Cataglyphis bombycina: soldados y obreras – foto real de Antomas
Cataglyphis bombycina: soldados y obreras – foto real de Antomas

Cataglyphis bombycina

Laatste items in voorraad
€ 899,99
Inclusief belasting

Gekleed in zilver en gesmeed in de duinen van de Sahara. Deze woestijnmier gaat jagen op het dodelijkste uur van de dag, met het zand op meer dan 60 °C, beschermd door haren die als piepkleine spiegeltjes werken. Ze is de snelste mier die ooit is gemeten: meer dan 100 keer haar lichaamslengte per seconde, met passen waarbij ze over het zand zweeft. Na enkele jaren brengen haar kolonies soldaten met sabelvormige kaken voort, een kaste die in de mierenwereld bijna uniek is. Een juweel uit Merzouga voor ervaren mierenhouders. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.

Kolonie

 

Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd

De snelste mier ter wereld, met zilveren haren die de zon van de Sahara weerkaatsen en, in volwassen kolonies, soldaten met sabelvormige kaken. Lijn uit Merzouga (Marokko): droog en warm foerageergebied, nest met wat vocht, substraat in en buiten het nest en een lange diapauze.

Cataglyphis bombycina (Roger, 1859) heeft de heetste woestijn van de planeet tot haar jachtgebied gemaakt. Ze leeft in de duinen van de Sahara, gaat op zoek naar voedsel precies wanneer het zand boven de 60 °C gloeit en doet dat beschermd door een pantser van zilveren haren die het licht weerkaatsen als piepkleine spiegeltjes. Bovendien is ze de snelste mier die ooit is gemeten, en haar volwassen kolonies herbergen een kaste van soldaten met sabelvormige kaken die in de rest van de mierenwereld vrijwel nergens voorkomt.

De lijn van Antomas komt uit Marokko, uit de woestijn van Merzouga (Erg Chebbi), een van de plekken waar de soort het best is onderzocht: uit dit gebied en de omgeving komt een groot deel van de wetenschappelijke gegevens die we in deze verzorgingsgids vertellen.

Biologie

Gekleed in zijde: een naam uit 1859

De Duitse entomoloog Julius Roger beschreef haar in 1859 als Formica bombycina, op basis van exemplaren uit «Tripoli, Egypte, Nubië en de Rode Zee». Het epitheton komt van het Latijnse bombycinus, «van zijde», een naam die perfect past bij haar glans. In 1916 richtte Auguste Forel voor haar het ondergeslacht Machaeromyrma op, van het Griekse machaira, «sabel», en myrmex, «mier», wat haar als gegoten zit, zoals we bij haar soldaten zullen zien; tegenwoordig wordt het niet meer gebruikt.

Omdat Cataglyphis een vrouwelijke naam is, schrijft men tegenwoordig bombycina, al duikt in de Duitse handel nog altijd «Cataglyphis bombycinus» op. Haar zustersoort is C. sabulosa, uit Israël en de noordelijke Sinaï, die geen soldaten heeft, en er worden twee ondersoorten erkend: C. b. bruneipes, uit Tunesië, en C. b. sinaitica, uit de Sinaï, waarvan de status omstreden is.

Koningin van de duinen: verspreiding en habitat

Ze leeft in de woestijnen van de Sahara, de Sinaï en het Arabisch Schiereiland. In wetenschappelijke artikelen is ze vooral onderzocht in Marokko (Merzouga en omgeving, Amerzgane en Zagora) en in Tunesië (Douz), en de catalogi vermelden haar ook uit Algerije, Libië, Egypte, Israël, Mali en Saoedi-Arabië.

Ze is de dominante mier van de duinen van Noord-Afrika, maar leeft niet alleen in het zand: in Merzouga bewoont ze extreem droge duinen, met enorme kolonies die meerdere meters diep gaan, terwijl ze in Amerzgane, aan de voet van de Atlas en met meer regen, in een oude wadi leeft, met veel kleinere kolonies.

Het klimaat van haar thuis: een woestijn met een winter

We stellen ons de woestijn vaak voor als een permanente oven, maar in Merzouga is er echt winter. De duinen hebben geen officieel weerstation, dus wordt het klimaat geschat aan de hand van het dichtstbijzijnde station, dat van Errachidia (WMO-normalen 1991-2020), gecorrigeerd voor het hoogteverschil. Per seizoen:

  • Zomer (juni-augustus): gemiddeld 31-35 °C, maxima van 37-42 °C en nachten van 22-28 °C. Rond het middaguur bereikt het zand aan de oppervlakte 60-70 °C, al is de lucht op 4 mm boven de grond, de hoogte waarop een mier zich beweegt, 6-7 °C koeler.
  • Herfst (september-november): het gemiddelde daalt snel, van ongeveer 28 naar 16 °C.
  • Winter (december-februari): gemiddeld 11-13 °C, maxima van ongeveer 18-20 °C en nachten van 2-5 °C, met af en toe vorst.
  • Lente (maart-mei): het gemiddelde stijgt van ongeveer 18 naar 26 °C.
  • Regen en licht: ongeveer 53 mm regen per jaar, en dagen van ongeveer 10 uur in de winter en 14 in de zomer.

