Pheidole pallidula
Mała, szybka i niestrudzona: Pheidole pallidula to dwukastowa mrówka znad Morza Śródziemnego, z maleńkimi robotnicami minor, które w kilka sekund wytyczają ślady, i żołnierzami z olbrzymią głową, którzy masowo ruszają ćwiartować duże ofiary. Jej kolonie decydują, ilu żołnierzy wyprodukować, w zależności od otaczających je sąsiadów, mogą mieć jedną królową lub kilka i zdołały przekroczyć Alpy. To jedna z najlepiej zbadanych mrówek Europy i jedna z najlepszych na start: odporna, żarłoczna i szybko rosnąca, z zimowaniem. Kolonie z królową. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
Pheidole znad Morza Śródziemnego: maleńkie robotnice minor i żołnierze z wielką głową, jedna z najliczniejszych mrówek południowej Europy i jeden z klasycznych modeli w badaniach nad kastami. Kolonia z królową, robotnicami i czerwiem. Raczej suche gniazdo z gipsu z wilgotnym kątem, 22-28 °C, dużo białka, starannie utrzymana bariera przeciw ucieczkom i zimowanie (diapauza) przez 4-5 miesięcy.
Pheidole pallidula (Nylander, 1849) to jeden z tych gatunków, które każdy widział, nie wiedząc o tym: kolumny małych, szybkich mrówek, które pojawiają się na tarasie, gdy tylko spadnie okruszek, w szczelinie muru albo pod kamieniem na nasłonecznionej skarpie. Jeśli przyjrzysz się uważnie, wśród małych robotnic zobaczysz od czasu do czasu inne, dużo masywniejsze, z nieproporcjonalnie dużą głową: to żołnierze, znak rozpoznawczy rodzaju Pheidole.
Za tym pospolitym wyglądem kryje się jedna z najlepiej zbadanych mrówek Europy. Zespoły z Tuluzy, Brukseli i Lozanny przez dziesięciolecia wykorzystywały ją, aby zrozumieć, jak kolonia decyduje, ilu żołnierzy wyprodukować, jak dzielą się pracą dwie tak różne kasty, dlaczego jedne kolonie mają jedną królową, a inne kilka, i jak całe mrowisko „wybiera”, do której ofiary ruszyć. W domu to wdzięczny gatunek, szybki i bardzo aktywny, idealny na start i do tego, by na własne oczy zobaczyć wszystko, o czym mówią te badania.
Biologia
Jeden gatunek czy cztery? Mrówka, która ukrywała swoje siostry
Przez prawie 150 lat przyjmowano, że w śródziemnomorskiej Europie i Azji Mniejszej żyje tylko jedna rodzima Pheidole, sięgająca aż do Azji Środkowej. W 2016 roku niemiecki myrmekolog Bernhard Seifert zmierzył pod mikroskopem o wysokiej rozdzielczości 17 cech u 287 żołnierzy ze 112 gniazd i wykazał, że ta „P. pallidula” to w rzeczywistości cztery gatunki kryptyczne, niemal niemożliwe do odróżnienia gołym okiem:
- P. pallidula w ścisłym sensie, z zachodniej i środkowej części basenu Morza Śródziemnego, od Półwyspu Iberyjskiego po europejską część Turcji i wschodnią Bułgarię.
- P. balcanica, opisana w tej samej pracy, z Bałkanów i Anatolii.
- P. koshewnikovi, której zasięg rozciąga się na ponad 4400 km, od Czarnogóry po Kazachstan; żyje też na Krecie i Cyprze.
- P. cicatricosa, z Afryki Północnej.
Według Seiferta P. pallidula różni się od dwóch gatunków wschodnich krótszym trzonkiem czułka i krótszym udem tylnej nogi, wyższym petiolusem i szerszą mezosomą: to różnice rzędu dziesiątych części milimetra, które wychodzą dopiero w statystyce wielowymiarowej. Ta propozycja wciąż budzi dyskusje, bo gatunek bardzo się zmienia w zależności od regionu, ale ma praktyczną konsekwencję: klasyczne badania prowadzone we Francji, we Włoszech i na Półwyspie Iberyjskim, czyli niemal wszystkie, które cytujemy w tym poradniku, dotyczą P. pallidula w ścisłym sensie.
