.

In de winter. Als amandelboom en moerbei hun blad verliezen, val je terug op groenblijvende planten, zoals braam, citrus of hibiscus, en op deze bronnen, die we bij Antomas in die periode veel gebruiken:

  • Gedroogde rozenblaadjes, die kant-en-klaar te koop zijn. Controleer of ze geschikt zijn voor consumptie en onbehandeld.
  • Fruit uit de supermarkt: appel, banaan en sinaasappel, die ze vrij goed eten.
  • Groenten: sla, bloemkool en broccoli, die ze goed accepteren.
  • Havervlokken, vooral als er veel vocht in de opstelling zit: het is een droge bron, die geen water toevoegt.

Andere planten die Europese kwekers gebruiken: framboos, vlier, linde en liguster. We hebben er zelf geen ervaring mee bij deze soort: probeer je ze, begin dan met een kleine hoeveelheid.

Met voorzichtigheid: er zijn planten die sommige winkels aanraden of die veel in de hobby worden gebruikt, waarvan geen gegevens zijn over hun effect op de schimmel, zoals buxus, wilde wingerd of eik, rijk aan tannines, die in de studie uit 2026 in verband werden gebracht met de minst gekozen bladeren. Klimop bevat stoffen met een bekende antischimmelwerking: vermijd die liever.

Planten om te vermijden:

  • Koffie en guave, die A. mexicana in het laboratorium weigerde.
  • Elke behandelde plant: snijbloemen van de bloemist, pas gekochte sierplanten of planten van de kwekerij, en planten uit tuinen, parken of akkers die worden bespoten.
  • Planten die je niet kunt determineren of waarvan je de voorgeschiedenis niet kent.

Fruit en groente, als aanvulling. Naast bladeren en bloemen geven we bij Antomas af en toe andere bronnen. Van het fruit accepteren ze appel (Malus domestica), banaan (Musa spp.) en sinaasappel (Citrus sinensis), en van de groenten sla (Lactuca sativa), bloemkool (Brassica oleracea var. botrytis) en broccoli (Brassica oleracea var. italica). Zie ze als aanvulling, niet als blijvende vervanging van bladeren en bloemen. Door het hoge watergehalte en, bij fruit, de suikers geef je ze het best in kleine hoeveelheden en haal je de resten weg voordat ze gaan gisten of micro-organismen ontwikkelen.

Geen insecten. Anders dan bijna alle mieren die we verkopen, hebben bladsnijdersmieren geen dierlijk eiwit nodig: hun voer is de schimmel. De suikers die de werksters benutten, krijgen ze vooral binnen via de sappen van de bladeren en via fruit.

Nectar, alleen af en toe. Het is niet nodig. Als je wilt, kun je heel af en toe wat nectar of suikerhoudende vloeistof geven, als aanvulling, ongeveer eens per 15 dagen. Altijd in een drinkbakje, nooit op watten, die gaan schimmelen en de vloeistof meteen bederven, en haal weg wat overblijft. Maak er geen routine van: de basis zijn de bladeren.

Water, optioneel. Je kunt een drinkbakje of een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied zetten, maar het hoeft niet: in onze ervaring halen ze flink wat water uit de schimmel zelf en uit het vocht dat in de opstelling verdampt, naast dat uit de verse bladeren. Wat wel een ernstige fout is, is de schimmel laten uitdrogen (zie «Vochtigheid, ventilatie en afvoer»).

Planten die in de natuur en in het laboratorium zijn gedocumenteerd. In de Sonorawoestijn gebruikt ze paloverde, ijzerhout, mesquite, kattenklauwacacia en creosootstruik, plus seizoensgebonden eenjarige planten (zie «Bladsnijders met een nachtploeg»). In het laboratorium verkoos ze roos, Trema micrantha, Styrax glabrescens en flor de mayo (Palicourea padifolia), waarvan de extracten de groei van de schimmel bevorderden, en koos ze veel minder voor de Mexicaanse plataan en de Japanse mispel (zie «Bladproefsters»). Je hoeft die planten niet te bemachtigen om de kolonie goed te kweken: ze laten zien hoe divers haar natuurlijke dieet is.

Veiligheid van de planten

Elke plant die voor de kolonie bedoeld is, moet volledig vrij zijn van pesticiden, acariciden, herbiciden en fungiciden. We zouden nooit snijbloemen van de bloemist gebruiken of bladeren van pas gekochte sierplanten.

  • Een blad wassen garandeert niet dat het veilig is. Veel gewasbeschermingsmiddelen zijn systemisch en blijven in het weefsel.
  • De mieren zijn geen kwaliteitscontrole. Ze kunnen bepaalde bronnen weigeren, maar hun selectievermogen vervangt onze controle niet. Een plant die ze knippen, moet ook niet automatisch als onschadelijk voor de schimmel worden beschouwd: een fungicide kan de moestuin al uren beschadigen voordat ze reageren (zie «De schimmel waarschuwt: de uitgestelde weigering»).
  • Nieuw voer, beetje bij beetje. Daarom loont het altijd om nieuw voer eerst in kleine hoeveelheden te introduceren en de schimmel de dagen daarna in de gaten te houden.
  • Controleer de bladeren. Bladeren uit de tuin kunnen kleine bewoners meebrengen, zoals spint of bladluizen: schud ze uit en bekijk ze voordat je ze geeft.

Diapauze

Atta mexicana heeft in gevangenschap geen koude diapauze nodig. Zelfs de noordelijke populaties, die relatief koele winters doorstaan, houden de schimmel in diepe kamers waar de temperatuur enorm gedempt is, en in Arizona blijven ze midden in de winter overdag foerageren.

We zouden het Fungarium in de Europese winter niet opzettelijk afkoelen. We zouden het hele jaar ongeveer dezelfde kweekomstandigheden aanhouden, met kleine natuurlijke schommelingen. De kolonie kan haar foerageer- of groeiritme veranderen, maar heeft geen koude periode nodig zoals een soort uit een gematigd klimaat.

Groei en uitbreidingen

Een kolonie van Atta mexicana kan van een paar honderd individuen uitgroeien tot een enorme samenleving, en het modulaire systeem moet vanaf het begin met het oog op uitbreiding worden ontworpen.

  • Meer schimmel, meer modules. Als de tuin de kamer vult, haal je een kap weg en sluit je daarna een nieuwe kweekkamer aan. De mieren verdelen de schimmel zelf.
  • Brede aansluitingen. Een aansluiting die voor een minikolonie ruim genoeg lijkt, kan te klein worden als tienduizenden werksters tegelijk bladeren proberen te vervoeren.
  • Meer foerageergebied en meer afvalruimte. Als de kolonie groeit, groeien ook de hoeveelheid bladeren die ze nodig heeft en het afval dat ze produceert.
  • Regelmatige controle. Alle deksels, buizen en verbindingen moeten regelmatig worden gecontroleerd.

Gedrag in gevangenschap

Bladsnelwegen. Het opvallendste is te zien hoe een nieuwe plant in een paar uur verandert in een onafgebroken stroom werksters die stukken blad dragen, vaak groter dan zijzelf, op weg naar de moestuin (zie «Eén milligram om de wereld rond te gaan»).

Nachtdiensten. Kijk er in de zomer niet van op als je 's nachts meer activiteit ziet dan overdag: in de woestijn foerageren ze in die periode vooral 's nachts.

Iedereen op haar post. De minima in de schimmel, de mediae op de paden, de majors patrouillerend en verdedigend, en de afvalwerksters op de afvalhoop, apart van de rest (zie «Van minima tot soldaten: elke maat een vak»).

Zonder angst observeren. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, naar te kijken en van te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. De moestuin zie je door de wanden van de kamer, zonder hem te hoeven openen.

Tekenen dat alles goed gaat: een vochtige, sponsachtige, groeiende schimmel; werksters die bladeren knippen en aanslepen, en oude schimmel die regelmatig naar de afvalhoop gaat.