De sleutel ligt onder het zand, dat de uitersten dempt. In Béni Ounif, in de Algerijnse Sahara, schommelt de bodem op 75 cm diepte in de loop van het jaar tussen ongeveer 14 °C in de winter en 32 °C in de zomer, en vanaf ongeveer 20 cm verdwijnt het verschil tussen dag en nacht vrijwel helemaal. Vorst en nachten van 0-5 °C raken alleen de oppervlakte en de eerste centimeters. Délye, die de mieren van dit deel van de Sahara bestudeerde, beschreef C. bombycina al als een uitgesproken warmteminnende soort, met nesten bijna altijd in de beschutting van struiken en een activiteit die door de «grote kou» van de winter wordt onderbroken. Dat is de natuurlijke verklaring voor de diapauze die je thuis zult zien.

Levende spiegels: prismavormige haren

De zilveren glans waaraan ze haar naam dankt, is geen pigment. De bovenkant en de zijkanten van het lichaam zijn bedekt met een dichte laag haren van 200-300 µm lang met een driehoekige doorsnede: twee gegolfde bovenvlakken en een vlakke basis, nauwelijks 3,5 µm breed.

In 2016 toonden Willot en collega's aan dat de glans het gevolg is van totale interne reflectie, hetzelfde verschijnsel waardoor glasvezel werkt: het licht dringt het haar binnen, botst tegen de vlakke basis en kan, als het schuin genoeg invalt, er niet meer uit en wordt volledig teruggekaatst. Boven een invalshoek van ongeveer 35° weerkaatsen de haren meer dan 90% van het licht. Bij 50° weerkaatste een mier met haar haren 61% van het licht en een geschoren mier 7%: ongeveer tien keer minder.

Die spiegels dienen om niet gaar te koken. Shi en zijn team, samen met Rüdiger Wehner, de grote kenner van Cataglyphis, toonden in Science aan dat de haren het zichtbare licht en het nabij-infrarood van de zon weerkaatsen en tegelijk zeer efficiënt warmte uitstralen in het midden-infrarood, zodat de mier zelfs in de volle zon warmte verliest door straling. In het experiment van Willot warmde een mier met haar haren na anderhalve minuut bijna 2 °C minder op dan een geschoren mier; het persbericht van Columbia University over de studie van Shi spreekt van een 5-10 °C lagere lichaamstemperatuur. Dat de onderkant, zonder haren, zou helpen de warmte van het zand terug te kaatsen, is een populairwetenschappelijk gegeven dat we in het oorspronkelijke artikel niet hebben kunnen controleren.

De truc heeft de techniek bereikt: er bestaan flexibele platen en biologisch afbreekbare folies voor passieve stralingskoeling, ontworpen naar het voorbeeld van deze haren, die koelen zonder energie te verbruiken.

De snelste mier ter wereld

In 2019 filmden Sarah Pfeffer en haar team werksters uit Douz (Tunesië) met hogesnelheidscamera's en maten 855 mm/s, ongeveer 3,1 km/u: het bekende snelheidsrecord bij mieren. Voor haar formaat komt dat neer op meer dan 100 lichaamslengtes per seconde. Een rekensommetje, puur uit nieuwsgierigheid: een mens van 1,80 m die 100 lichaamslengtes per seconde zou rennen, zou zo'n 650 km/u halen. Onder de dieren van haar formaat wordt ze, in lichaamslengtes per seconde, alleen overtroffen door een mijt, Paratarsotomus macropalpis, en een Australische zandloopkever.

Het verrassende is dat ze dat niet bereikt met buitengewone poten. Haar poten zijn 18-19% korter dan die van haar verwant C. fortis, de mier van de zoutvlakten, en haar borststuk is 12% korter. Haar geheim zit in de frequentie: tot 47 passen per seconde, tegenover 36 bij C. fortis.

Rennen als vliegen: alle zes de poten in de lucht

Mieren lopen in een driepoot: drie poten op de grond (de voorste en de achterste van de ene kant en de middelste van de andere) terwijl de andere drie naar voren gaan. C. bombycina drijft dat schema tot het uiterste: elke poot raakt de grond maar 7 milliseconden, de poot die naar voren gaat beweegt met tot 1.400 mm/s en de pas groeit van 4,7 tot 20,8 mm, afhankelijk van de snelheid.

Vanaf ongeveer 150 mm/s verschijnen zweeffasen, momenten waarop alle zes de poten in de lucht zijn; op topsnelheid brengt de mier zo'n 30% van elke cyclus door zonder de grond te raken. C. fortis «vliegt» pas vanaf ongeveer 350 mm/s. Volgens de auteurs zou deze sterk gesynchroniseerde coördinatie haar helpen om over los zand te rennen, dat onder de poten wegzakt.

