Harpegnathos venator
Snajperka z sierpowatymi żuwaczkami. Ta mrówka skacząca czatuje nieruchomo na szczycie gałęzi, porusza odwłokiem, jakby kalibrowała strzał, i rzuca się na ofiarę, by sparaliżować ją jadem dawkowanym tak, żeby jej nie zabić. Jej księżniczki nie opuszczają domu: kopulują w gnieździe i panują razem – kilka sióstr-królowych pod jednym dachem, a w rezerwie zapłodnione robotnice, czyli gamergate. Buduje dwupiętrowe gniazda połączone lejkiem i wyłożone kokonami. Wzrokowa łowczyni z południowej i południowo-wschodniej Azji, cierpliwa i fascynująca, dla hodowców z pewnym doświadczeniem. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Łowczyni polująca z zasadzki, o sierpowatych żuwaczkach, z południa i południowego wschodu Azji. Kolonie z królową, często z kilkoma: to prawdziwe uskrzydlone królowe; gamergaty (zapłodnione robotnice, które składają jaja) istnieją, ale są rzadkie. 24-26 °C, 60-80% wilgotności, wyłącznie żywa zdobycz i bez zimowania.
Harpegnathos venator (Smith, 1858) to duża, prawie czarna mrówka z podrodziny Ponerinae z południa i południowego wschodu Azji, uzbrojona w długie, zakrzywione żuwaczki w kształcie sierpa, które są jej znakiem rozpoznawczym. To jedna z najbardziej wyspecjalizowanych samotnych łowczyń w świecie mrówek: ma wyjątkowy jak na mrówkę wzrok, lokalizuje zdobycz oczami, czai się nieruchomo i rzuca się na nią, by sparaliżować ją jadem, który nie zabija. Jej nazwa naukowa mówi wszystko: venator to po łacinie „łowca”.
Żyje od północnych Indii po południowe Chiny, w małych koloniach liczących kilkadziesiąt robotnic, i po swojej indyjskiej krewniaczce H. saltator jest prawdopodobnie najlepiej zbadaną Harpegnathos. Jej życie społeczne zaskakuje: kolonie mają często kilka królowych, siostry, które kopulują w gnieździe i zostają w domu, a od czasu do czasu także jakąś gamergate, zapłodnioną robotnicę, która składa jaja. Kolonie Antomas pochodzą z różnych części jej zasięgu: z Wietnamu, Tajlandii i Chin.
Ponieważ wiele osób trafia na ten poradnik z pytaniem, kto składa jaja w kolonii Harpegnathos, od tego zaczniemy.
Biologia
Królowe, gamergaty czy królowe ergatoidalne?
To pytanie o ten gatunek słyszymy najczęściej, a w hobby krążą wszystkie trzy odpowiedzi. W skrócie: u H. venator rozmnażają się przede wszystkim prawdziwe uskrzydlone królowe, często kilka w jednej kolonii; gamergaty istnieją, ale są rzadkie; a królowych ergatoidalnych nie ma wcale. Po kolei.
Prawdziwe królowe. Królowa H. venator rodzi się ze skrzydłami i ze wszystkimi elementami tułowia potrzebnymi do lotu. W Hongkongu Crosland znalazł latem świeżo wylęgłe dziewicze królowe, wszystkie z pełnymi skrzydłami i żadnej ze skrzydłami zredukowanymi, i doszedł do wniosku, że są to królowe, a nie królowe ergatoidalne. Po kopulacji zrzucają skrzydła i wtedy są bardzo podobne do robotnicy (zob. „Królowa prawie taka sama jak robotnica”).
Czym jest gamergate? Gamergate to zapłodniona robotnica, która składa jaja i pełni w kolonii funkcję rozrodczą. Nie ma skrzydeł i nigdy ich nie miała, nie ma ciała królowej i z zewnątrz jest kolejną robotnicą; różnica kryje się w środku: odbyła kopulację, a jej jajniki działają. Słowo pochodzi z greckiego gámos, „małżeństwo”, i ergátēs, „robotnica”: dosłownie „zamężna robotnica”. Zaproponował je myrmekolog William L. Brown, a po raz pierwszy opublikowali je Peeters i Crewe w 1984 roku; cztery lata później Peeters i Crozier bronili go argumentem, który streszcza wszystko: nie wszystkie zapłodnione samice składające jaja to „królowe”.
Gamergaty u H. venator: tak, ale nieliczne. Badanie terenowe w Tajlandii, opublikowane w 2022 roku, wykazało zapłodnione robotnice w wielu koloniach z królową, ale bardzo niewiele z nich składało jaja. Tylko 14% kolonii nie miało królowej, a nawet w nich jaja składała tylko niewielka część zapłodnionych robotnic: gatunek rozmnaża się przede wszystkim dzięki zapłodnionym królowym, a gamergaty są systemem zapasowym. Badanie tego samego zespołu o jajach troficznych wprost wymienia je wśród samic, które się rozmnażają.
Królowa ergatoidalna to coś innego. To trwale bezskrzydła królowa: kasta królowej z własnym rozwojem larwalnym, często z większą liczbą owarioli niż robotnice i z wyglądem pośrednim między robotnicą a królową („ergatoidalna” znaczy „wyglądająca jak robotnica”), która u wielu gatunków zastępuje uskrzydlone królowe. Nie należy jej mylić z uskrzydloną królową, która zrzuciła skrzydła, ani z interkastą, nieprawidłową formą pośrednią, która pojawia się sporadycznie i prawie nigdy się nie rozmnaża. U H. venator nie są znane królowe ergatoidalne: jej królowe rodzą się uskrzydlone.
Trzy mrówki, trzy systemy. U jej indyjskiej krewniaczki, H. saltator, kolonie z królową mają tylko jedną, gamergaty są częste, a na południu Indii mniej więcej połowa zbadanych kolonii funkcjonowała bez królowej, wyłącznie z gamergatami. U Diacamma natomiast kasta królowej nie istnieje i rozmnażają się wyłącznie gamergaty. H. venator stoi na drugim biegunie: królowe, często kilka, i gamergaty w rezerwie.
Skąd tyle pomyłek? Bo na pierwszy rzut oka bezskrzydła królowa, gamergate i robotnica H. venator są bardzo podobne: królowa waży tylko 1,4 raza tyle co robotnica. Bo terminologia zmieniała się z biegiem lat, a w hobby „gamergate” i „królowa ergatoidalna” używano niemal jak synonimów. I bo łatwo przypisać całemu rodzajowi system H. saltator, najsłynniejszej z nich; nie bez powodu niektóre europejskie sklepy wyjaśniają, że sprzedają kolonie z „prawdziwą królową, a nie gamergate”. Kolonie Antomas mają królową: jedną, dwie lub cztery, zależnie od wybranej opcji.
Księżniczki nie wyprowadzają się z domu
U wielu mrówek księżniczki (młode, jeszcze dziewicze królowe) wylatują z gniazda na lot godowy, kopulują z dala od domu i zakładają własną kolonię. U H. venator wiele z nich zostaje. W Tajlandii 85% kolonii miało bezskrzydłe zapłodnione królowe; w ponad połowie z nich było ich kilka i prawie wszystkie składały jaja. Wiele z tych królowych było wyraźnie młodych, a w wielu koloniach żyły też bezskrzydłe królowe, wciąż dziewicze. Wszystko wskazuje na córki, które zostają w gnieździe matki, co specjaliści nazywają poliginią wtórną, a nie na królowe zakładające kolonię razem. W Hongkongu 5 z 26 kolonii wykopanych przez Croslanda miało dwie królowe.
A z kim kopulują? W laboratorium zaobserwowano, że uskrzydlone królowe i robotnice kopulują w gnieździe z samcami, którzy są ich braćmi, a królowe potem zrzucają skrzydła i zostają. Kolejna osobliwość z laboratorium: świeżo wylęgłe królowe są często atakowane przez robotnice, ale z czasem zrzucają skrzydła i w końcu polują i opiekują się czerwiem, jakby były robotnicami.
Dlaczego zostają? Hipoteza badaczy dotyczy miejsca. H. venator gniazduje w skarpach z odsłoniętej ziemi, a w Tajlandii bardzo niewiele pozornie odpowiednich miejsc było zajętych, jakby dobrych miejsc na gniazdo brakowało. Skoro jest niewiele miejsc, w których można się osiedlić, opłaca się odziedziczyć gniazdo. H. saltator, która żyje na zalewanych równinach, w niestabilnym środowisku, miałaby więcej korzyści z rozprzestrzeniania się w locie. Nie znaczy to, że H. venator nie lata: Crosland widział uskrzydlone osobniki obu płci zależnie od pory roku. Nikt natomiast nie zbadał zakładania kolonii przez samotną królową: sklepy mówią o zakładaniu półklaustralnym, z królową wychodzącą na polowanie, ale brak danych naukowych, a zakładanie kolonii przez kilka królowych razem nie zostało udokumentowane.
Jaja troficzne: menu tylko dla rodziny królewskiej
Mrówki nie składają jaj tylko po to, by wychowywać potomstwo: wiele gatunków składa też jaja troficzne, jaja „do jedzenia”, które się nie rozwijają i służą za pokarm. U H. venator badanie z 2022 roku wykazało, że składają je samice, które się nie rozmnażają: dziewicze robotnice, dziewicze królowe i zapłodnione robotnice, które nie składają płodnych jaj. I odkryło coś ciekawego: wszystkie zjadały zapłodnione królowe lub gamergaty. Ekskluzywne menu dla rodziny królewskiej.
To żadna uczta: każda samica składa średnio jedno jajo troficzne co dwa dni i pięć i pół godziny (0,0187 jaja na osobnika na godzinę), a samice rozrodcze żywią się zarówno zdobyczą, jak i jajami troficznymi. Ich wartość pokarmowa wydaje się niewielka i zaproponowano, że ich prawdziwą funkcją jest utrzymywanie w gotowości jajników samic zapasowych (to hipoteza). Zgadza się to z obserwacjami z laboratorium: po usunięciu królowej samice, które składały jaja troficzne, szybko przechodzą na składanie jaj rozrodczych. Kolonia przygotowana na każdą stratę.
Królowa prawie taka sama jak robotnica
U wielu mrówek królowa jest dużo większa i cięższa od swoich robotnic. U H. venator nie. Crosland zważył na sucho 10 królowych i 100 robotnic z Hongkongu: królowa waży średnio 16,5 mg, a robotnica 11,5 mg, czyli tylko 1,4 raza więcej. Dla Croslanda ten minimalny dymorfizm między królową a robotnicą to cecha pierwotna.
To, co je różni, to tułów: u królowej, przystosowany do lotu, ma około 2,25 mm szerokości, a u robotnicy około 1,67 mm, a zakresy się nie nakładają. Bingham opisał ją w 1903 roku jako bardzo podobną do robotnicy, z masywniejszym tułowiem i gastrem, przyoczkami (małymi oczami prostymi) pośrodku czoła i gastrem z długimi, wydłużonymi punktami. Dlatego w Twojej kolonii królową rozpoznasz po szerszym tułowiu i po bliznach po skrzydłach, a nie po wielkości.
Dwupiętrowe gniazdo połączone lejkiem
Crosland wykopał 26 gniazd w Hongkongu w latach 1992-1993 i wszystkie miały ten sam projekt: dwie komory w kształcie dysku, nieco wypukłe pośrodku, jedna nad drugą (tylko jedna kolonia, licząca 59 robotnic, miała trzecią, nieregularną komorę). Jedynym połączeniem między nimi jest lejek o średnicy około 2 cm, z otworem mającym tylko 5-8 mm, który otwiera się około 2 cm nad dnem dolnej komory, z brzegiem wywiniętym do góry. Robotnice i królowe spędzają prawie cały czas w górnej komorze, zgrupowane w małych „alkowach”.
Wejście jest równie niezwykłe: komin o średnicy około 3 cm, wystający 1-4 cm ze skarpy, z wąskim otworem pośrodku, otwartym przez cały rok (wejście zamykane na noc to cecha H. saltator). Po co taki lejek? Crosland sugeruje, że górna komora pomaga uciec przed drapieżnymi stawonogami, które wkradają się do gniazda, a spekulowano nawet, że mrówki docierają do otworu lejka skokiem, czego nikt nie sprawdził.