Alarmsignalen:

  • De schimmel krimpt, droogt uit of vormt korsten: te weinig vocht.
  • Voortdurend vallende druppels of plassen onderin: te veel water of te weinig ventilatie (zie «Vochtigheid, ventilatie en afvoer»).
  • Ze stoppen ineens met het knippen van een plant die ze eerder accepteerden: haal die weg (zie «De schimmel waarschuwt: de uitgestelde weigering»).
  • De schimmel groeit niet meer of wordt over grote delen donker, en de kolonie verlaat hem: controleer de laatste planten die je hebt gegeven, de temperatuur en de vochtigheid.
  • De werksters hopen zich op buiten de schimmel, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.

Ontsnappingen en barrières

Een grote kolonie heeft duizenden verkensters, de majors zijn erg sterk en de minima kruipen door piepkleine kieren. Bovendien klimmen ze in onze ervaring tegen gladde oppervlakken op. Bij Antomas raden we aan:

  • Een strook minerale olie boven aan de wanden van het foerageergebied, dun en ononderbroken. In onze ervaring werkt die vrij goed als barrière. Vernieuw haar als er stof of vuil op komt.
  • Goed sluitende deksels op alle modules, en gesloten zolang je er niet mee bezig bent.
  • Buizen en verbindingen regelmatig controleren, vooral na elke uitbreiding.
  • Ventilatieopeningen met fijn gaas, dat lucht doorlaat, maar geen minima.
  • Niets dat als brug kan dienen: geen bladeren of takken die vlak bij de barrière tegen de wand leunen.
  • Met de draaideurtjes van het Fungarium kun je een module afsluiten terwijl je hem schoonmaakt of uitbreidt.

Hantering en veiligheid

De grote majors verdienen een specifieke waarschuwing. Hun kaken worden aangedreven door enorme spieren in de kop en kunnen een aanzienlijke kracht uitoefenen. In de ervaring van Antomas kunnen de grote soldaten sneden maken die door de huid gaan en laten bloeden. Pak ze niet met je vingers en hanteer ze niet rechtstreeks: een major die haar kaken goed in de huid zet, kan een veel grotere wond veroorzaken dan je van een mier zonder angel zou verwachten.

Gebruik bij grote kolonies een pincet en een opstelling waarmee je kunt voeren, schoonmaken en uitbreiden zonder je handen tussen de werksters te steken. Voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen, en meng hun schimmels niet routinematig. Het is een exotische soort en in haar natuurlijke gebied een landbouwplaag: laat haar in geen geval vrij.

Wat je niet moet doen

  • Water op de schimmel spuiten, of dagenlang plassen in de kweekkamer laten staan.
  • De schimmel laten uitdrogen.
  • Bladeren geven van de bloemist, van de kwekerij, van pas gekochte sierplanten of van welke behandelde plant ook.
  • Het dieet op één enkele plant baseren.
  • Van nectar een routine maken: hooguit iets eens per 15 dagen is genoeg.
  • Blijven aandringen met een plant die ze niet meer knippen.
  • De koningin of de schimmel langdurig boven 30 °C houden: de koningin kan onvruchtbaar worden. Ook niet in direct zonlicht.
  • De tuin openen, uit elkaar halen of opbreken om naar binnen te kijken.
  • De mieren uit de reservebuis met die van de kolonie mengen: die moet je verwijderen voordat je die schimmel gebruikt.
  • Koninginnen samenvoegen, die elkaar doden, of verschillende kolonies samenvoegen.
  • Schimmels van verschillende kolonies routinematig mengen.
  • De oliebarrière verwaarlozen of kieren laten: ze klimmen tegen gladde oppervlakken op.
  • De afvalruimte in de schimmelkamer zetten, of steeds van plek veranderen.
  • Uitgeputte schimmel die naar de afvalhoop gaat, aanzien voor een ziekte.
  • Ze een koude diapauze geven.
  • Zonder ruimte komen te zitten: niet op tijd uitbreiden.
  • De majors met je vingers vastpakken.