Tien minuten tussen de hagedis en de hitteberoerte

In 1992 publiceerden Rüdiger Wehner en collega's in Nature een artikel met een perfecte titel: «Woestijnmieren op het thermische slappe koord». Ze ontdekten dat C. bombycina haar activiteit samenbalt in een uitbarsting van enkele minuten rond het middaguur, op de heetste uren. Waarom juist dan het risico nemen? Vanwege een hagedis. Acanthodactylus dumerili, een duinhagedis uit de familie van de echte hagedissen, jaagt op zilvermieren, maar verdraagt de hitte slechter dan zij: als het zand gloeit, trekt hij zich terug in zijn hol. De mieren gaan naar buiten in dat gat: daaronder de hagedis, daarboven hun eigen thermische grens.

Die grens ligt heel dichtbij. Haar kritische maximumtemperatuur is 53,6 °C, en het foerageervenster, van ongeveer 48-51 °C volgens de metingen die Willot en collega's aanhalen, laat een marge van maar een paar graden. Elke werkster blijft ongeveer 3-4 minuten buiten, en de volledige foerageermacht van de kolonie is minder dan 20 minuten per dag actief. Tijdens het rennen gebruikt ze elk steentje of sprietje om erop te klimmen en af te koelen, weg van het gloeiende zand, en alleen de oudste werksters gaan naar buiten. Er is geschreven dat enkele verkenners eerder vertrekken om te controleren of de hagedissen zich hebben teruggetrokken, maar dat hebben we in de oorspronkelijke bronnen niet kunnen verifiëren.

Ingeënt tegen de hitte voordat ze naar buiten gaat

Bijna alle levende wezens maken hitteshockeiwitten aan wanneer ze opwarmen: het zijn «chaperonnes» die de andere eiwitten beschermen zodat ze niet vervormen. C. bombycina maakt ze vooraf aan. Gehring en Wehner toonden in 1995 aan dat Cataglyphis deze eiwitten opstapelen voordat ze aan de hitte worden blootgesteld en eiwitten blijven aanmaken tot 45 °C, terwijl bij de fruitvlieg of bij Formica de synthese stopt bij 39 °C. Bij C. bombycina en C. bicolor worden ze al bij 25 °C aangemaakt.

Het team van Serge Aron, aan de Université Libre de Bruxelles, is nog verder gegaan: C. bombycina houdt voortdurend meer chaperonnes aan dan andere Cataglyphis en haar eiwitten zijn stabieler; ze beschermt de mitochondriën van haar spieren met eigen chaperonnes, die nog niet eerder bij mieren waren beschreven; en bij hitte verandert de expressie van maar 0,6% van haar transcripten, tegenover 8-12,7% bij mieren uit gematigde klimaten. Ze hoeft niet op de hitte te reageren: ze leeft erop voorbereid.

Aaseter van het middaguur

Waar zoekt ze naar in die minuten? Vooral naar kadavers: insecten en andere geleedpotigen die door de hitte zijn gestorven. Het is een onvoorspelbare bron, en daarom gaan de werksters ver weg: ze zijn gezien terwijl ze kadavers verzamelden tot op zo'n 100 m van het nest. Zoals de rest van het geslacht foerageert ze alleen en zonder feromoonsporen: elke werkster zoekt op eigen houtje en keert rechtstreeks terug naar het nest zodra ze iets vindt. In het laboratorium voeren de onderzoekers ze met stukjes meelworm en suikerwater.

Soldaten met sabels: een derde kaste

Dit is haar meest raadselachtige kenmerk. Naast koninginnen en werksters hebben volwassen kolonies soldaten: grote individuen met een brede, gespierde kop en sabelvormige kaken, lang en met weinig tanden. Hun kaken zijn 3,2 keer zo lang als die van de werksters en 2,4 keer zo lang als die van de grote koninginnen, en hun kop is gemiddeld 200% groter dan die van de werksters.

In 2014 toonden Molet, Maicher en Peeters aan dat het geen gewone grote werksters zijn, maar een nieuwe kaste: ze combineren een eenvoudig borststuk, zoals dat van een werkster, met een eigen kop, kaken, palpen en gaster. Dit type soldaat is alleen bekend bij C. bombycina en C. kurdistanicus.

Waar dienen ze voor? Ze gaan niet foerageren: ze leven in de diepe kamers, dicht bij het broed, en als het nest wordt verstoord, rennen ze met open kaken rond en bijten. Er zijn drie hypothesen, die elkaar niet uitsluiten: verdediging tegen hagedissen die graven op zoek naar larven; levende voorraadkast, omdat hun opgezwollen gaster vol vetweefsel voedsel zou kunnen opslaan; en hulp bij het naar buiten brengen van grotere zandballetjes tijdens het graven.

Het zijn er weinig: 1-2% van de populatie in volwassen kolonies, en 1 tot 4 per kolonie in Amerzgane. Of een larve uiteindelijk soldaat wordt, hangt vooral af van de omgeving, met een matige genetische invloed. En vooral: ze verschijnen alleen in grote, oude kolonies.

Soldaat van Cataglyphis bombycina (Anthouse)

Een soldaat van Cataglyphis bombycina: grote kop en sabelvormige kaken (Anthouse).

Levende bakens bij de ingang van het nest

De ingang van een piepklein nest terugvinden in een zee van zand is een hele uitdaging. Cataglyphis zijn de grote navigators van de mierenwereld: ze berekenen hun positie met een zonnekompas en gepolariseerd licht, tellen hun passen als een stappenteller en onthouden visuele herkenningspunten. C. bombycina zoekt haar nest even nauwkeurig als C. fortis, maar meer verspreid: na een tocht van 10 m bestrijkt haar zoektocht ongeveer 2,8 keer zoveel ruimte.

En ze krijgt extra hulp. Pfeffer en collega's zagen dat zich rond de ingang, roerloos, enkele nestgenoten verdelen, meestal soldaten, die een paar vierkante meter innemen en het nest met hun antennes markeren: echte levende bakens voor de foerageersters die beladen terugkeren.

Eén koningin en tot 14 mannetjes

De kolonies zijn monogyn: ze hebben één enkele koningin. Ze leeft in het diepste deel van het nest en is bij opgravingen nog nooit gevonden; onderzoekers hebben haar genotype gereconstrueerd uit het DNA van haar dochters, en dat past altijd bij één enkele moeder. Het buitengewone is met hoeveel mannetjes ze paart: in Amerzgane gemiddeld 5,7 (van 3 tot 8), en in Merzouga, waar onze lijn vandaan komt, gemiddeld 11 en tot 14 mannetjes. Met zoveel vaders zijn de werksters van een kolonie weinig aan elkaar verwant (r = 0,31), en de analyses tonen geen inteelt.

De koninginnen bestaan bovendien in twee maten, macrogynen en microgynen, waarvan de functie onbekend is. Bij de koninginnen is geen parthenogenese vastgesteld, in tegenstelling tot andere Cataglyphis zoals C. cursor.

Steden onder het duin

De nesten in Merzouga zijn enorm en diep: ze gaan meerdere meters naar beneden, met een uitgebreid netwerk van gangen, en hebben verschillende ingangen die meerdere meters van elkaar liggen. Niemand heeft ooit een volledige kolonie geteld: bij een opgraving kwamen alleen al uit de kamers op minder dan 1 m diepte zo'n 1.000 volwassen dieren tevoorschijn voordat het droge zand instortte. Leniaud en collega's beschrijven ze als uitzonderlijk volkrijk voor het geslacht; de koningin, de soldaten en het broed bezetten de diepste delen.

Bruidsvluchten en het ritme van het jaar

Bruidsvluchten zijn waargenomen in april (gevleugelde koninginnen in Amerzgane, in april 2011), en kwekers plaatsen ze tussen april en begin juni. Hoe sticht een koningin een kolonie? Dat is niet bekend: de literatuur heeft de kolonie­stichting van deze soort niet gedocumenteerd. In gevangenschap zagen kwekers een stilstand in herfst en winter, de diapauze die we in het onderdeel over het houden uitleggen, en mogelijk ook broedpauzes midden in de zomer, bij de meest extreme hitte.

Grootte en morfologie

Het is een slanke formicine met dunne poten, bedekt met de dichte zilveren beharing die haar kenmerkt. Belangrijkste kenmerken:

  • Werksters. Sterk polymorf (tussen de kleinste en de grootste varieert de kopbreedte met zo'n 194%) en slank, met een metaalachtige zilveren glans op een geelbruine tot lichtbruine ondergrond en een bruine gaster. Ze hebben een psammofoor, een «mandje» van lange haren om zand te dragen, deels gevormd door de haren van de maxillaire palpen; kaken met meer dan 5 tanden en een schubvormige petiolus.
  • Soldaten. Grote kop, sikkelvormige kaken met weinig tanden en een inkeping achter de toptand, en een eenvoudig borststuk, zoals dat van een werkster.
  • Koningin. Gevleugeld tot de bruidsvlucht en in twee maten. Er is geen wetenschappelijke beschrijving van haar kleur, maar in de lijn van Antomas is de koningin zilverkleurig, net als de werksters.
  • Geen angel. Zoals alle formicinen heeft ze geen functionele angel.
  • Cocon. De larven spinnen een cocon om te verpoppen. In de ervaring van Antomas hebben ze daarvoor substraat nodig om het goed te doen (we leggen het uit bij «Inrichting»).

Afmetingen bij benadering

  • Kleine werksters: 5,5-8 mm, volgens de taxonomische website Ants of Africa; de grote werksters zijn duidelijk groter, met een mesosoma van meer dan 5 mm.
  • Foeragerende werksters (Douz, Tunesië): mesosoma van gemiddeld 2,5 mm; voor-, midden- en achterpoten van 4,3, 5,2 en 6,8 mm.
  • Soldaten: ongeveer 15 mm.
  • Koningin: er zijn geen wetenschappelijke afmetingen gepubliceerd; ter oriëntatie ongeveer 11-12 mm volgens een Europese winkel.
  • Mannetje: geen wetenschappelijke afmetingen gepubliceerd.

Molet en collega's publiceerden de afmetingen van koninginnen en soldaten alleen als verhoudingen, niet in millimeters.

Houden in gevangenschap

Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd

Dit is geen mier om mee te beginnen. Ze heeft een opstelling nodig die haar woestijn nabootst: een droog en warm foerageergebied, een nest met wat vocht, maar zonder condens, en substraat in en buiten het nest. Slecht beheerd vocht en schimmel waren de belangrijkste doodsoorzaak in de weinige gepubliceerde kweekdagboeken; ze houdt een lange diapauze die wie er niet op rekent in verwarring brengt; en ze is in Europa zo weinig gehouden dat er nauwelijks gedeelde ervaring is. Het goede nieuws: in de ervaring van Antomas past ze zich goed aan een mediterraan klimaat aan en is ze, met warmte in het foerageergebied, een dankbare soort om te houden.

En ze is de moeite waard als weinig andere. Ze is waarschijnlijk de spectaculairste mier om in beweging te zien: zilveren werksters die glinsteren in het licht en het foerageergebied oversteken met een snelheid die het oog nauwelijks kan volgen. Daarachter zit een van de best onderzochte biologieën van de mierenwereld, en een soort die zeer zeldzaam is in Europese collecties.

Aanbevolen parameters

  • Nesttemperatuur (actief seizoen): gematigd tot warm; als richtwaarde 28-32 °C, niet hoger. Dat is wat de bodem in haar herkomstgebied in de zomer onder het zand heeft (ongeveer 32 °C op 75 cm); in het laboratorium zijn ze op 25-28 °C gehouden. In de ervaring van Antomas past ze zich goed aan een mediterraan klimaat aan, met extra warmte in het foerageergebied.
  • Warmtepunt in het foerageergebied: ongeveer 35 °C, op één deel van het foerageergebied, met elke willekeurige warmtebron. De kwekers die haar hebben gehouden, gebruikten 30-40 °C. Laat altijd een koelere zone over.
  • Vochtigheid van het nest: wat vocht, in één zone van het nest; nooit nat of met condens.
  • Vochtigheid van het foerageergebied: mag helemaal droog zijn.
  • Type nest: gips (Qbik Wild van Anthouse, normale versie), met substraat erin.
  • Substraat: fijn zand, in het nest en in het foerageergebied.
  • Diapauze: ja, en lang: ongeveer 5-6 maanden rust en halve rust, zoals de Iberische soorten, met een kern van ongeveer 3 maanden (december-februari) bij 14-18 °C. Het eerste jaar kun je haar vermijden boven 30 °C en met een lange fotoperiode (we leggen het hieronder uit).
  • Licht: het nest donker of afgedekt; het foerageergebied met daglicht. Het is een dagactieve mier die actief wordt door warmte en licht.
  • Ventilatie: goed, zodat er geen condens ontstaat.

Zie de opstelling als een stukje woestijn: het foerageergebied droog en warm; het nest gematigder en met precies genoeg vocht in één zone, zodat de kolonie zelf kiest waar ze het broed legt. Zonder warmte dooft de kolonie uit; met te veel vocht verschijnen schimmel en sterfte.

Inrichting: aanbevolen formicaria

Bij Antomas raden we een gipsnest aan uit de Qbik Wild-reeks van Anthouse, in de normale versie, die bevochtigd wordt met een navulbare waterbuis: die raden we voor deze soort aan, met mild vocht in het nest en een droog foerageergebied. Om te beginnen met onze minikolonies kies je de Qbik Wild One P 1C of de Qbik Wild Duo P 2C:

Substraat in en buiten het nest. Dit is onmisbaar: in de ervaring van Antomas spinnen de larven zonder substraat hun cocon niet goed. Leg een dun laagje fijn zand in de nestkamers en in het foerageergebied; de werksters verplaatsen het naar eigen smaak. Ze is bovendien een geboren graafster.

Warmte in het foerageergebied. Elke warmtebron is goed: verwarmingskabel of -mat, lamp… Plaats haar boven een deel van het foerageergebied, nooit boven de hele opstelling of boven het nest, en regel haar met een thermostaat zodat het warmtepunt rond 35 °C blijft. Zo ontstaat er een gradiënt: een warm punt waar de werksters actief worden en een gematigder nest. Een paar steentjes of takjes in het foerageergebied dienen als uitkijkpost, net als in de natuur.

Ruimte. Ze is een snelle foerageerster die in de natuur grote afstanden aflegt: hoe ruimer het foerageergebied, hoe beter.

Aankomst van de kolonie en kolonie­stichting

De kolonies die we bij Antomas verkopen, zijn minikolonies, met hun koningin en hun werksters. Het is een monogyne soort, met één koningin per kolonie. De kolonie­stichting door een koningin alleen is in de literatuur niet gedocumenteerd, en de weinige kwekers die het hebben geprobeerd, zijn het erover eens dat ze slecht sticht; daarom kun je beter beginnen met een kolonie die al werksters heeft. Probeer ook geen adopties en versterk de kolonie niet met werksters van een andere: bij deze soort lukt dat bijna nooit, en bij een gedocumenteerde poging beet een werkster de koningin.

Zet haar bij aankomst in haar nest, met haar donkere zone, en laat haar een paar dagen met rust zodat ze kan wennen. De reis is stressvol (in een gedocumenteerd geval at de koningin een ei op en stierf er een werkster tijdens de verzending): het is normaal dat ze de eerste dagen onrustig zijn.

Om haar naar een ander formicarium over te zetten, doen we dat bij Antomas door overkiepen: we kieperen de kolonie in het nieuwe formicarium. Verhuizingen zijn bij deze soort een delicaat moment (in een kweekdagboek vielen ze samen met grote verliezen), dus doe ze alleen als het nodig is en met het nieuwe nest al klaar, met substraat en vocht.

Over de groei is er maar één gepubliceerd gegeven, van een Franse kweker: van een koningin met 2 werksters in mei naar ongeveer 30 werksters begin oktober. Er zijn geen wetenschappelijke gegevens over de ontwikkelingsduur.

Voeding

In de natuur is ze een aaseter: ze verzamelt geleedpotigen die door de hitte zijn gestorven. Thuis is de basis een gevarieerd dieet van eiwitten en suikers.

Eiwitten. In de ervaring van Antomas eten ze vooral kleine dode insecten, al jagen ze ook goed op kleine geleedpotigen. Bied in het begin, zoals bij alle mieren, kleine, dode prooien aan: vliegen, Drosophila, kleine krekels of stukjes meelworm of kakkerlak. Naarmate de kolonie groeit, kun je de grootte van de prooi en haar toestand geleidelijk opvoeren: halfdood, dood of helemaal levend en gezond. Ze op volle snelheid zien jagen is een waar spektakel.

Wissel het soort insect van week tot week af, zodat ze niet altijd hetzelfde eten. De kwekers die haar hebben gehouden, gebruikten vliegen, kleine krekels, kakkerlakken, rupsen en meelwormen, en haar favoriete prooi bleek de larve van de wasmot te zijn. Verwijder de resten de volgende dag: deze soort heeft de neiging afval in het nest te bewaren en in het zand te begraven, en daar ontstaat de schimmel.

Hoeveel eiwit? Bij Antomas geven we ze 4-5 keer per week insecten, of zelfs vaker: hoe meer ze eten, hoe beter en sneller ze groeien. Onze filosofie is eenvoudig: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter overvoeren, want de mieren begrijpen dat ze meer middelen hebben en doen hun best om sneller en talrijker te groeien. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet over: voedsel dat overblijft, eindigt als schimmel.

Suikers. Ze nemen wel suiker: bij Antomas houden we ze met suikerdrinkbakjes ad libitum, altijd beschikbaar. Wissel de suiker af: gebruik de Blue Sugar-nectar van Anthouse als basis, 4-5 keer per week, en een andere nectar of suikerhoudende vloeistof 1-2 keer per week. Je kunt ook eiwit aan de nectar toevoegen.

Bied de suikerhoudende vloeistoffen aan in traditionele of zelfgemaakte drinkbakjes: bakjes waarin de druppel «blijft liggen» en bereikbaar is, zodat ze vrij kunnen drinken. Nooit in watten: watten beschimmelen en de vloeistof bederft te snel.

Water. Een reageerbuis met water en een wattenprop in het foerageergebied is een goede waterbron, altijd beschikbaar, en houdt de rest van het foerageergebied droog. Houd ook de buis van het nest gevuld met water; die zorgt voor de vochtigheid. Geen los water en het foerageergebied niet besproeien. Een deel van het water halen ze bovendien uit hun prooien.

Diapauze: een lange pauze, zoals bij onze inheemse soorten

Ja, ze houdt diapauze, en een lange. Veel winkels zeggen dat ze dat niet doet, maar dat is niet wat wij zien. In de natuur beperken Cataglyphis hun activiteit in de winter tot één foerageerpiek per dag, of tot geen enkele: ook in de woestijn is het winter. In de ervaring van Antomas verdraagt C. bombycina meer kou dan meestal wordt gezegd en brengt ze gemakkelijk zo'n 5-6 maanden in diapauze door, zoals de Iberische soorten.

De signalen dat ze erin gaat. De twee Europese kwekers die hun ervaring hebben gepubliceerd, beschrijven ze heel goed: in de herfst eet de kolonie het resterende broed op, neemt ze geen insecten meer aan (al blijft ze suiker nemen) en verschijnen de grote werksters met een opgezwollen gaster vol reserves. Het is geen ziekte: het is de kolonie die zich op de winter voorbereidt. Zij hielden veel kortere rustperiodes, van ongeveer 4 weken bij 15-18 °C; in onze ervaring duurt de natuurlijke diapauze van de soort aanzienlijk langer.

Bij Antomas raden we dit schema aan, gebaseerd op onze ervaring en op het klimaat van haar herkomstgebied (we leggen het uit bij «Het klimaat van haar thuis»):

  • Herfst (oktober-november): zodra je die signalen ziet, verlaag je de temperatuur geleidelijk, van de 28-30 °C van het actieve seizoen naar 14-18 °C, en verkort je de lichturen.
  • Kern van de diapauze (ongeveer 3 maanden, december-februari): 14-18 °C. Tussen 10 en 20 °C gaat het ook goed, maar 14-18 °C is het veiligst.
  • Lente (maart-april): verhoog de temperatuur geleidelijk tot 28-30 °C en verleng de lichturen.
  • In totaal: ongeveer 5-6 maanden rust en halve rust, zoals een Iberische soort.
  • Tijdens de diapauze: zet de verwarming van het foerageergebied en het kunstlicht uit en bied geen insecten aan. Je kunt ze suikerwater laten, zoals ook de kwekers deden die haar hebben gehouden. Houd de vochtigheid van het nest zoals altijd, zonder het te laten verzuipen.
  • Aan het einde: zet de verwarming van het foerageergebied weer aan en geef opnieuw insecten zodra ze die weer aannemen.

Je hoeft ze niet erg koud te houden: in de natuur daalt alleen de oppervlakte van het zand tot 0-5 °C, en alleen 's nachts. Onder het zand, waar het nest ligt, is de kou veel milder: op 75 cm diepte zakt de bodem niet onder ongeveer 14 °C.

De diapauze het eerste jaar overslaan. In de ervaring van Antomas kun je de diapauze het eerste jaar zonder problemen vermijden. Dat lukt door haar boven 30 °C te houden en met een vrij lange fotoperiode, vooral met kunstlicht. Dat is handig als de kolonie in de herfst aankomt en je wilt dat ze blijft groeien. Daarna raden we aan haar diapauze te respecteren.

Gedrag in gevangenschap

Het is een mier die zeer actief is bij warmte en licht. Met een warm foerageergebied zie je werksters één voor één naar buiten komen, in snelle sprints met abrupte stops om zich te oriënteren over het zand rennen en in een rechte lijn met hun prooi naar het nest terugkeren. Er zijn geen colonnes of sporen: elke werkster jaagt op eigen houtje. Bij lage temperaturen trekt ze zich daarentegen terug in het nest.

Let op drie dingen: het afval, dat ze graag in het nest bewaren en begraven, met risico op schimmel en mijten; de herfststop, die het begin van haar diapauze is; en mogelijke broedpauzes midden in de zomer, die een kweker aan het einde van een zeer hete zomer zag. Tegenover andere mieren is ze agressief: houd haar niet in gemengde opstellingen of naast andere kolonies.

Hoe je ze observeert zonder ze te storen. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, te observeren en van te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om ze hun donkere zone in het nest te laten en het foerageergebied in het licht. Als echte Cataglyphis oriënteert ze zich op zicht en went ze snel aan het licht en aan onze aanwezigheid. Observeer ze voorzichtig, zonder tikken of bruuske bewegingen, en grijp zo weinig mogelijk in: hoe minder stress je ze bezorgt, hoe natuurlijker wat je ziet.

Ontsnappingen en barrières

Goed nieuws: ze klimt slecht op gladde oppervlakken. In de ervaring van Antomas is er geen ontsnappingsbarrière nodig als het foerageergebied schoon is en de wanden van plexiglas schoon zijn. Houd de wanden vrij van voedselresten, opgedroogde suiker en stof, die ze houvast kunnen geven, en controleer deksels en aansluitingen. Een enkele gids zegt dat ze goed op glas klimt; in onze ervaring is dat niet zo.

Waar je wel voorzichtig mee moet zijn, is het formicarium openen: het is de snelste mier ter wereld en bij warmte kan een werkster ontsnappen voordat je haar ziet. Open altijd rustig en, als je iets moet doen, zet dan eerst een paar minuten de verwarming uit zodat ze vertragen.

Hantering en veiligheid

Voor mensen is ze onschadelijk: zoals alle formicinen heeft ze geen functionele angel, en haar werksters zijn klein. In grote kolonies bijten de soldaten wat het nest verstoort. Hanteer haar met een zacht pincet of een penseeltje, nooit met de handen, en rustig: als ze ontsnapt, is ze heel moeilijk terug te vangen. Gebruik een thermostaat bij de warmtebron en controleer of het nest nooit oververhit raakt. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.

Wat je niet moet doen

  • Het nest nat of met condens houden: schimmel is de belangrijkste doodsoorzaak.
  • Het foerageergebied nat maken of besproeien, of los water laten staan.
  • Suikerhoudende vloeistoffen in watten aanbieden: die beschimmelen en de vloeistof bederft meteen.
  • Haar zonder substraat inrichten: zonder zand spinnen de larven hun cocon niet goed.
  • De warmte in het foerageergebied weglaten of, omgekeerd, de hele opstelling verwarmen zonder een koelere zone over te laten.
  • Grote, levende prooien geven aan een pas aangekomen minikolonie.
  • Haar altijd met hetzelfde insect of dezelfde suiker voeren.
  • Voedselresten laten liggen: die eindigen begraven in het nest.
  • Schrikken van de herfststop: het is het begin van haar diapauze.
  • De diapauze inkorten tot een paar weken: in onze ervaring duurt die ongeveer 5-6 maanden.
  • Haar tijdens de diapauze erg koud houden: zelfs in haar woestijn is het onder het zand niet zo koud.
  • Adopties proberen, haar versterken met werksters van een andere kolonie of haar met andere soorten houden.
  • De wanden vuil laten worden: netheid is haar ontsnappingsbarrière.
  • Het formicarium haastig openen terwijl de verwarming aanstaat.

Wetenschappelijke bronnen

Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over de soort en het geslacht Cataglyphis, de weinige gepubliceerde kweekdagboeken en de ervaring van Antomas. Belangrijkste referenties:

  1. Shi, N.N., Tsai, C.-C., Camino, F., Bernard, G.D., Yu, N. & Wehner, R. (2015). Keeping cool: Enhanced optical reflection and radiative heat dissipation in Saharan silver ants. Science 349: 298–301. doi:10.1126/science.aab3564
  2. Willot, Q., Simonis, P., Vigneron, J.-P. & Aron, S. (2016). Total internal reflection accounts for the bright color of the Saharan silver ant. PLoS ONE 11: e0152325. doi:10.1371/journal.pone.0152325
  3. Pfeffer, S.E., Wahl, V.L., Wittlinger, M. & Wolf, H. (2019). High-speed locomotion in the Saharan silver ant, Cataglyphis bombycina. Journal of Experimental Biology 222: jeb198705. doi:10.1242/jeb.198705
  4. Pfeffer, S.E., Wahl, V.L. & Wolf, H. (2020). Accuracy and spread of nest search behaviour in the Saharan silver ant, Cataglyphis bombycina, and in the salt pan species, Cataglyphis fortis. Animal Cognition 23: 1107–1117. doi:10.1007/s10071-020-01371-6
  5. Wehner, R., Marsh, A.C. & Wehner, S. (1992). Desert ants on a thermal tightrope. Nature 357: 586–587. doi:10.1038/357586a0
  6. Gehring, W.J. & Wehner, R. (1995). Heat shock protein synthesis and thermotolerance in Cataglyphis, an ant from the Sahara desert. PNAS 92: 2994–2998. doi:10.1073/pnas.92.7.2994
  7. Willot, Q., Gueydan, C. & Aron, S. (2017). Proteome stability, heat hardening and heat-shock protein expression profiles in Cataglyphis desert ants. Journal of Experimental Biology 220: 1721–1728. doi:10.1242/jeb.154161
  8. Willot, Q., Mardulyn, P., Defrance, M., Gueydan, C. & Aron, S. (2018). Molecular chaperoning helps safeguarding mitochondrial integrity and motor functions in the Sahara silver ant Cataglyphis bombycina. Scientific Reports 8: 9220. doi:10.1038/s41598-018-27628-2
  9. Araujo, N. de S., Perez, R., Willot, Q., Defrance, M. & Aron, S. (2023). Facing lethal temperatures: heat-shock response in desert and temperate ants. Ecology and Evolution 13: e10438. doi:10.1002/ece3.10438
  10. Molet, M., Maicher, V. & Peeters, C. (2014). Bigger helpers in the ant Cataglyphis bombycina: increased worker polymorphism or novel soldier caste? PLoS ONE 9: e84929. doi:10.1371/journal.pone.0084929
  11. Leniaud, L., Pearcy, M. & Aron, S. (2013). Sociogenetic organisation of two desert ants. Insectes Sociaux 60: 337–344. doi:10.1007/s00040-013-0298-2
  12. Leniaud, L., Pearcy, M., Taheri, A. & Aron, S. (2015). Testing the genetic determination of the soldier caste in the silver ant. Insectes Sociaux 62: 517–524. doi:10.1007/s00040-015-0431-5
  13. Boulay, R., Aron, S., Cerdá, X., Doums, C., Graham, P., Hefetz, A. & Monnin, T. (2017). Social life in arid environments: the case study of Cataglyphis ants. Annual Review of Entomology 62: 305–321. doi:10.1146/annurev-ento-031616-034941
Moeilijkheidsgraad
Ervaren
Nog geen beoordelingen
Commentaar (0)
Geen klantenbeoordelingen op het moment.

13 andere producten in dezelfde categorie: