Camponotus barbaricus
Lakierowana na czerwono i czarno. Camponotus barbaricus zawdzięcza nazwę Berberii, ale Carlo Emery opisał ją w 1905 roku na podstawie mrówek z południa Półwyspu Iberyjskiego. Była podgatunkiem C. sylvaticus, dopóki nie zyskała własnej nazwy, o którą specjaliści wciąż się spierają. Jej lśniący czerwony tułów błyszczy jak emalia między czarną głową a odwłokiem, a majory o ogromnych głowach mogą przekraczać centymetr. Hoduje mszyce, na łowy wychodzi o zmierzchu i masowo wylatuje w ciepłe noce czerwca i lipca. Łatwa, wdzięczna i zdolna zbudować dużą kolonię, jeśli dobrze o nią zadbasz: jedna z najlepszych iberyjskich gmachówek na start. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 1/5 – Początkujący
Iberyjska Camponotus z podrodzaju Tanaemyrmex: lśniący czerwony tułów między czarną głową a czarnym gastrem, błyszcząca kutykula i majory o ogromnych głowach. Mrówka naziemna, latem aktywna o zmierzchu i w nocy, która żywi się spadzią i poluje na owady. Sprzedawana jako kolonia: królowa, robotnice i czerw; jedna królowa w gnieździe i zakładanie klaustralne. Na start Qbik Wild, a gdy urośnie, seria Alpha. Gniazdo w 24-28 °C z gradientem, słodkie płyny codziennie w poidełku i dużo owadów oraz łagodne zimowanie przez 8-12 tygodni w 14-16 °C. Wspina się po szkle: potrzebuje pasa z oleju mineralnego lub talku. Nie stanowi żadnego zagrożenia dla hodowcy.
Camponotus barbaricus Emery, 1905 to jedna z dużych gmachówek zachodniej części basenu Morza Śródziemnego, a dla wielu hobbystów jedna z najpiękniejszych mrówek Półwyspu Iberyjskiego. Jej robotnica wygląda jak malowana ręcznie: czarna głowa i czarny gaster, a między nimi czerwonopomarańczowy tułów, który lśni, jakby go polakierowano. Gdy kolonia dojrzewa, pojawiają się majory o niebywale wielkich głowach, największy spektakl tego gatunku.
Ma też swoją historię: opisano ją na podstawie okazów z Sewilli i Gibraltaru, przez dziesięciolecia uchodziła za podgatunek C. sylvaticus, a jej dokładna pozycja wciąż pozostaje otwartym problemem. W dalszej części oddzielamy dane opublikowane od doświadczeń innych hobbystów i od zaleceń Antomas. Zdradzimy od razu wniosek: to jedna z najbardziej wdzięcznych Camponotus na początek.
Biologia
„Ta z Berberii”, opisana w Sewilli
Nazwa jest myląca. Po łacinie barbaricus znaczy „obcy, barbarzyński”, a w zoologii zwykle nawiązuje do Berberii, dawnej europejskiej nazwy wybrzeża Maghrebu. Jednak gdy włoski myrmekolog Carlo Emery opisał ją w 1905 roku, okazy, które miał przed sobą, czyli syntypy, okazy wzorcowe opisu, pochodziły z Gibraltaru i Sewilli, „Siviglii” w języku włoskim Emery’ego. Dziś przechowuje się je w Miejskim Muzeum Historii Naturalnej w Genui. Mrówka „z Berberii” narodziła się więc dla nauki po tej stronie Cieśniny Gibraltarskiej.
Emery nie opisał jej jako gatunku, lecz jako Camponotus maculatus subsp. barbaricus: formę C. maculatus, afrykańskiej mrówki, pod której nazwą grupowano wówczas wiele podobnych Camponotus. W tym samym roku opisał też formę xanthomelas z Algierii i Tunezji, dziś jeden z jej podgatunków, obok eubarbaricus, którego Francuz Henri Cagniant opisał z Algierii w 1970 roku.
Ma nawet słynną literówkę: w 1921 roku Szwajcar Felix Santschi zapisał ją jako „barbarus”, tak jak żniwiarka Messor barbarus, mrówka z innej podrodziny, do której nie jest ani trochę podobna.
Córka C. sylvaticus: nierozwiązany węzeł taksonomiczny
W 1920 roku Emery przeniósł ją jako podgatunek do C. sylvaticus, a Santschi zrobił to samo rok później. Przez znaczną część XX wieku była więc formą Camponotus sylvaticus, błyszczącej gmachówki o czerwonawym tułowiu, żyjącej na dużej części Półwyspu Iberyjskiego i w południowej Francji. Później odzyskała rangę gatunku, a w światowym katalogu Barry’ego Boltona z 1995 roku trafiła do podrodzaju Tanaemyrmex Ashmead, 1905, w którym pozostaje do dziś.
Historia nie jest zamknięta. K. Gómez i X. Espadaler, autorzy Hormigas Ibéricas, wskazują C. barbaricus jako wciąż nierozwiązany problem taksonomiczny. Nie ma w tym nic dziwnego: Camponotus liczy ponad tysiąc gatunków, a jego klasyfikację odtwarza się na nowo dzięki DNA. Od 2016 roku przebudowano podrodzinę Formicinae, a rewizja z 2021 roku wykazała, że wiele cech używanych do definiowania podrodzajów Camponotus pojawiło się w ewolucji kilka razy niezależnie, co nazywa się homoplazją.
Dla hodowcy wniosek jest prosty: C. barbaricus to w praktyce mrówka łatwa do rozpoznania, ale jej granica z C. sylvaticus wciąż jest przedmiotem dyskusji, a ich rozróżnienie wymaga lupy i klucza.
Lakierowana, a nie aksamitna
Obok C. cruentatus, dużej i czarno-czerwonej tak jak ona, każdy powiedziałby, że to kuzynki. A nie są: należą do różnych linii, co widać w dobrym świetle. C. cruentatus i C. micans należą do podrodzaju Myrmosericus: są matowe, z gastrem aksamitnym od owłosienia. C. barbaricus należy natomiast do Tanaemyrmex: ma błyszczącą kutykulę i gaster niemal bez owłosienia, gładki jak lakier.
Oba podrodzaje mają żuwaczki z 7-8 zębami i nadustek, czyli płytkę osłaniającą otwór gębowy od przodu, z kilem pośrodku i prostokątnym płatem, więc klucze patrzą przede wszystkim na połysk i owłosienie. Dla czterech dużych iberyjskich gatunków z Antomas szybka reguła wygląda tak:
- Gaster matowy, owłosiony, z czerwonawą nasadą: C. cruentatus.
- Cała czarna, z gastrem w pasy ze srebrzystego lub złotego owłosienia: C. micans.
- Głowa i gaster czarne i lśniące, tułów czerwony: Tanaemyrmex, czyli C. barbaricus, C. sylvaticus lub C. pilicornis.
W obrębie podrodzaju potrzebna jest już lupa. Gómez i Espadaler w swoim kluczu odróżniają ją po mezosomie w odcieniu od czerwonawego do pomarańczowego i po głębokiej bruździe wzdłuż tylnej goleni; C. pilicornis ma szczecinki na policzkach, a aby odróżnić barbaricus od sylvaticus, porównuje się sterczące włoski na policzkach i na trzonku czułka.
Majory o ogromnych głowach
Największą atrakcją C. barbaricus są jej kasty. Ma wyraźny polimorfizm: od tej samej królowej pochodzą smukłe minory, średnie robotnice i majory o ogromnej, czarnej głowie, z szerokimi i mocnymi żuwaczkami. To nie są odrębne kasty, lecz krańce ciągłej skali, a sekret tkwi w allometrii: im większa robotnica, tym bardziej rośnie jej głowa w stosunku do ciała. Dlatego minor ma wąską głowę, a major wygląda, jakby była samą głową.
W podrodzaju Tanaemyrmex majory mogą przekraczać centymetr, jak podaje praca Garcii (2025) o Camponotus Galicji, która omawia iberyjskie podrodzaje. W bardzo dobrze prowadzonej kolonii, którą udokumentowała pewna hodowczyni, pierwsze pojawiły się mniej więcej rok po założeniu, przy około 80-100 robotnicach.
Minory zajmują się prawie całym żerowaniem i czerwiem; majory obroną gniazda i ćwiartowaniem dużych zdobyczy. Gdy na arenę trafi duży owad, to zwykle one go otwierają.
Południe półwyspu, Malta i Maghreb
To mrówka najcieplejszej części zachodniego basenu Morza Śródziemnego. Mapy rozmieszczenia podają ją z Hiszpanii, Portugalii, Gibraltaru, Włoch, Malty i Algierii, a podgatunek xanthomelas z Algierii i Tunezji. Na Półwyspie Iberyjskim jest przede wszystkim gatunkiem południowym: jej typy pochodzą z Andaluzji, loty odnotowane przez hobbystów skupiają się na południu, a z Galicji nie ma jej stwierdzeń. Na Malcie potwierdził ją także hodowca, który złapał tam królową w 2019 roku. Nie występuje na Wyspach Kanaryjskich, a w Maroku i na Balearach jej obecność wymaga potwierdzenia.
Żyje na terenach otwartych, nasłonecznionych i o suchej glebie, z gniazdami pod kamieniami, a rzadziej w martwym drewnie. Żeruje na ziemi i w niskiej roślinności, a fotografowano ją za dnia na kwiatach dzikiego karczocha (Cynara).
Jej klimat to klimat śródziemnomorski południa: długie, gorące i suche lata oraz krótkie i łagodne zimy, z rzadkimi przymrozkami na nizinach. Kolonia spędza kilka chłodnych miesięcy bez wychowywania czerwiu, ale nie zamarza, i dlatego jej zimowanie w domu jest krótkie i łagodne (zob. „Łagodne zimowanie”).
Wesela w czerwcowe noce
C. barbaricus rozmnaża się podczas lotu godowego: uskrzydlone królowe i samce wylatują jednocześnie z wielu gniazd, kopulują, a samce wkrótce potem giną. Obserwacje hobbystów w serwisie antflights wskazują na loty od drugiej połowy czerwca do drugiej połowy lipca, prawie zawsze od dziewiątej wieczorem do północy, w ciepłe i bezchmurne noce. W niektóre noce lot jest masowy, a wśród zapisków nie brakuje uskrzydlonych osobników, które kończą utopione w basenach.
Po locie młoda królowa odrzuca skrzydła i zamyka się w małej komorze, prawie zawsze pod kamieniem. Zaczyna się zakładanie klaustralne: wychowuje pierwsze pokolenie robotnic na czczo, czerpiąc z zapasów tłuszczu i z mięśni lotnych, których już nigdy nie będzie potrzebować. Klasyczna praca z 1989 roku potwierdziła to, mierząc królowe różnych gatunków: królowe zakładające kolonie klaustralnie są większe i mają więcej tłuszczu niż te, które podczas zakładania kolonii muszą wychodzić po pokarm. Mimo to spośród ogromnej liczby królowych, które co lato wylatują, bardzo niewiele doczeka się rozwoju swojej kolonii.
Nocna zmiana latem
Nie ma badań nad jej rytmem dobowym, ale hodowcy są zgodni, że w pełni lata C. barbaricus jest aktywna o zmierzchu i w nocy: wychodzi, gdy zachodzi słońce, i chowa się przed upałem. Pewna hodowczyni z wieloletnim doświadczeniem nazywała ją „zdecydowanie nocną”. Wiosną i jesienią widuje się ją także w dzień, jak na tych kwiatach dzikiego karczocha.
Pasuje to do jej iberyjskich krewnych: C. pilicornis jest aktywna o zmierzchu i w nocy, a u C. sylvaticus zmierzono, że to światło wyznacza jej dzień pracy. Wśród mrówek śródziemnomorskich rozkład dnia organizuje ponadto termometr: zespół Xaviera Cerdy i Javiera Retany wykazał, że południowy upał potrafi zaburzyć hierarchie między gatunkami dominującymi i podporządkowanymi. Wychodzenie nocą pozwala jednocześnie uniknąć upału i konkurentek – to rozsądne wyjaśnienie, którego jednak u tego gatunku nikt nie zmierzył.
Nie wytycza długich szlaków żerowania: jej robotnice wychodzą same lub w małych grupach. Według hodowców w 25-30 °C staje się dość zdecydowana wobec każdego intruza.
Pasterka mszyc z bakterią na pokładzie
Jak reszta jej rodzaju, C. barbaricus żywi się w dużej mierze spadzią wydzielaną przez mszyce i czerwce oraz nektarem. Ten sojusz nazywa się trofobiozą: mrówka broni tych owadów ssących sok roślinny przed wrogami, a w zamian je „doi”, dotykając je czułkami, by oddały słodką kroplę. Przegląd z 2005 roku wykazał, że w zależności od gatunku i sytuacji relacja ta waha się od obopólnej korzyści po coś w rodzaju farmy. Nie ma badań poświęconych samej C. barbaricus, ale w niewoli jej zamiłowanie do cukru nie pozostawia wątpliwości.
Jak tak duża mrówka utrzymuje się na tak słodkiej diecie? Dzięki wspólnikowi. W jelicie gmachówek podróżuje Blochmannia, bakteria żyjąca w wyspecjalizowanych komórkach, bakteriocytach, którą każda królowa przekazuje potomstwu wewnątrz jaja. Opisano ją jako rodzaj w 2000 roku, a eksperyment z 2007 roku na C. floridanus dowiódł, że poprawia odżywienie gospodarza związkami azotowymi. Według badania z 2009 roku plemię zyskało tego wspólnika, gdy zaczęło opiekować się owadami ssącymi sok roślinny. Bakteria nie zastępuje jednak owadów (zob. „Żywienie”).
Chemia bez żądła
C. barbaricus nie ma żądła. Jak wszystkie Formicinae, jej bronią jest kwas mrówkowy z gruczołu jadowego, którego wytwarzanie zbadano w pracy z 1978 roku. Wyrzuca go przez acidopor, otwór otoczony włoskami na końcu gastra, i zwykle łączy go z ugryzieniem: najpierw gryzie, a potem podgina gaster, żeby spryskać to miejsce.
Kwas ma też drugie, bardziej zaskakujące zastosowanie. W 2020 roku niemiecki zespół wykazał, że Formicinae połykają własny jad: po jedzeniu robotnica wygina się, zbiera aparatem gębowym kilka kropel z acidoporu i je połyka. W ten sposób utrzymuje bardzo kwaśne wole, w którym przechowuje pokarm, którym potem się dzieli, i odfiltrowuje dużą część jego drobnoustrojów. Badano to u C. floridanus, ale jest to cecha całej podrodziny. Ta pozycja akrobatki, którą zobaczysz na arenie, z głową przy końcu gastra, to higiena wewnętrzna.
Dla ludzi nie stanowi to żadnego problemu (zob. „Czy gryzie? Obsługa i bezpieczeństwo”).
Jedna królowa na kolonię
C. barbaricus jest monoginiczna: każda kolonia ma tylko jedną królową, matkę wszystkich robotnic. Nie znamy żadnego badania ani przypadku hodowli z kilkoma królowymi. Tego należało się spodziewać: analiza 149 gatunków mrówek palearktycznych z 2014 roku wykazała, że pojedyncza królowa jest stanem pierwotnym, a poliginia pojawia się głównie u gatunków o ogromnych koloniach i zależnym zakładaniu, dalekim od samotnego i klaustralnego zakładania kolonii przez ten gatunek.
W praktyce nie należy łączyć królowych ani przy zakładaniu kolonii, ani po to, by „wzmocnić” kolonię. Wszystko zależy od jej jedynej królowej, więc w pierwszych miesiącach obchodź się z nią spokojnie.
Wielkość i morfologia
Duża i krępa mrówka, polimorficzna i o błyszczącym wyglądzie. Nie udało nam się dotrzeć do współczesnego opisu wszystkich jej kast; poniższe informacje łączą diagnozę podrodzaju, klucze iberyjskie i to, co widać w naszych koloniach.
- Ubarwienie robotnic. Głowa i gaster czarne lub ciemne; mezosoma, czyli środkowa część ciała, z której wyrastają nogi, od ciemnoczerwonej po pomarańczowobrązową, a nogi też wpadają w czerwień. W naszych koloniach pomarańczowobrązowa mezosoma mocno kontrastuje z resztą ciała.
- Powierzchnia. Kutykula gładka i lśniąca, z gastrem niemal bez owłosienia: znak rozpoznawczy Tanaemyrmex.
- Majory. Głowa ogromna i czarna, nieproporcjonalna do ciała, z szerokimi żuwaczkami z 7-8 zębami.
- Minory. Mniejsze i smuklejsze, z wąską głową. To je najczęściej zobaczysz przy żerowaniu.
- Nadustek. Z kilem pośrodku i prostokątnym płatem na przednim brzegu.
- Tylne nogi. Goleń ma wzdłuż dobrze widoczną bruzdę, co jest dobrą cechą do rozpoznania jej pod lupą.
- Królowa. Większa od robotnic, z czarną głową i gastrem oraz czarną mezosomą z mniejszą lub większą domieszką czerwieni, według hodowców.
- Samiec. Czarny, według hodowców.
Wymiary
- Majory: mogą przekraczać 1 cm, według diagnozy podrodzaju Tanaemyrmex (García, 2025).
- Minory i średnie robotnice: nie znaleźliśmy opublikowanych pomiarów.
- Królowa: również brak dostępnych nam opublikowanych danych.
- Samiec: brak opublikowanych danych, do których udało nam się dotrzeć.
Powiemy wprost: brak dostępnych opublikowanych wymiarów poszczególnych kast C. barbaricus, a rozmiary podawane przez sklepy i fora tak bardzo sobie przeczą, że ich nie powtarzamy. Nanitki, czyli pierwsze pokolenie, są maleńkie, a każde kolejne pokolenie jest nieco większe.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 1/5 – Początkujący
Zaliczamy ją do mrówek na start: europejska, odporna i wcale nie kapryśna. Jej mocne strony:
- Je z apetytem: cukier codziennie i świeże zdobycze, na które rzuca się bez namysłu.
- Krótkie i łagodne zimowanie: wystarczy jej chłodny pokój, bez lodówkowego zimna.
- Jedna królowa: kolonia jest stabilna i nie ma konfliktów między królowymi.
- Nieszkodliwa: nie żądli, a jej ugryzienie jest słabe.
- Sporo rośnie, jeśli jest dobrze karmiona, a majory pojawiają się w pierwszym lub drugim roku.
Tak naprawdę wymaga cierpliwości na początku, bo małe kolonie są nieśmiałe i powolne, oraz dobrej bariery, bo się wspina. W zamian będziesz mieć jedną z najbardziej fotogenicznych mrówek Europy.
Co przyjeżdża do domu i pierwsze dni
W Antomas C. barbaricus sprzedajemy jako kolonię: królowa, robotnice i czerw, już rozwijającą się w probówce: najdelikatniejszy etap, etap samotnej królowej, ma już za sobą. Po jej otrzymaniu:
- Daj jej 48 godzin spokoju: ciemny kąt bez drgań, w 24-27 °C.
- Sprawdź wodę: wata powinna być nadal wilgotna. Jeśli zbiornik się wyczerpie, przenieś kolonię przez wysypanie do nowej probówki.
- Pierwszy posiłek: kropla cukru w maleńkim poidełku lub w nakrętce i kawałeczek świeżego owada; czego nie ruszą, usuń następnego dnia.
- Bez pośpiechu: nie przenoś jej do formikarium pierwszego dnia. To normalne, że robotnice ledwie się pokazują.
Temperatura i wilgotność
To mrówka z południa: w cieple wychowuje czerw, a w chłodzie się zatrzymuje. Pewien niemiecki hodowca opowiadał, że w 17-19 °C jego kolonia ledwie się poruszała, a czerw się nie rozwijał, dopóki nie podniósł temperatury i nie dał jej świeżych zdobyczy. Hodowczyni, której kolonia rozrosła się spektakularnie, trzymała ją w 25-30 °C, z poczwarkami w najcieplejszej strefie.
- Gniazdo: 24-28 °C w sezonie aktywności, od marca do października, z nieco cieplejszym kątem, do 28-30 °C, do którego kolonia może przenosić poczwarki.
- Arena: w temperaturze pokojowej, od 20 do 28 °C.
- Wilgotność gniazda: umiarkowana, około 50-60%, z częścią wilgotniejszą i częścią bardziej suchą.
- Wilgotność areny: niska, 30-50%, z suchym podłożem.
- Woda: zawsze dostępna; pełna probówka zatkana watą, na arenie.
- Światło: komory w półmroku i arena oświetlona światłem pokoju.
Jeśli trzeba ogrzewać, przyklej kabel grzewczy, zawsze z termostatem, tylko do jednego boku gniazda; nigdy pod całym formikarium ani tam, gdzie pada słońce. Najważniejszy jest gradient: żeby kolonia sama wybierała, gdzie co umieszcza.
Formikarium: gips na zakładanie, Alpha na wzrost
Nasz przepis na tę mrówkę ma dwa etapy. Etap pierwszy: gips. Formikaria Qbik Wild od Anthouse są gipsowe, dobrze trzymają wilgoć i dają małej kolonii stabilne gniazdo w sam raz na jej rozmiar. Na początek Qbik Wild One P 1C:
Jeśli kolonia zapełni je szybciej, niż się spodziewasz, kolejnym krokiem jest Qbik Wild Duo P 2C z dwiema komorami:
Etap drugi: seria Alpha. Gdy kolonia ma kilkadziesiąt robotnic i brakuje jej miejsca, przenosimy ją do QBIK ONE i QBIK DUO: modułów o suchym środowisku, które dostają wilgoć z probówek z wodą. Oszczędzasz w ten sposób, a gniazdo jest lżejsze, bo dobrze prowadzona kolonia potrafi się sporo rozrosnąć: formikaria Alpha powiększa się modułami, bez dźwigania coraz większego bloku gipsu.
Jakie korytarze? Na początku średnie, a duże w nowych modułach, gdy pojawią się pierwsze majory, które ze swoimi wielkimi głowami potrzebują szerokich przejść. Uzupełnij wyposażenie o:
- arenę z suchym podłożem, odrobiną piasku, płaskim kamieniem i gałązką do wspinania, która nigdy nie dotyka bariery;
- probówkę z wodą i watą;
- poidełko na cukier;
- barierę przeciw ucieczkom przy górnej krawędzi areny (zob. „Ucieczki: olej lub talk”).
Nie spiesz się z rozmiarem: w ogromnym gnieździe mała kolonia się rozprasza i używa pustych komór jako śmietnika. Pewna hodowczyni opowiadała, że zbyt wczesne przeniesienie jej C. barbaricus do dużego gniazda tylko ją rozdrażniło.
Przeprowadzka przez wysypanie
W Antomas przeprowadzki robimy przez wysypanie, nie czekając, aż kolonia sama zdecyduje się przenieść. Ta metoda sprawdza się przy przejściu z probówki do Qbik Wild, a później z Qbik Wild do modułów Alpha.
- Przygotuj nowe miejsce: złożone formikarium, nałożona bariera i podłączona woda.
- Pracuj nad dużą tacą, która złapie każdą zagubioną robotnicę.
- Wysyp kolonię na arenę nowego gniazda, przy wejściu: odetkaj probówkę lub otwórz stare gniazdo i delikatnie nim potrząsaj, aż wypadnie cała kolonia, łącznie z królową i czerwiem; maruderki popchnij pędzelkiem.
- Ciemność w nowym gnieździe: zakryj strefę gniazda, żeby od razu ją zajęły. W ciągu kilku godzin robotnice przeniosą do środka cały czerw.
To chwila stresu, ale krótka: gdy tylko królowa wejdzie do nowego gniazda, reszta kolonii pójdzie za nią.
Żywienie
Cukier zawsze pod ręką. Jej naturalnym paliwem jest spadź, więc słodki płyn musi być dostępny siedem dni w tygodniu. Podawaj go w poidełku, nigdy na wacie, która szybko pleśnieje i psuje płyn: najlepiej w klasycznym lub domowej roboty poidełku, w którym kropla jest „rozprowadzona” i łatwo dostępna. Żeby dieta nie była monotonna, łącz nektar Blue Sugar od Anthouse, który może zajmować 4-5 dni w tygodniu, z innym nektarem lub innym słodkim płynem przez pozostałe dni (1-2 dni). Do nektaru możesz dodać odrobinę białka.
Białko – dużo. Cukier napędza robotnice, ale to owady sprawiają, że rosną larwy. Zasada Antomas: przy codziennym usuwaniu resztek przekarmianie się opłaca, bo kolonia odczytuje obfitość jako sygnał, by wychowywać więcej czerwiu i szybciej. Bez takiego sprzątania – odmierzone porcje: to, co zostaje i gnije, zaprasza pleśń i roztocza.
- Zmieniaj zdobycz co tydzień, żeby dieta była urozmaicona: świerszcze (Acheta domesticus), karaczany dubia (Blaptica dubia) lub karaczany Shelfordella lateralis (runner), mączniki (Tenebrio molitor) i muchy.
- Zdobycz na ich miarę. Świeżo przybyła kolonia świetnie startuje na termofilkach (Thermobia domestica): małych i miękkich, dla robotnic, które nie poradzą jeszcze sobie ze świerszczem.
- Lepiej świeża niż sucha. W pewnym dzienniku hodowli kolonia odrzuciła suszone mączniki i rzuciła się na świeżo podaną muchę; inna hodowczyni dawała jej duże, ugotowane i zgniecione larwy, które znikały w mgnieniu oka.
- Otwieraj im duże zdobycze: lekko rozetnij świerszcze i karaczany, żeby minory dostały się do środka, dopóki nie będzie majorów.
Jedzenie pod wieczór. Podawaj białko pod koniec dnia, a resztki zbieraj rano: zobaczysz, jak poluje w swojej najlepszej porze.
Woda osobno. Choć piją nektar, probówka z wodą i watą musi być zawsze pełna.
Wzrost: od nanitek do majorów
Camponotus na początku się nie spieszą i C. barbaricus nie jest wyjątkiem. Od jaja do robotnicy mija, w zależności od temperatury, od około 5 tygodni do około 3 miesięcy:
- W dużym cieple, około 30 °C, poradniki hodowców mówią o 4-6 tygodniach. W dzienniku hodowli z Malty, w pełni lata, pierwsza robotnica wykluła się około 36 dni po pojawieniu się jaj.
- W około 25 °C – od 8 do 12 tygodni.
- Według etapów, zgodnie z niemiecką kartą hodowli: od jaja do larwy 3-5 tygodni; od larwy do poczwarki 2-3; a od poczwarki do dorosłego osobnika 3-5.
Jak bardzo rośnie? Ostrożna wskazówka hodowców to 10-20 robotnic pod koniec pierwszego roku i około stu pod koniec drugiego. W cieple i przy obfitym jedzeniu idzie to szybciej: hodowczyni, o której wspominaliśmy, przeszła od 4-5 robotnic w listopadzie do 80-100 następnego lata i opowiada, że w dwa lata doszła do około 4000. To wyjątkowy przypadek, ale pokazuje, do czego jest zdolna. Żadne badanie nie policzyło jej dzikich kolonii; źródła hodowlane mówią o kilku tysiącach robotnic.
Najwolniejszy jest start. Gdy kolonia przekroczy kilkadziesiąt robotnic i dostaje dużo białka, każde pokolenie przewyższa poprzednie: to moment, by pomyśleć o serii Alpha.
Łagodne zimowanie
W jej zasięgu zima jest krótka i łagodna. W domu naśladujemy ją łagodnym zimowaniem, krótszym i mniej zimnym niż u mrówek z Europy Środkowej. To zalecenie Antomas, oparte na tym, co robią hodowcy tego gatunku:
- Kiedy: od listopada lub grudnia do lutego.
- Jak długo: 8-12 tygodni.
- W jakiej temperaturze: 14-16 °C. Nada się nieogrzewany pokój, chłodny schowek lub chłodziarka do wina.
- Powolne przejścia: 2-3 tygodnie na schłodzenie na początku i tyle samo na powrót do ciepła na końcu.
- W czasie zimowania: zawsze woda, trochę cukru i prawie całkowicie wycofane białko. Zobaczysz larwy wstrzymane przez całą zimę i królową, która ledwie składa jaja, i tego należy się spodziewać.
- Na koniec: gdy tylko wróci aktywność, wraca białko. Na Malcie pewna kolonia wyszła z zimowania w połowie marca, a jej robotnice znowu żerowały po kilku tygodniach.
Większe zimno nie jest potrzebne: zimowanie w lodówce nic nie daje mrówce z południa. Niektórzy hodowcy zostawiali ją którejś zimy w około 18 °C, a królowa dalej składała jaja; mimo to zalecamy zimowanie, bo odtwarza naturalny rytm gatunku.
Zachowanie i obserwacja
Nieśmiała, gdy jest mała, pewna siebie, gdy dorośnie. W młodych koloniach nieliczne robotnice trzymają się królowej i wychodzą tylko tyle, ile trzeba. Gdy pojawiają się majory, kolonia zmienia charakter: zajmuje arenę, patroluje ją i rzuca się na jedzenie.
Najlepsza pora: zmierzch. Usiądź i popatrz na nią po kolacji: minory szukające jedzenia, średnie robotnice przy poidełku, a jeśli jest duża zdobycz, majory, które ją ćwiartują.
Patrz na nią, ile tylko chcesz. Mrówki są po to, by się nimi cieszyć i uczyć się od nich, a ta dobrze znosi publiczność: wystarczy gniazdo w ciemności, oświetlona arena i spokój przy sprzątaniu i karmieniu.
Sygnały, które warto odczytywać:
- Larwy, które nie rosną w pełni sezonu: brakuje ciepła lub białka.
- Robotnice stłoczone przy probówce z wodą: gniazdo jest zbyt suche.
- Kondensacja lub pleśń na ściankach: za dużo wilgoci albo zapomniane resztki.
- Bezczynne robotnice na arenie i komory pełne czerwiu: czas powiększyć formikarium.
Ucieczki: olej lub talk
C. barbaricus bez wysiłku wspina się po szkle i akrylu, nawet po suficie, a pewna hodowczyni widziała, jak robotnica bez problemu przeszła przez pas PTFE, śliskiej powłoki stosowanej przez wielu hobbystów. Lepiej nie polegać na jednej linii obrony:
- Olej mineralny lub talk w ciągłym pasie w górnej części areny. Odnawiaj olej, gdy zbierze się na nim kurz, a talk, gdy się zetrze.
- Pokrywa, która naprawdę się zamyka, jako zabezpieczenie.
- Drobna siatka na kratkach wentylacyjnych: nanitki mieszczą się w zaskakująco małych otworach.
- Nic, co mogłoby posłużyć jako most: żadnych gałązek, kamieni ani rurek opartych w pobliżu bariery.
- Solidne połączenia: sprawdzaj zatyczki i rurki za każdym razem, gdy powiększasz formikarium.
Czy gryzie? Obsługa i bezpieczeństwo
Zagrożenie dla ludzi: żadne. C. barbaricus nie ma żądła, a jej ugryzienie to zaledwie uszczypnięcie: nawet major, z całą swoją wielką głową, nie jest w stanie naprawdę zrobić krzywdy. Ktoś, kto brałby do ręki wiele z nich, mógłby co najwyżej nabawić się jakiegoś zgrubienia na skórze od kwasu mrówkowego, ale to już przesada: zdarza się to bardzo rzadko.
Za to warto dbać o nie: do przenoszenia używaj pędzelka z cienkim włosiem lub miękkiej pęsety entomologicznej, a z królową obchodź się ze szczególną troską. Nie łącz różnych kolonii, bo walczą. I choć to gatunek iberyjski, nigdy nie wypuszczaj na wolność kolonii z hodowli.
Czego nie robić
- Łączyć królowych lub dodawać królowej do już istniejącej kolonii.
- Trzymać jej poniżej około 20 °C wiosną lub latem: czerw przestaje się rozwijać.
- Dawać kolonii z kilkoma robotnicami ogromnego gniazda.
- Nasączać waty cukrem lub zapominać o uzupełnianiu wody.
- Podawać ciągle tego samego owada lub wyłącznie suchej zdobyczy.
- Zostawiać resztek jedzenia w gnieździe lub na arenie.
- Przeprowadzać zimowania w lodówce, zbyt zimnego lub zbyt długiego.
- Polegać na jednej barierze albo zostawiać kratek bez siatki.
- Brać je ręką lub twardą pęsetą.
Źródła naukowe
Przy pisaniu tego opisu korzystaliśmy z literatury naukowej o Camponotus barbaricus, jej podrodzaju i plemieniu; z Hormigas Ibéricas K. Gómeza i X. Espadalera oraz z pracy F. Garcii o Camponotus Galicji (Arquivos Entomolóxicos 32, 2025), które nie mają DOI; z danych o rozmieszczeniu i lotach godowych oraz z tego, czego nauczyli się Antomas i inni hobbyści. Główna bibliografia:
- Cagniant, H. (1996). Les Camponotus du Maroc (Hymenoptera: Formicidae): clé et catalogue des espèces. Annales de la Société entomologique de France (N.S.) 32: 87–100. doi:10.1080/21686351.1996.12278857
- Ward, P. S. & Boudinot, B. E. (2021). Grappling with homoplasy: taxonomic refinements and reassignments in the ant genera Camponotus and Colobopsis (Hymenoptera: Formicidae). Arthropod Systematics & Phylogeny 79: 37–56. doi:10.3897/asp.79.e66978
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Janicki, J., Narula, N., Ziegler, M., Guénard, B. & Economo, E. P. (2016). Visualizing and interacting with large-volume biodiversity data using client–server web-mapping applications: the design and implementation of antmaps.org. Ecological Informatics 32: 185–193. doi:10.1016/j.ecoinf.2016.02.006
- Keller, L. & Passera, L. (1989). Size and fat content of gynes in relation to the mode of colony founding in ants (Hymenoptera; Formicidae). Oecologia 80: 236–240. doi:10.1007/BF00380157
- Boulay, R., Arnan, X., Cerdá, X. & Retana, J. (2014). The ecological benefits of larger colony size may promote polygyny in ants. Journal of Evolutionary Biology 27: 2856–2863. doi:10.1111/jeb.12515
- Cerdá, X., Retana, J. & Cros, S. (1997). Thermal disruption of transitive hierarchies in Mediterranean ant communities. Journal of Animal Ecology 66: 363–374. doi:10.2307/5982
- Stadler, B. & Dixon, A. F. G. (2005). Ecology and evolution of aphid-ant interactions. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 36: 345–372. doi:10.1146/annurev.ecolsys.36.091704.175531
- Sauer, C., Stackebrandt, E., Gadau, J., Hölldobler, B. & Gross, R. (2000). Systematic relationships and cospeciation of bacterial endosymbionts and their carpenter ant host species: proposal of the new taxon Candidatus Blochmannia gen. nov. International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology 50: 1877–1886. doi:10.1099/00207713-50-5-1877
- Feldhaar, H., Straka, J., Krischke, M., Berthold, K., Stoll, S., Mueller, M. J. & Gross, R. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Wernegreen, J. J., Kauppinen, S. N., Brady, S. G. & Ward, P. S. (2009). One nutritional symbiosis begat another: phylogenetic evidence that the ant tribe Camponotini acquired Blochmannia by tending sap-feeding insects. BMC Evolutionary Biology 9: 292. doi:10.1186/1471-2148-9-292
- Hefetz, A. & Blum, M. S. (1978). Biosynthesis of formic acid by the poison glands of formicine ants. Biochimica et Biophysica Acta – General Subjects 543: 484–496. doi:10.1016/0304-4165(78)90303-3
- Tragust, S., Herrmann, C., Häfner, J., Braasch, R., Tilgen, C., Hoock, M., Milidakis, M. A., Gross, R. & Feldhaar, H. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Poziom trudności
- Początkujący