W Tajlandii projekt się powtarza: wejście w formie komina, z lejkiem o średnicy około 3 cm, i dwie lub trzy komory, często jedna nad drugą. Plan architektoniczny, który gatunek powtarza w miejscach oddalonych od siebie o tysiące kilometrów.
Komory wytapetowane kokonami i śmietnik w piwnicy
W środku gniazda tajlandzkie były jeszcze staranniej urządzone: komory o płaskim i gładkim dnie, z podłogą i ścianami „wytapetowanymi” kawałkami kokonów, a pod nimi mniejsza komora o nierównym dnie, która służyła za śmietnik. To ten sam sposób, który znamy u H. saltator: wykłada ona ściany paskami pustych kokonów i innymi resztkami, być może po to, by utrzymać gniazdo w suchości (to hipoteza), i również wynosi śmieci do osobnej komory.
W domu nie trzeba odtwarzać tej architektury: w laboratorium bez problemu żyją w gniazdach gipsowych, a ich larwy potrzebują za to trochę drobnego podłoża do kokonu (zob. „Zalecane formikaria”). Warto natomiast skopiować ich porządek: śmieci z dala od czerwiu i często usuwane.
Snajperka, która porusza gastrem
W Antomas widzimy to codziennie: w chwilach poprzedzających atak robotnica wykonuje podekscytowany ruch gastrem, jak snajper, który kalibruje cel przed strzałem. Jej polowanie z zasadzki przypomina bardziej polowanie drapieżnego kręgowca niż zwykłej mrówki.
W 2021 roku chiński zespół opisał jej polowanie krok po kroku, a ten ruch to pierwsza faza:
- Robotnica nieruchomieje, poruszając gastrem, przed zdobyczą.
- Skacze i chwyta ją żuwaczkami.
- Wygina ciało w kształt litery C i wbija w nią żądło.
- Po około 10 s przestaje żądlić i zanosi zdobycz do gniazda.
Czasem zmienia taktykę: porusza gastrem, dotyka zdobyczy czułkami i decyduje, czy zaatakować, czy odejść. Poluje przede wszystkim samotnie, choć przy dużej liczbie ofiar zaobserwowano proste polowania zbiorowe. Do czego dokładnie służy ruch gastra, wciąż nie wiadomo. Nie wiadomo też, o jakich porach poluje w naturze: testy przeprowadzano rano, a określenie „zmierzchowa”, które można przeczytać w niektórych sklepach, nie ma oparcia w nauce.
Jad na zamówienie: dawkują użądlenie
Jad H. venator paraliżuje, ale nie zabija: użądlone karaczany pozostawały całkowicie nieruchome. Ale nie zawsze żądlą tak samo. L. Nie i współpracownicy zauważyli, że dłużej żądlą ofiary bardziej aktywne i większe, a w obserwacji trwającej 48 h karaczany żądlone 13-20 s dochodziły do siebie dłużej niż żądlone 0-9 s.
Ich interpretacja: robotnice dawkują jad zależnie od ofiary, nie marnując ani kropli, i być może dzięki temu mogą przechowywać żywe ofiary, sparaliżowane i „świeże”, dla kolonii (to wniosek autorów). Zgadza się to z tym, co widzimy w Antomas: ofiara nie umiera, a kolonia dłużej ma świeży pokarm.
Martwa zdobycz? Nie, dziękuję
W tym samym badaniu podano robotnicom karaczany zabite wrzątkiem: nie zaatakowały ich. A karaczanom bez nóg, które nie mogły się ruszać, zadawały tylko bardzo krótkie użądlenia. Ich instynkt łowiecki budzi ruch. Dlatego wolały małe lub średnie, bardzo aktywne nimfy, mające około 0,6 i 1,2 cm, od dużych dorosłych osobników, mających około 2 cm.
Szczegół, który nas zachwyca: jedną z ofiar, z którymi miały najwięcej kontaktów, był Blatta lateralis, karaczan runner, którego wielu hodowców zna jako Shelfordella lateralis i który jest naszym ulubionym pokarmem dla nich (zob. „Karmienie”). Drugą był szarańczak ryżowy, Oxya chinensis; a te, które najczęściej zanosiły do gniazda, to karaczany i świerszcze.
To naukowa podstawa tego, co w Antomas mówimy od zawsze: podawanie wyłącznie martwej zdobyczy jest zwykle nieskuteczne, a nawet szkodliwe dla kolonii, bo często w ogóle nie rozpoznają jej jako pokarmu.
Harpegnathos venator, łowczyni o sierpowatych żuwaczkach, na filmie Anthouse.
Żuwaczki z podwójnym rzędem zębów, które inspirują chwytaki robotów
Żuwaczki H. venator są długie, zakrzywione jak sierp, a z bliska okazują się małym dziełem inżynierii. Zespół chińskich inżynierów zbadał je w latach 2020 i 2021: mają podwójny rząd zębów w środkowej części i na końcu, który trzyma zdobycz mocno i stabilnie, a u nasady gładkie wgłębienie, w którym przenoszą jaja, nie uszkadzając ich; w dodatku mogą obracać się wokół dwóch prostopadłych osi. Autorzy przedstawiają je jako specjalizację konstrukcyjną i proponują jako model do budowy chwytaków robotów.
Z doświadczenia Antomas te same żuwaczki, które trzymają wierzgającego świerszcza, pozwalają też na precyzyjne przenoszenie jaj i larw w gnieździe. I choć mogłoby się wydawać, że przeszkadzają, nie utrudniają im picia: piją bez problemu z wilgotnej waty probówki z wodą.
„The Jumping Ant” z Hongkongu: nieśmiała i bez pośpiechu
W Hongkongu książka o owadach regionu z 1982 roku przedstawiała ją jako „The Jumping Ant”, czyli „skaczącą mrówkę”. I skacze, ale nie tak, jak można by się spodziewać. Bingham napisał w 1903 roku, że Harpegnathos wykonują zdumiewające skoki, gdy się przestraszą, ale zwykle nie skaczą, by się przemieszczać. U jej krewniaczki H. saltator zmierzono skoki na około 2 cm wysokości i 10 cm długości, napędzane jednocześnie środkową i tylną parą nóg; u H. venator nie ma badań nad skokiem.
Z doświadczenia Antomas z trudem skaczą w górę: ich strategia polega na wspięciu się na ściankę lub gałązkę i rzuceniu się na zdobycz z góry, jak drapieżnik czyhający w zasadzce. Dlatego warto umieścić na arenie gałązki lub dekoracje: to ich ulubiony sposób polowania i piękny spektakl do obserwowania.
A charakter? Crosland opisał jej robotnice jako wyraźnie nieśmiałe i niespieszne. Nic wspólnego z obrazem zaciekłej drapieżniczki: to cierpliwa łowczyni, która długo obserwuje, zanim zadziała.
Nazwa z historią: od Drepanognathus do Harpegnathos
Frederick Smith opisał ją w 1858 roku jako Drepanognathus venator na podstawie robotnicy z Muzeum Brytyjskiego z etykietą „Madras” (dziś Ćennaj), podarowanej przez niejaką „Mrs Capt. Hamilton”. Smith utworzył rodzaj Drepanognathus, bo sądził, że nazwa Harpegnathos jest już zajęta, co nie było konieczne. Przez pół wieku gatunek krążył między oboma rodzajami: Roger i Emery przenieśli go do Harpegnathos, Mayr i Dalla Torre przywrócili go do Drepanognathus, a Bingham wciąż tak go nazywał w 1903 roku. Dlatego nazwisko autora stoi w nawiasie: (Smith, 1858). A miejsce typowe skrywa małą zagadkę: Bingham zanotował je ze znakiem zapytania, bo wszystkie jego pozostałe stwierdzenia pochodziły z północnych Indii i z Birmy.
Ma dwa opisane podgatunki, żaden niezrewidowany nowoczesnymi metodami:
- H. venator rugosus (Mayr, 1862), opisany na podstawie królowej z Hongkongu zebranej podczas austriackiej wyprawy fregaty Novara.
- H. venator chapmani Donisthorpe, 1937, z góry Makiling (Luzon, Filipiny): „czarna odmiana” opisana na podstawie okazu, który Wheeler i Chapman błędnie oznaczyli jako rugosus w 1925 roku i którego holotypu nie udało się odnaleźć.
Nie wiadomo, do którego podgatunku należą kolonie z handlu, wszystkie sprzedawane jako H. venator (te z Hongkongu należałyby w zasadzie do rugosus).
A nazwy zwyczajowe? Harpegnathos łączy greckie hárpē, „sierp”, i gnáthos, „żuchwa”. Po chińsku nazywa się ją 猎镰猛蚁, mniej więcej „sierpowa łowczyni z podrodziny Ponerinae”, a po japońsku rodzaj to クワガタハリアリ, „jelonkowa mrówka z podrodziny Ponerinae”, od żuwaczek przypominających żuwaczki tego chrząszcza. Nazwa handlowa, której używamy w Antomas, także nawiązuje do tych żuwaczek w kształcie szabli.
Od Indii po południowe Chiny: mrówka skarp
H. venator ma szeroki zasięg: północne Indie (Dehradun, Sikkim, Asam), Nepal, Bangladesz, Birma, Tajlandia, Laos, Wietnam i południowe Chiny, od Junnanu po Hongkong i Makau, przez Kuangsi, Guangdong, Fujian i Hajnan. Stwierdzenia z Malezji, Singapuru czy Borneo są wątpliwe (może chodzić o inne gatunki z rodzaju), a na Filipinach podawano tylko podgatunek chapmani. Z około 300 obserwacji zebranych w GBIF ponad połowa pochodzi z Hongkongu.
Jej siedlisko jest bardzo konkretne: skarpy z odsłoniętej ziemi. W Hongkongu Crosland znalazł jej gniazda w stromych gliniastych skarpach przy ścieżkach, w półcieniu, w lesie mieszanym sadzonym od 1945 roku, z odrobiną mchu i paproci. W Tajlandii – w skarpach wykopów przy drogach. W Wietnamie, gdzie uważa się ją za rzadką – na skrajach lasu i w lesie świetlistym, z gniazdem przy polnej drodze. A w Birmie Bingham podał ją z Maymyo, z wysokości około 900 m.
Jej kolonie są małe: w Hongkongu od 8 do 72 robotnic, średnio 35; kolonie z Kuangsi badane w laboratorium miały jedną królową, 15-30 robotnic i 4-8 larw. Liczby „200-400 robotnic” podawane przez niektóre sklepy nie mają oparcia w nauce. Rodzaj obejmuje dziewięć gatunków, od Indii po Filipiny i Jawę; w Antomas mamy też jej indyjską krewniaczkę, H. saltator, i filipińską H. honestoi.
Klimat jej domu: monsun latem, zima zależna od pochodzenia
Jej zasięg jest szeroki, a klimat również: od południowych Chin i Hongkongu po północny i środkowy Wietnam i północną Tajlandię. Oficjalne normy klimatyczne Hongkongu, Kantonu, Nanningu, Qinzhou, Hanoi, Huế i Chiang Mai wyglądają tak:
- Lato (maj-wrzesień). Bardzo podobne na całym obszarze: średnie 27-29 °C i maksima 31-35 °C, z monsunem, który przynosi dużo deszczu i wysoką wilgotność. W Hongkongu spada około 2430 mm rocznie, ponad połowa od czerwca do sierpnia, przy wilgotności względnej 81-83% w pełni lata.
- Zima (grudzień-luty), zależnie od pochodzenia. W południowych Chinach, Hongkongu i Hanoi są 3-5 miesięcy ze średnimi poniżej 20 °C, a styczeń ma średnio 13-16 °C, z nocami 10-15 °C. W Chiang Mai (północna Tajlandia) i Huế (środkowy Wietnam) nie ma natomiast prawdziwej zimy: średnia nie spada poniżej około 20-22 °C, a ochładzają się tylko noce, do 16-18 °C; w Chiang Mai zima jest w dodatku sucha.
- Wiosna i jesień. Kwiecień i październik, ze średnimi około 23-26 °C na prawie całym obszarze, to miesiące najbardziej zbliżone do 24-26 °C, które zalecamy w domu.
Długość dnia zmienia się niewiele: około 11 h zimą i około 13 h latem.
A gniazdo łagodzi ten klimat jeszcze bardziej. W Hongkongu Crosland znalazł gniazda w gliniastych skarpach w półcieniu lasu, a w Tajlandii w skarpach przy drogach; w tej ziemi, która zatrzymuje wilgoć monsunu, letni upał i zimowy chłód docierają złagodzone (to interpretacja: nie mierzono temperatury wewnątrz jej gniazd). Dlatego w domu tak dobrze służą jej wilgotne gniazdo gipsowe i stabilne temperatury.
Wielkość i morfologia
Duża i smukła mrówka z podrodziny Ponerinae, o długich sierpowatych żuwaczkach, dużych oczach, wydłużonym tułowiu i długich nogach.
- Ubarwienie. Według Binghama (1903) robotnica jest czarna, z żuwaczkami, nadustkiem, listewkami czułkowymi i nogami żółtobrązowymi, kasztanowymi czułkami i czerwonawym końcem gastra. Na żywo jej długie żuwaczki wyróżniają się rdzawobrązowym odcieniem na tle czarnego ciała.
- Rzeźba. Głowa i tułów z grubym i gęstym punktowaniem, jak sito; gaster z drobnym siateczkowatym punktowaniem, matowy; włoski jasne, krótkie, sterczące i nieliczne.
- W porównaniu z krewniaczkami. H. saltator ma rdzawoczerwone głowę, tułów i petiolus oraz czarny, gładki i błyszczący gaster; H. honestoi – pomarańczowe głowę i przednią część tułowia oraz prążkowaną głowę. H. venator jest prawie cała czarna, z punktowaną głową i matowym gastrem.
- Żuwaczki. Długie, zakrzywione i sierpowate, z podwójnym rzędem zębów i wgłębieniem u nasady do przenoszenia jaj (zob. „Żuwaczki z podwójnym rzędem zębów, które inspirują chwytaki robotów”).
- Oczy. Duże, w przednich narożnikach głowy: to łowczyni kierująca się wzrokiem, a jej układ wzrokowy jest wyjątkowy jak na mrówkę.
- Żądło. Funkcjonalne, z jadem, który paraliżuje zdobycz, nie zabijając jej.
- Królowa. Rodzi się uskrzydlona, z pełnym tułowiem lotnej formy, i zrzuca skrzydła po kopulacji. Jest bardzo podobna do robotnicy, nieco większa, z masywniejszym tułowiem i gastrem i przyoczkami pośrodku czoła, a waży tylko 1,4 raza tyle co robotnica. Rozpoznaje się ją po szerszym tułowiu i po bliznach po skrzydłach.
- Gamergate. Z zewnątrz robotnica: nie ma cech, które by ją wyróżniały.
- Samiec. Mniejszy, uskrzydlony, z żuwaczkami szerokimi u nasady i zwężającymi się ku końcowi, bez kształtu sierpa; głowa prostokątna i szersza niż długa (u H. saltator jest dłuższa niż szeroka); oczy mniejsze niż u królowej; tułów i petiolus czarnobrązowe, a głowa i gaster czerwonawożółte.
- Rozwój. Jak u wielu mrówek z podrodziny Ponerinae, larwy jedzą bezpośrednio ze zdobyczy, a przed przepoczwarczeniem przędą kokon, do którego potrzebują drobnego materiału; robotnice pomagają im, obsypując je cząstkami. Według hodowców od jaja do robotnicy mija około 2,5-3,5 miesiąca.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 15-18 mm (Bingham podaje 16-18 mm)
- Gamergaty: jak robotnice
- Królowa: 18-20 mm
- Samiec: około 10 mm
- Szerokość tułowia: królowa 2,25 mm (2,20-2,35); robotnica 1,67 mm (1,45-1,90)
- Sucha masa: królowa 16,5 mg (15,5-17,0); robotnica 11,5 mg (8,0-14,5)
Długości to pomiary historyczne (Bingham, 1903); szerokości i masy pochodzą od Croslanda (1995), na podstawie 10 królowych i 100 robotnic z Hongkongu. Nie ma nowoczesnej morfometrii tego gatunku.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Parametry są proste: stabilne około 25 °C i wilgotne gniazdo gipsowe, jak w laboratorium, które ją badało. Prawdziwa trudność tkwi w trzech rzeczach: wysokiej wilgotności przez cały czas, stabilnej i bez zalewania; stałym i obfitym zapasie żywej zdobyczy, bo je wyłącznie białko; i cierpliwości, bo rośnie powoli, a jej kolonie są z natury małe. Sklepy zwykle określają ją jako „dla zaawansowanych”, a jeden z nich jako jedną z najtrudniejszych do założenia mrówek z podrodziny Ponerinae; w Antomas umieszczamy ją na poziomie pośrednim: z już rozwiniętą kolonią i wskazówkami z tego poradnika to bardzo wdzięczny gatunek.
I bardzo warto. Duże, czarne robotnice o sierpowatych żuwaczkach, które wodzą za Tobą wzrokiem, wspinają się na szczyt gałązki, czają się nieruchomo, poruszają gastrem i rzucają się na zdobycz. A w gnieździe niezwykłe społeczeństwo: kilka królowych-sióstr pod jednym dachem, jaja troficzne zarezerwowane dla rodziny królewskiej i, kto wie, może jakaś gamergate. Gatunek mały liczebnie i ogromny pod względem zachowania.
Zalecane parametry
- Temperatura: 24-26 °C, stabilna. Laboratorium, które ją badało, utrzymywało ją w 24 ± 2 °C, a hodowcy zwykle mieszczą się w przedziale 24-28 °C. W jej zasięgu lata mają średnio około 27-29 °C, a w części obszaru zima jest chłodna (zob. „Klimat jej domu”); w Antomas utrzymujemy ją przez cały rok w stałej temperaturze 24-26 °C.
- Wilgotność gniazda: 60-80%, wysoka przez cały czas i stabilna (w laboratorium 70%).
- Arena: nieco suchsza niż gniazdo, oświetlona i z wodą zawsze dostępną (probówka z wodą i watą).
- Rodzaj gniazda: z naturalnych materiałów, które zatrzymują i rozprowadzają wilgoć, najlepiej gipsowe. To nie jest gatunek do suchych gniazd ani do gniazd akrylowych bez dobrego systemu nawilżania.
- Światło: wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę; w laboratorium stosowano cykl 14 h światła i 10 h ciemności.
- Zimowanie: nie zimuje (zob. „Zimowanie”).
Ten gatunek potrzebuje wysokiej wilgotności przez cały czas, i to stabilnej, bo jest wrażliwy na gwałtowne zmiany: dopuszczenie do odwodnienia to dość poważny błąd. Gniazdo, które wysycha, gdy larwy szybko rosną, powoduje nieudane linienia i martwe larwy; zalane moczy kokony, które się nie otwierają, i sprowadza pleśń i roztocza. Wskazówka laboratoriów hodujących Harpegnathos: wilgotny gips, „który nie wydaje się pylisty w dotyku”, ale zdolny wchłonąć całą dodawaną wodę, podlewany wodą dejonizowaną (w domu destylowaną), bo sole zmniejszają chłonność gipsu. Dobra wentylacja pomaga uniknąć roztoczy.
Zalecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik Wild od Anthouse, z gniazdami gipsowymi, a zwłaszcza jej wersję hybrydową: dolny zbiornik ewaporacyjny, oddzielony od korytarzy, przekazuje wilgoć przez siatkę (z węglem aktywnym, żeby woda nie stała), a całość uzupełnia boczna probówka-poidełko. Odpowiedni format to Duo: Qbik Wild Duo P 2C Hybrid, pomyślany dla dużych mrówek.
Jako alternatywy ta sama seria z systemem ewaporacyjnym (woda nigdy nie dotyka komór) lub ze standardowym systemem (uzupełniana probówka z wodą):
Uzupełnij zestaw tymi pięcioma szczegółami:
- Duża arena, najlepiej z wentylowaną pokrywą: przy tym gatunku dobre łowisko jest ważniejsze niż wielkość gniazda. Dla orientacji: w laboratorium pudełko o wymiarach 20 × 12 × 7 cm wystarczało dla kolonii liczącej 15-30 robotnic.
- Gałązki lub dekoracje na arenie: uwielbiają na nie wchodzić, albo na ścianki, żeby skakać na zdobycz z góry. To ich ulubiony sposób polowania i piękne zachowanie do obserwowania.
- Drobne podłoże na arenie i w gnieździe (włókno kokosowe, trociny lub drobna ziemia, najlepiej wysterylizowane przez kilka dni w zamrażarce): larwy potrzebują go, żeby uprząść kokon, a robotnice pomagają im, obsypując je cząstkami.
- Woda zawsze dostępna: dla gatunków o długich żuwaczkach, takich jak ten, w Antomas polecamy probówkę z wodą i watą na arenie; piją z waty bez problemu.
- Przestronne komory i żadnego trzymania ich w probówkach: przy długich żuwaczkach trudno im się obrócić w ciasnych przestrzeniach. W naturze żyją w szerokich komorach w kształcie dysku.
Kolonie z jedną, dwiema lub czterema królowymi
W Antomas sprzedajemy kolonie H. venator z jedną, dwiema lub czterema królowymi, zależnie od wybranej opcji. Kilka królowych to u tego gatunku rzecz naturalna: w Tajlandii ponad połowa kolonii z królową miała ich kilka i prawie wszystkie składały jaja. Kolonie z kilkoma królowymi przychodzą zwykle już tak uformowane. Nie można jednak zagwarantować, że wszystkie królowe są płodne i składają jaja, i to również jest naturalne: w terenie wiele kolonii ma obok zapłodnionych królowych jakąś bezskrzydłą, wciąż dziewiczą królową (zob. „Księżniczki nie wyprowadzają się z domu”), a nie wszystkie zapłodnione królowe muszą składać jaja. Ważne, żeby kolonia miała królowe, które składają jaja, a to zobaczysz po czerwiu. I zasada bez wyjątków: nie można łączyć królowych ani kolonii. Nie próbuj, nawet z królowymi tego samego gatunku kupionymi osobno.
Nie zdziw się, jeśli zobaczysz jakąś królową poza komorą, a nawet na polowaniu: w laboratorium zaobserwowano, że młode królowe po zrzuceniu skrzydeł czasem pracują jak robotnice. Żeby je rozpoznać, zwróć uwagę na szerszy tułów i na blizny po skrzydłach.
Gamergaty w domu. Mogą się pojawić, choć rzadziej niż u H. saltator: w naturze zapłodnione robotnice są w wielu koloniach z królową, ale prawie nigdy nie składają jaj, dopóki robią to królowe. Jeśli kiedyś pojawi się gamergate, zobaczysz coś, co u tego gatunku uważa się za rzadkość.
Jeśli kolonia zostanie bez królowych, nie działaj pochopnie: poczekaj, czy któraś zapłodniona robotnica nie przejmie pałeczki albo czy nie wylęgną się samce, które zapłodnią którąś z robotnic. W laboratorium po usunięciu królowej samice, które składały jaja troficzne, szybko przechodzą na składanie jaj rozrodczych. Tylko jeśli nie ma zapłodnionych robotnic ani nie wylęgają się samce, nowe samice składające jaja dawałyby wyłącznie samce, bo z niezapłodnionych jaj zawsze wylęgają się samce (to wniosek logiczny). A w razie wątpliwości napisz do nas: chętnie pomożemy.
Przyjazd. Umieść kolonię w spokojnym miejscu, w stabilnej temperaturze, z ciemną strefą w gnieździe, i od razu daj jej wodę: po podróży zwykle przyjeżdżają spragnione. Pierwsze dni są najdelikatniejsze: mogą być płochliwe i zbite w grupę, ale dzięki dobremu wzrokowi szybko się przystosowują. Usuń robotnice, które zginęły w podróży. Przy przenoszeniu do formikarium w Antomas robimy to przez wysypanie: wysypujemy kolonię do nowego formikarium.
Cierpliwość. Od jaja do robotnicy mija około 2,5-3,5 miesiąca, a w naturze jej kolonie liczą średnio około 35 robotnic. Przy obfitym pokarmie mogą urosnąć bardziej, ale nie oczekuj w krótkim czasie formikarium z setkami robotnic: jej urok tkwi w jakości, a nie w ilości.
Karmienie
Ten gatunek je wyłącznie białko: żadnego cukru ani nektaru. Większość hodowców zgadza się, że nie przyjmuje wody z cukrem ani miodu.
W Antomas polecamy karmić ją co najmniej 3-4 razy w tygodniu, przede wszystkim żywą zdobyczą: świerszczami, karaczanami i muchami w rozmiarze, z którym sobie poradzą, najlepiej małymi lub średnimi, aktywnymi nimfami, mającymi około 0,5-1,2 cm. Naszym ulubionym jest karaczan runner (Shelfordella lateralis), z mniejszym ryzykiem roztoczy, na które ten gatunek jest wrażliwy; to w dodatku jedna z ofiar, z którymi robotnice miały najwięcej kontaktów w badaniu jej polowania. Hodowcy używają też skakunów, uskrzydlonych termitów, ciem lub larw much. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego.
Dlaczego żywą? Jej jad paraliżuje, ale nie zabija, a zdobycz dłużej pozostaje „świeża”. Poza tym martwa zdobycz prawie nie budzi ich zainteresowania: w terenie nie zaatakowały nawet świeżo zabitych karaczanów. Podawanie wyłącznie martwej zdobyczy jest zwykle nieskuteczne, a nawet szkodliwe dla kolonii, a w dodatku ominęłoby Cię to, co najlepsze: polowanie.
Jedzą dużo. Głodna kolonia zjada własny czerw: to jedna z najczęstszych przyczyn niepowodzeń. Dla orientacji: u jej krewniaczki H. saltator pewien hodowca opowiadał, że 40 robotnic zjadało ponad 20 świerszczy tygodniowo, a przy mniejszej ilości nie wychowywały czerwiu. Dopasuj ilość do czerwiu: im więcej larw, tym więcej zdobyczy.
Im więcej jedzą, tym lepiej i szybciej rosną. Taka jest filozofia Antomas: jeśli codziennie zajmujesz się formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo mrówki rozumieją, że mają więcej zasobów, i rosną szybciej i liczniej. Jeśli nie będziesz mógł często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar pokarmu gnije i sprowadza pleśń i roztocza.
Zostawiaj zdobycz w zasięgu larw. Jak u wielu mrówek z podrodziny Ponerinae, robotnice nie karmią larw z pyszczka do pyszczka: larwy jedzą bezpośrednio ze zdobyczy i są tak ruchliwe, że same ją rozrywają. Dobrze odżywiona larwa jest zaokrąglona i błyszcząco szarobiała; niedożywiona – mała, pomarszczona i żółtawa.
Uwaga na świerszcze traktowane insektycydami lub akarycydami: mogą zabić kolonię. Kupuj u zaufanego dostawcy; sztuczka hodowców: jeśli w pudełku ze świerszczami są żywe pająki, prawdopodobnie nie były traktowane. Usuwaj resztki przy każdym karmieniu, zanim pojawi się na nich pleśń i roztocza, i niech nigdy nie zabraknie im wody w probówce z watą.
Zimowanie
Nie zimuje. Hodowcy są zgodni, że tego nie potrzebuje, i nie znamy żadnego badania, które wskazywałoby co innego. Jej zasięg jest szeroki: w jednej części zima jest chłodna (w południowych Chinach, Hongkongu i północnym Wietnamie styczeń ma średnio około 13-16 °C), a w innej, jak w północnej Tajlandii czy środkowym Wietnamie, zimy prawie nie ma; lata mają natomiast średnio około 27-29 °C na całym obszarze. W Antomas utrzymujemy ją aktywną przez cały rok w stałej temperaturze 24-26 °C, bez żadnego zimowego obniżenia. Unikaj jednak gwałtownych zmian temperatury.
Zachowanie w niewoli
To mrówka bardzo wzrokowa: pewien hodowca opowiada, że jego robotnice wodziły za nim wzrokiem po pokoju. A jej sposób polowania to spektakl: z doświadczenia Antomas zwykle wchodzą na ścianki areny lub na gałązkę i skaczą na zdobycz z góry, po tym jak znieruchomieją i poruszą gastrem. To świetne wspinaczki: dlatego warto umieścić na arenie gałązki lub dekoracje.
Ma spokojny temperament: jest nieśmiała i niespieszna, jak opisał ją Crosland, na początku nieco płochliwa wobec hodowcy, a z doświadczenia Antomas tworzy małe kolonie o słabej hierarchii. Kolonie z kilkoma królowymi żyją normalnie: to jej naturalny sposób życia.
Jak je obserwować, nie przeszkadzając im. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Przy gatunkach o tak dobrym wzroku jest to jeszcze łatwiejsze, bo przyzwyczajają się do Twojej obecności. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę i obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej.
Sygnały alarmowe: jeśli znika czerw, prawie zawsze brakuje pokarmu; jeśli larwy są małe, pomarszczone i żółtawe – również; a jeśli kolonia tłoczy się w kącie i przestaje wychowywać czerw, sprawdź temperaturę i wilgotność.
Ucieczki i bariery
Z doświadczenia Antomas są świetnymi wspinaczkami, ale nie są skłonne do ucieczek. Wchodzą prawie po wszystkim, także po szkle, ale nie szukają wyjść i z trudem skaczą w górę.
Dlatego w Antomas polecamy pokrywę, najlepiej wentylowaną, i żadna dodatkowa bariera nie jest potrzebna. Sprawdź jednak korki, łączenia i złącza: każdy luz to wyjście dla mrówki, która tak dobrze się wspina.
Obsługa i bezpieczeństwo
Ma funkcjonalne żądło i może użądlić człowieka. W praktyce nie ma powodu do niepokoju: z doświadczenia Antomas Harpegnathos nigdy nam nie zrobiła krzywdy; u niektórych osób użądlone miejsce lekko się zaczerwieniło i spuchło, nic więcej. Mimo to w Antomas polecamy przenosić ją zawsze narzędziami entomologicznymi (miękką pęsetą lub pędzelkiem), nigdy rękami, i zachować ostrożność, jeśli jesteś uczulony na użądlenia błonkówek. Pracuj powoli, zwłaszcza przy sprzątaniu lub wysypywaniu, żeby nie stracić ani nie uszkodzić żadnej królowej. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Podawać jej cukier, nektar lub miód: je wyłącznie białko.
- Karmić ją wyłącznie martwą zdobyczą: często w ogóle nie rozpoznaje jej jako pokarmu.
- Podawać za mało pokarmu: głód kończy się kanibalizmem czerwiu.
- Dawać jej ciągle tego samego owada albo świerszcze, które mogą być traktowane insektycydami lub akarycydami.
- Zostawiać resztki zdobyczy w gnieździe lub na arenie.
- Dopuszczać do odwodnienia: potrzebuje wysokiej wilgotności przez cały czas i wody zawsze dostępnej.
- Zalewać gips, moczyć kokony albo gwałtownie zmieniać temperaturę lub wilgotność.
- Urządzać zestaw bez drobnego podłoża: larwy potrzebują go do kokonu.
- Trzymać ją w probówkach: przy długich żuwaczkach trudno im się obrócić.
- Zostawiać pustą arenę, bez gałązek i dekoracji, z których mogłaby skakać na zdobycz.
- Przenosić ją rękami.
- Łączyć królowe lub kolonie: nie można.
- Poddawać ją zimowaniu.
- Trzymać ją w ukryciu: jest po to, by ją obserwować i się nią cieszyć; rób to delikatnie, ingerując jak najmniej.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Harpegnathos venator i jej rodzaju oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Główne źródła:
- Peeters, C. & Crewe, R. M. (1984). Insemination controls the reproductive division of labour in a ponerine ant. Naturwissenschaften 71: 50–51. doi:10.1007/BF00365989
- Peeters, C. & Crozier, R. H. (1988). Caste and reproduction in ants: not all mated egg-layers are «queens». Psyche 95: 283–288. doi:10.1155/1988/52368
- Peeters, C. (1991). Ergatoid queens and intercastes in ants: two distinct adult forms which look morphologically intermediate between workers and winged queens. Insectes Sociaux 38: 1–15. doi:10.1007/BF01242708
- Baroni Urbani, C. et al. (1994). A novel mechanism for jumping in the Indian ant Harpegnathos saltator (Jerdon) (Formicidae, Ponerinae). Experientia 50: 63–71. doi:10.1007/BF01992052
- Peeters, C., Hölldobler, B., Moffett, M. & Musthak Ali, T. M. (1994). «Wall-papering» and elaborate nest architecture in the ponerine ant Harpegnathos saltator. Insectes Sociaux 41: 211–218. doi:10.1007/BF01240479
- Crosland, M. W. J. (1995). Nest and colony structure in the primitive ant, Harpegnathos venator (Smith). The Pan-Pacific Entomologist 71: 18–23. Pełny tekst w archive.org
- Peeters, C. & Hölldobler, B. (1995). Reproductive cooperation between queens and their mated workers: the complex life history of an ant with a valuable nest. PNAS 92: 10977–10979. doi:10.1073/pnas.92.24.10977
- Schmidt, C. A. & Shattuck, S. O. (2014). The higher classification of the ant subfamily Ponerinae (Hymenoptera: Formicidae), with a review of ponerine ecology and behavior. Zootaxa 3817: 1–242. doi:10.11646/zootaxa.3817.1.1
- Eguchi, K., Bui, T. V. & Yamane, S. (2014). Generic synopsis of the Formicidae of Vietnam (Insecta: Hymenoptera), Part II. Zootaxa 3860: 1–46. doi:10.11646/zootaxa.3860.1.1
- General, D. E. M. (2016). A review of the ant genus Harpegnathos Jerdon, 1851 (Hymenoptera: Formicidae) in the Philippines, with the description of two new species. Halteres 7: 99–105. doi:10.5281/zenodo.54873
- Zhang, W. et al. (2020). Multifunctional mandibles of ants: variation in gripping behavior facilitated by specific microstructures and kinematics. Journal of Insect Physiology 120: 103993. doi:10.1016/j.jinsphys.2019.103993
- Zhang, W. et al. (2021). Double-rowed teeth: design specialization of the H. venator ants for enhanced tribological stability. Bioinspiration & Biomimetics 16: 055003. doi:10.1088/1748-3190/ac124a
- Nie, L. et al. (2021). Prey status affects paralysis investment in the ponerine ant Harpegnathos venator. Insects 13: 26. doi:10.3390/insects13010026
- Aupanun, S., Jaitrong, W., Suttiprapan, P., Peeters, C. & Ito, F. (2022). Nest architecture, worker reproduction, and polygyny in the ponerine ant Harpegnathos venator. Insectes Sociaux 69: 185–195. doi:10.1007/s00040-022-00857-5
- Aupanun, S. et al. (2022). Trophic eggs in three ponerine ant species: Harpegnathos venator, Odontomachus simillimus and Odontoponera denticulata. Asian Myrmecology 15: e015001. doi:10.20362/am.015001
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany
Het enige minpuntje zijn de verzendkosten, die 25 euro zijn.. Maar zeker de moeite waard!
Heel erg bedankt! Ik ga ervan genieten:)
Además, me impresionó la rapidez con la que resolvió mis dudas y problemas. Su disposición para ayudar y su eficacia son realmente destacables. Sin duda, recomendaría sus servicios a cualquiera que busque una experiencia de compra sin igual.
Gracias, Tomás, por todo tu esfuerzo y dedicación. ¡Seguiré contando contigo en el futuro!