Ta sama rewizja rozwiązała pewną historyczną zagadkę. W 1964 roku na Sycylii opisano rzekomą mrówkę pasożytniczą, Xenoaphaenogaster inquilina, na podstawie jednego okazu znalezionego w gnieździe Aphaenogaster. Okaz zaginął, ale opis pasuje do zwykłej małej robotnicy P. pallidula i dziś ta nazwa jest synonimem naszego gatunku: „tajemniczy pasożyt” okazał się sąsiadką, która zakradła się do cudzego domu.
Występowanie i siedlisko
P. pallidula to typowo śródziemnomorska mrówka. Notowano ją w Portugalii, Hiszpanii (łącznie z Balearami), Francji, Włoszech wraz z wyspami, Szwajcarii, na Bałkanach Zachodnich, w Grecji, Bułgarii i europejskiej części Turcji. Preferuje miejsca ciepłe i suche: nasłonecznione zbocza o skąpej roślinności, kamieniste gleby, nieużytki, pobocza dróg, ogrody, a także tereny miejskie, gdzie gnieździ się w szczelinach murów i pod płytkami. Kolonie kopią gniazda pod ziemią i mogą liczyć nawet 18 000 osobników, według badań genetycznych Fourniera, Arona i Milinkovitcha (2002).
Jej klimat to klimat śródziemnomorski: długie, gorące i suche lata oraz łagodne zimy, w których jednak zdarzają się chłodne tygodnie, kiedy aktywność niemal zamiera. Ten rytm, z długim sezonem wychowu czerwiu i zimową przerwą, warto naśladować w domu (zob. „Zimowanie (diapauza)”).
Podróżniczka, która przekroczyła Alpy
Seifert (2016) odnotowuje coś nieoczekiwanego: P. pallidula utworzyła stabilne populacje na północ od Alp, na terenach miejskich południowo-zachodnich Niemiec, oraz na śródziemnomorskich wyspach oddalonych od wybrzeża. Jedna z tych niemieckich populacji, badana przez Hellera (2011), przetrwała zimy ze średnią temperaturą stycznia −2 °C bez żadnych widocznych szkód. Zdaniem Seiferta te kolonizacje świadczą o potencjale inwazyjnym związanym z jej superkolonijną organizacją, z wieloma królowymi i połączonymi gniazdami, dzięki której fragment kolonii może przejechać w doniczce lub worku ziemi i rozwinąć się daleko od domu. To kolejny powód, by nigdy nie wypuszczać mrówek hodowanych w domu, nawet gatunków rodzimych.
Dwie kasty i nic pośrodku
Jak niemal wszystkie Pheidole, nasza mrówka ma dwa bardzo różne typy robotnic i żadnych rozmiarów pośrednich: małe, smukłe i szybkie robotnice minor oraz żołnierzy (robotnice major) z dużą, niemal kwadratową głową i silnymi żuwaczkami. Seifert nie znalazł form pośrednich między obiema kastami w całym materiale, który przebadał.
Żołnierze są w mniejszości. W dwóch koloniach laboratoryjnych badanych przez Detraina i współpracowników (1991) robotnice major stanowiły około 10% robotnic: 250 żołnierzy na 2000 robotnic minor w jednej kolonii i 100 na 800 w drugiej. Ta proporcja nie jest stała: kolonia ją reguluje, co pokazujemy w następnej części.
Fabryka żołnierzy: jak decyduje kolonia
Larwa Pheidole nie rodzi się „zaprogramowana” na żołnierza czy robotnicę minor. Decyduje o tym kolonia poprzez pokarm i hormony. Pod koniec XX wieku zespół Luca Passery z Tuluzy wykazał na P. pallidula, że to, czy larwa stanie się żołnierzem, zależy od hormonu juwenilnego w okresie larwalnym: po dodaniu tego hormonu do pokarmu kolonii pojawia się więcej żołnierzy. Nieco wcześniej Wheeler i Nijhout (1981) wykazali to samo u amerykańskiej Pheidole i odkryli, że dorośli żołnierze hamują produkcję nowych: proporcja reguluje się sama.
W 2018 roku międzynarodowy zespół znalazł kolejny element tego mechanizmu w obrębie rodzaju: larwy, z których mają wyrosnąć żołnierze, rozwijają zawiązki skrzydeł, szczątkowe dyski, które nigdy nie tworzą skrzydeł, ale pomagają nadać żołnierzowi jego ogromną głowę. A ich wzrost odpowiada na sygnały społeczne kolonii (Rajakumar i in., 2018).
Najsłynniejszy eksperyment z P. pallidula ukazał się w Nature: Passera, Roncin, Kaufmann i Keller (1996) zetknęli kolonie z robotnicami innych kolonii tego samego gatunku i stwierdzili, że zagrożone kolonie produkowały więcej żołnierzy. To obronna odpowiedź na konkurencję: gdy w pobliżu są groźni sąsiedzi, kolonia inwestuje w armię. W domu nie będziesz mieć rywalizujących kolonii, ale zobaczysz, że udział żołnierzy zmienia się wraz z pokarmem i wielkością kolonii.
Żołnierze, którzy nie siedzą z założonymi rękami
U niektórych amerykańskich Pheidole żołnierzy opisywano jako wyspecjalizowaną kastę, która niemal cały czas pozostaje bezczynna, „w rezerwie”, dopóki nie trzeba bronić gniazda albo poćwiartować ofiary. P. pallidula nie pasuje do tego obrazu. Sempo i Detrain (2004) zaobserwowali, że jej żołnierze wykonują 69% repertuaru zadań robotnic minor, łącznie z opieką nad czerwiem, a wiele opisanych wcześniej różnic między kastami wynikało z obserwowania niewielu osobników przez krótki czas.
W 2010 roku ci sami autorzy utworzyli kolonie z udziałem żołnierzy od 10 do 90% i zauważyli, że żołnierze nie poszerzają zakresu zadań, by zastąpić brakujące robotnice minor, ale utrzymują stałe tempo aktywności społecznej i są niemal totipotentni: potrafią robić praktycznie wszystko. Co więcej, to czerw decyduje o tym, gdzie skupiają się kasty wewnątrz gniazda: robotnice minor tworzą dużą, stabilną grupę wokół jaj i larw (Sempo, Depickère i Detrain, 2006).
Rekrutacja na miarę ofiary
Jedną z najpiękniejszych rzeczy do obserwowania u P. pallidula jest to, jak zmienia się reakcja kolonii w zależności od tego, co znajdzie. Detrain i Pasteels (1991) podawali koloniom muszki owocówki, małe i łatwe do przeniesienia, oraz duże karaczany, których nie da się przenieść w całości. Do muszek przychodziły tylko robotnice minor, a rekrutacja była powolna i słaba. Przy karaczanach dochodziło do masowej rekrutacji robotnic minor i żołnierzy, którzy ćwiartują ofiarę na miejscu.
Kluczem są progi reakcji: żołnierze podążają tym samym śladem chemicznym co robotnice minor, ale potrzebują silniejszego bodźca, by wyruszyć. Dopiero gdy wiele małych robotnic znakuje drogę i „zaprasza” pozostałe dotknięciami czułków, dołączają żołnierze. Tak samo jest przy obronie (Detrain i Pasteels, 1992): na widok intruza robotnice minor atakują go i rekrutują pomoc; jeśli alarm jest silny, żołnierze nadciągają masowo. Nikt nie wydaje rozkazów: kolonia decyduje, sumując tysiące drobnych, indywidualnych reakcji.
Zbiorowa eksploracja: ślad w nieznane
P. pallidula jest aktywna w dzień i w nocy, ma bardzo urozmaiconą dietę i bardzo elastyczny sposób szukania pokarmu. Gdy otwiera się przed nią nowy teren, nie przemierza go przypadkowo: bada go grupowo. W badaniu Detraina, Deneubourga, Gossa i Quineta (1991) od 400 do 700 zwiadowczyń z dużej kolonii w niecałą godzinę utworzyło ślad feromonowy od gniazda do skraju badanego obszaru; większość wychodzących i wracających mrówek znakowała podłoże. Brało w tym udział od 20 do 35% całej kolonii, ale żołnierze stanowili najwyżej 5% zwiadowczyń: eksploracja to zadanie robotnic minor. To widowisko łatwe do zobaczenia w domu, gdy powiększasz formikarium albo otwierasz nową arenę.
Jedna królowa czy kilka: poliginia fakultatywna
P. pallidula to gatunek o poliginii fakultatywnej: w tej samej populacji żyją obok siebie kolonie z jedną królową i kolonie z kilkoma. W populacji z południa Francji Fournier, Aron i Milinkovitch (2002) przeanalizowali za pomocą markerów genetycznych DNA robotnic i stwierdzili, że 38% kolonii miało od 2 do 4 płodnych królowych. Każda królowa kopuluje z tylko jednym samcem, a partnerzy nie są ze sobą spokrewnieni. Sąsiednie kolonie są do siebie genetycznie bardziej podobne niż odległe, co wskazuje, że część kolonii powstaje przez pączkowanie: grupa robotnic z jakąś królową oddziela się kilka metrów dalej i zakłada gniazdo potomne.
Królowe w jednej kolonii nie dzielą się pracą po równo. Fournier, Aron i Keller (2004) stwierdzili wyraźną nierówność rozrodczą, jeszcze większą w produkcji samców, i bardzo niską wymianę królowych, poniżej 2%. Typ kolonii wpływa też na to, co ona wychowuje: kolonie z jedną królową inwestują głównie w samce, a kolonie z kilkoma królowymi produkują niemal wyłącznie samice (Fournier, Keller, Passera i Aron, 2003). Gatunek jest ponadto polidomiczny: kolonia może dzielić się na kilka połączonych ze sobą podgniazd, każde liczące po kilkaset mrówek.
Rok z życia kolonii
W naturze P. pallidula nie zimuje z czerwiem. Królowe zaczynają składać jaja na początku marca i robią to do początku września. Część pierwszych złożeń w roku daje osobniki płciowe, samce i uskrzydlone królowe, które wylęgają się pod koniec czerwca lub na początku lipca; reszta rozwija się w robotnice (Fournier i in., 2002, za obserwacjami Bontparta). Latem królowe chronią się w najgłębszej części gniazda, z dala od upału; w pierwsze słoneczne dni wiosny, po chłodnych nocach, królowe i robotnice wychodzą do płytkich korytarzy.
Osobniki płciowe wylatują w wielkich lotach godowych. Obserwacje hodowców z Półwyspu Iberyjskiego i Francji wskazują głównie na czerwiec i lipiec, o zmierzchu, często po dniach parnego upału. Zapłodnione królowe odgryzają sobie skrzydła i szukają miejsca, w którym mogą się zamknąć i założyć kolonię.
Sąsiadki z charakterem
To, że jest mała, nie znaczy, że jest nieśmiała. W badaniach terenowych na Półwyspie Iberyjskim Cerdá i Retana opisali P. pallidula jako gatunek interferencyjny: dzięki szybkiej rekrutacji i agresywności kontroluje znaczną część martwych owadów i innych źródeł pokarmu w swoim otoczeniu. Retana, Cerdá i Espadaler (1992) badali, jak udaje jej się współistnieć z inną bardzo pospolitą mrówką wszystkożerną, Tetramorium semilaeve, która zajmuje te same nasłonecznione gleby: dwa gatunki rywalizujące o ten sam teren, a mimo to żyjące obok siebie. W domu przekłada się to na kolonię, która błyskawicznie znajduje pokarm i wcale nie lubi się nim dzielić: nie łącz jej z innymi gatunkami.
Wielkość i morfologia
P. pallidula to mała mrówka z trzema wyraźnie różnymi formami w kolonii:
- Robotnica minor. Maleńka, smukła, ze stosunkowo długimi nogami i czułkami, porusza się bardzo szybko. To ją będziesz widzieć niemal zawsze na arenie.
- Żołnierz (robotnica major). Znacznie większy i masywniejszy, z ogromną w stosunku do ciała głową, nieco dłuższą niż szeroką, z głęboko wciętym tylnym brzegiem. Przednia połowa głowy ma od 25 do 35 cienkich, równoległych podłużnych listewek; tylna część jest gładka i błyszcząca. Żuwaczki są silne, bez zębów poza jednym dużym na szczycie i drugim u jego nasady. Trzonek czułka jest krótki, a propodeum ma dwa krótkie, ostre i niemal pionowe kolce.
- Królowa. Znacznie większa od robotnic, z szerokim tułowiem typowym dla królowych, które miały skrzydła, i dużym gasterem. W koloniach z kilkoma królowymi można je zobaczyć razem, bez walk.
Ubarwienie. Waha się od jasnego żółtobrązowego po rudobrązowe lub ciemnokasztanowe, zależnie od populacji i kasty; żołnierze mają zwykle bardziej rudawą głowę. Nazwa pallidula („bladawa”) nawiązuje do jasnych okazów, na podstawie których opisano gatunek.
Przybliżone wymiary
- Żołnierz: wielkość głowy (średnia z długości i szerokości) 1,24 ± 0,07 mm, w zakresie 0,99-1,42 mm, u 89 żołnierzy z całego zasięgu gatunku
- Proporcje żołnierza: długość głowy od 90 do 97% jej szerokości; trzonek czułka 53-62% wielkości głowy
- Robotnice minor i królowa: nie znaleźliśmy pomiarów opublikowanych w wiarygodnych źródłach pierwotnych, dlatego wolimy nie podawać liczb
Wymiary żołnierza pochodzą z rewizji morfometrycznej Seiferta (2016), najpełniejszej, jaka istnieje dla tego gatunku. Wartości długości całkowitej krążące w sklepach i na forach nie pochodzą z badań naukowych i bardzo się od siebie różnią.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
To gatunek bardzo polecany na start. Jest odporny, znosi szeroki zakres temperatur, je wszystko i szybko rośnie: hodowcy są zgodni, że dobrze karmiona kolonia w krótkim czasie rozrasta się z kilkudziesięciu do kilkuset robotnic. Wymaga trochę uwagi tylko w dwóch sprawach: bariery przeciw ucieczkom w dobrym stanie, bo robotnice minor są maleńkie i ciekawskie, oraz gniazda, które nie zrobi się za małe, bo kolonia rośnie szybciej, niż wielu się spodziewa.
I naprawdę warto. W małym formikarium masz przed oczami dwie bardzo różne kasty, ślady rekrutacyjne, które powstają w kilka sekund, żołnierzy przybiegających, by poćwiartować dużą ofiarę, a wiosną kolonię, która z tygodnia na tydzień przyspiesza. To najprostszy sposób, by zobaczyć w domu to, co europejskie laboratoria badały przez dziesięciolecia.
Zalecane parametry
- Temperatura: 22-28 °C w sezonie aktywności. Powyżej 25 °C czerw rozwija się szybciej; w temperaturze pokojowej kolonia też rośnie, tylko nieco wolniej.
- Gniazdo: raczej suche, z wilgotnym kątem. Dzięki temu kolonia sama wybiera, gdzie umieścić czerw, zależnie od potrzeb.
- Arena: sucha.
- Orientacyjna wilgotność: hodowcy utrzymują 40-60% w gnieździe; nie ma pomiarów naukowych dla tego gatunku. Ważne, by był gradient i by nigdy nie brakowało wody.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: gniazdo w półmroku lub zakryte; arena może być oświetlona.
- Zimowanie (diapauza): tak, 4-5 miesięcy w 5-10 °C (zob. „Zimowanie (diapauza)”).
Polecane formikarium
W Antomas polecamy serię Qbik Wild od Anthouse, z gipsu, z małymi korytarzami dostosowanymi do tak drobnych mrówek jak ta. Gips pozwala mieć jedną strefę zwilżoną, a resztę bardziej suchą. Na początek Qbik Wild One P 1C; gdy kolonia urośnie, a przy tym gatunku dzieje się to szybko, Qbik Wild Duo P 2C.
Zwilżaj tylko część gipsu, a resztę zostaw suchą: gips przemoczony przez wiele miesięcy mięknie, a te mrówki potrafią go wygryzać. Nie sprawdzi się też gniazdo z bardzo porowatych materiałów albo z sypkiej ziemi, w którym robotnice i czerw znikają z oczu. Zaplanuj powiększenie, zanim w kolonii zrobi się ciasno.
Karmienie
Podstawą jest urozmaicona dieta z węglowodanów i białka, z drobnymi nasionami jako uzupełnieniem.
Węglowodany. Nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu oraz inny nektar lub płyn z cukrem 1-2 razy w tygodniu, żeby nie podawać ciągle tego samego. Do nektaru można też dodać białko. Podawaj go zawsze w poidełku, tradycyjnym lub domowej roboty, w którym kropla jest w zasięgu mrówek, i nigdy nie nasączaj nim waty: pleśnieje i szybko się psuje.
Białko. Owady, zmieniane z tygodnia na tydzień, żeby mrówki nie jadły ciągle tego samego. Dla małych kolonii idealne są Thermobia domestica, małe i łatwe w obsłudze; przy większej kolonii kawałki świerszcza, karaczana runner lub mącznika, a także muchy i Drosophila. Przy dużych ofiarach zobaczysz masową rekrutację żołnierzy opisaną przez Detraina i Pasteelsa.
Karm obficie. Im więcej białka dostaje kolonia, tym szybciej rośnie i tym więcej czerwiu wychowuje: jeśli na bieżąco dbasz o arenę, lepiej dać za dużo niż za mało, bo kolonia „rozumie”, że ma zasoby, i produkuje więcej. Warunkiem jest czystość: usuwaj resztki codziennie lub co dwa dni. Jeśli przez jakiś czas nie możesz sprzątać, nie przekarmiaj.
Nasiona. Jako uzupełnienie drobne nasiona: sezam, proso, amarantus lub nasiona traw. Mrówki je zbierają, a żołnierze rozłupują, ale nie są one podstawą diety. Usuwaj te, które zawilgocą się lub spleśnieją.
Zakładanie kolonii i rozwój
W Antomas sprzedajemy ją jako kolonię z królową, robotnicami i czerwiem: najdelikatniejszy etap, zakładanie kolonii, jest już za nią. Mimo to warto wiedzieć, jak zaczyna się kolonia. Po locie godowym zapłodniona królowa odgryza sobie skrzydła i zamyka się w małej komorze pod kamieniem lub w szczelinie. Zakładanie jest klaustralne: królowa nie wychodzi po pokarm i wychowuje pierwsze robotnice z zapasów własnego ciała, głównie z mięśni lotnych, których już nie potrzebuje. Pierwsze robotnice to bardzo małe robotnice minor; żołnierze pojawiają się później, gdy kolonia ma już dość rąk do pracy, by dobrze wykarmić larwy. W naturze są też kolonie powstające przez pączkowanie, z grupy robotnic z jakąś królową, która osiedla się w pobliżu gniazda macierzystego.
Według hodowców w 25-28 °C rozwój od jaja do robotnicy minor trwa około miesiąca, a żołnierze potrzebują kilku dni więcej. W cieple, przy obfitym białku i gnieździe dopasowanym do jej wielkości kolonia rośnie bardzo szybko wiosną i latem. Na początku zobaczysz prawie same robotnice minor; w miarę jak kolonia rośnie i lepiej się odżywia, będzie produkować coraz więcej żołnierzy.
Co do liczby królowych: choć w naturze istnieją kolonie z kilkoma królowymi, spokrewnionymi lub nie, w domu nie łącz królowych ani kolonii różnego pochodzenia. Kolonie z kilkoma królowymi powstają w bardzo szczególnych warunkach, a samodzielne łączenie kolonii zwykle kończy się walkami.
Obserwacja i kontrola
Mrówki są po to, żeby się nimi cieszyć: obserwuj swoją kolonię często, delikatnie i bez obaw. Wystarczy trzymać gniazdo w półmroku, a arenę w świetle. Częste zaglądanie do kolonii to poza tym najlepszy sposób, by w porę zauważyć puste poidełko, wyschniętą probówkę z wodą, zapomniane resztki, pleśń albo barierę, która zaczyna zawodzić. Szybki przegląd niemal codziennie nie stresuje kolonii, a oszczędza Ci kłopotów.
Zimowanie (diapauza)
Jako gatunek śródziemnomorski P. pallidula potrzebuje zimowego odpoczynku: zimowania (diapauzy). W naturze zimą nie ma czerwiu, a królowa wznawia składanie jaj w marcu. W Antomas zalecamy zimowanie przez 4-5 miesięcy w 5-10 °C, mniej więcej od listopada do marca. Dobrze znosi chłód: populacja zawleczona do Niemiec przetrwała zimy ze średnią stycznia poniżej zera bez szkód.
- Od października obniżaj temperaturę stopniowo przez 2-3 tygodnie. Kolonia będzie jeść mniej, zwłaszcza białka, i przestanie mieć poczwarki.
- Podczas zimowania zawsze zapewnij wodę i trochę cukru. Białka prawie wcale: tylko jeśli widzisz, że je przyjmują.
- Nadal zaglądaj do nich często: sprawdzaj wodę, pleśń i to, czy gniazdo nie wysycha.
- W marcu podnoś temperaturę stopniowo i wróć do normalnego karmienia, gdy tylko mrówki się ożywią. Królowa wznowi składanie jaj, a kolonia ruszy pełną parą.
Przeprowadzka
Gdy trzeba przenieść kolonię do nowego lub większego formikarium, w Antomas robimy to przez wysypanie: ostrożnie wysypuje się kolonię, z królową, robotnicami i czerwiem, na arenę lub przy wejściu do nowego gniazda, a robotnice szybko się w nim urządzają. Przygotuj barierę przeciw ucieczkom, zanim zaczniesz.
Ucieczki i bariery
To gatunek skłonny do ucieczek: robotnice minor są maleńkie, szybkie, dobrze się wspinają i przeciskają przez każdą szczelinę. Zastosuj na arenie barierę z PTFE (Fluon) nałożoną cienką warstwą albo barierę z oleju parafinowego lub wazeliny i odnawiaj ją, gdy traci skuteczność. Sprawdzaj pokrywy, korki, siatki wentylacyjne, a przede wszystkim połączenia między modułami, które są najczęstszym słabym punktem. Hodowcy są zgodni, że ucieczki zdarzają się częściej przy pierwszych robotnicach młodej kolonii i przy podłączaniu nowych modułów.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie jest groźna dla ludzi. Żołnierze mogą uszczypnąć żuwaczkami, bez żadnych konsekwencji. Pracuj powoli, miękką pęsetą lub pędzelkiem, i nigdy nie wypuszczaj kolonii ani jej części: choć to gatunek rodzimy dla rejonu Morza Śródziemnego, poza swoim obszarem może zadomowić się jako gatunek zawleczony, tak jak stało się na północ od Alp.
Czego nie robić
- Pomijać zimowania albo gwałtownie zmieniać temperaturę.
- Zostawiać mrówki bez wody, także podczas zimowania.
- Podawać cukru na wacie zamiast w poidełku.
- Dawać ciągle tego samego owada lub tego samego cukru.
- Przekarmiać bez usuwania resztek.
- Moczyć całego gipsu w gnieździe.
- Ufać starej barierze albo zostawiać źle dopasowane połączenia.
- Łączyć królowe lub kolonie różnego pochodzenia albo trzymać ją z innymi gatunkami.
- Czekać, aż w kolonii zrobi się ciasno, z powiększeniem formikarium.
- Zostawiać kolonię bez kontroli na wiele dni.
Źródła naukowe
Ten poradnik opracowano na podstawie literatury naukowej o Pheidole pallidula i rodzaju Pheidole, praktyki europejskich hodowców oraz doświadczenia Antomas. Najważniejsze źródła:
- Seifert, B. (2016). Inconvenient hyperdiversity – the traditional concept of «Pheidole pallidula» includes four cryptic species (Hymenoptera: Formicidae). Soil Organisms 88(1): 1–17.
- Fournier, D., Aron, S. & Milinkovitch, M.C. (2002). Investigation of the population genetic structure and mating system in the ant Pheidole pallidula. Molecular Ecology 11: 1805–1814. doi:10.1046/j.1365-294X.2002.01573.x
- Fournier, D., Keller, L., Passera, L. & Aron, S. (2003). Colony sex ratios vary with breeding system but not relatedness asymmetry in the facultatively polygynous ant Pheidole pallidula. Evolution 57: 1336–1342. doi:10.1554/02-643
- Fournier, D., Aron, S. & Keller, L. (2004). Significant reproductive skew in the facultatively polygynous ant Pheidole pallidula. Molecular Ecology 13: 203–210. doi:10.1046/j.1365-294x.2003.02036.x
- Passera, L., Roncin, E., Kaufmann, B. & Keller, L. (1996). Increased soldier production in ant colonies exposed to intraspecific competition. Nature 379: 630–631. doi:10.1038/379630a0
- Detrain, C. & Pasteels, J.M. (1991). Caste differences in behavioral thresholds as a basis for polyethism during food recruitment in the ant, Pheidole pallidula. Journal of Insect Behavior 4: 157–176. doi:10.1007/BF01054609
- Detrain, C. & Pasteels, J.M. (1992). Caste polyethism and collective defense in the ant, Pheidole pallidula: the outcome of quantitative differences in recruitment. Behavioral Ecology and Sociobiology 29: 405–412. doi:10.1007/BF00170170
- Detrain, C., Deneubourg, J.L., Goss, S. & Quinet, Y. (1991). Dynamics of collective exploration in the ant Pheidole pallidula. Psyche 98: 21–31. doi:10.1155/1991/75196
- Sempo, G. & Detrain, C. (2004). Between-species differences of behavioural repertoire of castes in the ant genus Pheidole: a methodological artefact? Insectes Sociaux 51: 48–54. doi:10.1007/s00040-003-0704-2
- Sempo, G., Depickère, S. & Detrain, C. (2006). How brood influences caste aggregation patterns in the dimorphic ant species Pheidole pallidula. Insectes Sociaux 53: 241–248. doi:10.1007/s00040-006-0864-y
- Sempo, G. & Detrain, C. (2010). Social task regulation in the dimorphic ant, Pheidole pallidula: the influence of caste ratio. Journal of Insect Science 10: 3. doi:10.1673/031.010.0301
- Retana, J., Cerdá, X. & Espadaler, X. (1992). Coexistence of two sympatric ant species, Pheidole pallidula and Tetramorium semilaeve (Hymenoptera: Formicidae). Entomologia Generalis 17: 29–40. doi:10.1127/entom.gen/17/1992/29
- Wheeler, D.E. & Nijhout, H.F. (1981). Soldier determination in ants: new role for juvenile hormone. Science 213: 361–363. doi:10.1126/science.213.4505.361
- Rajakumar, R., Koch, S., Couture, M. et al. (2018). Social regulation of a rudimentary organ generates complex worker-caste systems in ants. Nature 562: 574–577. doi:10.1038/s41586-018-0613-1
- Poziom trudności
- Podstawowy