Wetenschappelijke bronnen

Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Atta mexicana en bladsnijdersmieren, in het bijzonder op de veldtellingen van A. C. Mintzer in het Organ Pipe Cactus National Monument (Arizona), gepubliceerd in Park Science in 2018 (open access), en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:

  1. Infante-Rodríguez, D. A., Velázquez-Narváez, A. C., Aguilar-Méndez, M. J., Fuentes-Jacques, L. J., Monribot-Villanueva, J. L., Guerrero-Analco, J. A. & Valenzuela-González, J. (2026). Selection of leaves of Palicourea padifolia, Platanus mexicana and Eriobotrya japonica by Atta mexicana (Hymenoptera: Formicidae) and its influence on the growth of the mutualistic fungus Leucoagaricus gongylophorus. Botanical Sciences 104: 81–97. doi:10.17129/botsci.3671
  2. Infante-Rodríguez, D. A. et al. (2020). Phytochemical characteristics of leaves determine foraging rate of the leaf-cutting ant Atta mexicana (Smith) (Hymenoptera: Formicidae). Chemoecology 30: 147–159. doi:10.1007/s00049-020-00306-4
  3. Mintzer, A. (1979). Foraging activity of the Mexican leafcutting ant Atta mexicana (F. Smith), in a Sonoran Desert habitat (Hymenoptera, Formicidae). Insectes Sociaux 26: 364–372. doi:10.1007/BF02223555
  4. Gómez-Díaz, J. A., Baena, M. L., González-Zamora, A. & Delfín-Alfonso, C. A. (2023). Potential present and future distributions of the genus Atta of Mexico. PLoS ONE 18: e0292072. doi:10.1371/journal.pone.0292072
  5. Fernández-Marín, H., Zimmerman, J. K., Nash, D. R., Boomsma, J. J. & Wcislo, W. T. (2009). Reduced biological control and enhanced chemical pest management in the evolution of fungus farming in ants. Proceedings of the Royal Society B 276: 2263–2269. doi:10.1098/rspb.2009.0184
  6. Heine, D. et al. (2018). Chemical warfare between leafcutter ant symbionts and a co-evolved pathogen. Nature Communications 9: 2208. doi:10.1038/s41467-018-04520-1
  7. Currie, C. R., Mueller, U. G. & Malloch, D. (1999). The agricultural pathology of ant fungus gardens. PNAS 96: 7998–8002. doi:10.1073/pnas.96.14.7998
  8. Herz, H., Hölldobler, B. & Roces, F. (2008). Delayed rejection in a leaf-cutting ant after foraging on plants unsuitable for the symbiotic fungus. Behavioral Ecology 19: 575–582. doi:10.1093/beheco/arn016
  9. Saverschek, N., Herz, H., Wagner, M. & Roces, F. (2010). Avoiding plants unsuitable for the symbiotic fungus: learning and long-term memory in leaf-cutting ants. Animal Behaviour 79: 689–698. doi:10.1016/j.anbehav.2009.12.021
  10. Tumlinson, J. H., Silverstein, R. M., Moser, J. C., Brownlee, R. G. & Ruth, J. M. (1971). Identification of the trail pheromone of a leaf-cutting ant, Atta texana. Nature 234: 348–349. doi:10.1038/234348b0
  11. Fjerdingstad, E. J., Boomsma, J. J. & Thorén, P. (1998). Multiple paternity in the leafcutter ant Atta colombica — a microsatellite DNA study. Heredity 80: 118–126. doi:10.1038/sj.hdy.6882470
  12. Villesen, P., Murakami, T., Schultz, T. R. & Boomsma, J. J. (2002). Identifying the transition between single and multiple mating of queens in fungus-growing ants. Proceedings of the Royal Society B 269: 1541–1548. doi:10.1098/rspb.2002.2044
  13. Santos, T. T. M., Santana, M. V., Mascarin, G. M., Arthurs, S. P. & Fernandes, P. M. (2023). Collecting young nests of Atta spp. is more efficient to establish laboratory colonies than collecting founder queens after nuptial flights. International Journal of Tropical Insect Science 43: 1837–1841. doi:10.1007/s42690-023-01060-0
  14. Kleineidam, C., Ernst, R. & Roces, F. (2001). Wind-induced ventilation of the giant nests of the leaf-cutting ant Atta vollenweideri. Naturwissenschaften 88: 301–305. doi:10.1007/s001140100235
Moeilijkheidsgraad
Ervaren
Nog geen beoordelingen
Commentaar (0)
Geen klantenbeoordelingen op het moment.

16 andere producten in dezelfde categorie: