Camponotus ocreatus
Mrówka o imieniu legionisty. Camponotus ocreatus nosi w łacińskiej nazwie nagolenniki rzymskich żołnierzy: czarne golenie na ochrowożółtym ciele, zwieńczonym czarną jak hełm głową. Opisana w 1893 roku u wrót Doliny Śmierci, żyje pod kamieniami w górach otaczających pustynie Ameryki Północnej, wychodzi do pracy, gdy zapada noc, a gody urządza podczas burz monsunowych. Jej duże robotnice, mierzące do 15 mm, należą do największych gmachówek w Stanach Zjednoczonych, a w Europie widuje się je niezwykle rzadko. Królowe założycielki z czerwiem. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Duża, nocna Camponotus z pustyń i podgórzy południowo-zachodniej Ameryki Północnej, z czarną głową, ciałem od gliniastożółtego po bursztynowe i majorami, które należą do największych w swoim rodzaju w Stanach Zjednoczonych. Królowe założycielki z czerwiem, o zakładaniu klaustralnym. Qbik Wild One P 1C na początek, a potem QBIK ONE i DUO z dużymi galeriami; gniazdo w 26-30 °C z ciepłym punktem 30-32 °C, wilgotność w probówkach na początku, a potem suche gniazdo, cukier zawsze w poidełku i dużo białka, najlepiej w postaci otwartych ofiar. Łagodne zimowanie przez około 3 miesiące w 10-15 °C. Młode królowe zwykle przestają składać jaja jesienią: to normalne. Wspinają się: bariera z oleju mineralnego. Bez żądła.
Camponotus ocreatus Emery, 1893 to jedna z dużych gmachówek południowo-zachodniej Ameryki Północnej: masywna, polimorficzna Camponotus o czarnej głowie i ochrowożółtym ciele, która żyje w pasmach górskich, na podgórzach i w lasach dębowych otaczających pustynie. Gniazduje pod kamieniami, wychodzi do pracy nocą, a jej największe robotnice, mierzące ponad centymetr, należą do największych w swoim rodzaju w Stanach Zjednoczonych.
W Antomas kojarzy nam się z ochrą, ze względu na kolor ciała. Jej nazwa naukowa opowiada jednak zupełnie inną, o wiele bardziej wojowniczą historię. To gatunek rzadki w Europie i z bardzo skromną własną literaturą, więc jak zawsze oddzielamy to, co o nim opublikowano, to, co wiadomo o jego krewnych, to, co opowiadają hodowcy, i to, co zalecamy w Antomas.
Biologia
Nagolenniki i centurioni: mrówka z nazwą legionisty
Choć tak to wygląda, ocreatus nie znaczy „ochrowy”. Po łacinie ocrea to nagolennik, część zbroi chroniąca goleń żołnierzy i myśliwych, a ocreatus oznacza „ten, kto nosi nagolenniki”. Ochra to inne słowo, pochodzące z greckiego ōchrós, „bladożółty”. Pomyłka jest tak łatwa, że sam William M. Wheeler, jeden z wielkich myrmekologów XX wieku, zapisał tę nazwę w 1910 roku jako „ochreatus”.
Dlaczego „z nagolennikami”? Emery tego nie wyjaśnił, ale wystarczy przeczytać jego opis: ciało w kolorze gliniastożółtym z czarną głową, a na nogach czarne kolana, golenie i pierwszy człon stopy. Czyli jasna mrówka z ciemnymi goleniami, jak żołnierz w założonych nagolennikach. To nasza interpretacja, ale pasuje znakomicie.
Na tym wojskowa łacina się nie kończy. W 1910 roku Wheeler opisał mrówki z Arizony jako Camponotus acutirostris primipilaris, a w Rzymie primipilaris był ten, kto pełnił funkcję primus pilus, centuriona najwyższej rangi w legionie. Po latach okazało się, że były to C. ocreatus: centurion i żołnierz w nagolennikach to ten sam gatunek. A nasze skojarzenie z ochrą też nie jest chybione: w swojej wielkiej rewizji z 1950 roku myrmekolog William S. Creighton opisał tułów i gaster jako „ochrowożółte”.
Opisana u wrót Doliny Śmierci
Włoski entomolog Carlo Emery opisał ją w 1893 roku na podstawie zaledwie trzech robotnic, jednej dużej i dwóch średnich, pochodzących z gór Panamint, pasma w Kalifornii, które zamyka Dolinę Śmierci od zachodu. Przesłał mu je entomolog Theodore Pergande. Nie opisał jej jako gatunku, lecz jako podgatunek Camponotus maculatus, czyli pod tą samą nazwą, którą nosi nasza olbrzymia mrówka z Afryki, C. maculatus. W XIX wieku maculatus był wielkim workiem, do którego wrzucano gmachówki z pół świata.
Na status gatunku musiała poczekać do 1917 roku. Wheeler zbadał sporą serię okazów z kolekcji Pergandego i uznał, że to odrębny gatunek. W 1950 roku Creighton umieścił ją w podrodzaju Tanaemyrmex, w którym pozostaje do dziś, a primipilaris uznał za synonim: według niego obie formy były tak podobne, że nic nie uzasadniało ich rozdzielania. Dziś światowy katalog mrówek uznaje ją za ważny gatunek pod nazwą Camponotus ocreatus Emery, 1893. Trzeba jednak pamiętać, że podrodzaje Camponotus uważa się za klasyfikację tymczasową: rewizja Formicinae z 2016 roku przyznaje, że wiele z nich to sztuczne zgrupowania, które czekają na rewizję rodzaju.
Górska gmachówka w krainie pustyń
Jej zasięg obejmuje południowy zachód Stanów Zjednoczonych i północny zachód Meksyku. Jest potwierdzona w Kalifornii, Nevadzie, Arizonie i Nowym Meksyku, z prawdopodobnymi stwierdzeniami w Utah i Teksasie, a w Meksyku w Kalifornii Dolnej, Kalifornii Dolnej Południowej, Sonorze i Chihuahua. Większość stwierdzeń pochodzi z Arizony. Już Creighton opisywał ją jako mrówkę o nieciągłym rozmieszczeniu, związaną z górami.
To nie jest mrówka wydm ani spieczonych równin, lecz wyżyn otaczających pustynie. W Nevadzie znajdowano ją na wysokości od około 1280 do 2130 m, na gorącej pustyni i w lesie sosny jadalnej i jałowca; w Arizonie na około 1700-1800 m. W Nowym Meksyku żyje na podgórzu pustyni, w zaroślach półpustynnych, w lesie dębowo-jałowcowym, w borach sosny jadalnej i w kanionach z potokami, wśród platanów, topoli i traw.
Pod kamieniem, na chłodnym stoku
To, że należy do gmachówek, kojarzonych z drewnem, nie znaczy, że mieszka w drewnie. C. ocreatus gniazduje w ziemi, często pod kamieniami, w glebach gliniasto-piaszczystych i kamienistych, nierzadko na stokach o wystawie północnej, najchłodniejszych, i w półcieniu, na skraju lasu. W Nevadzie opisano pięć gniazd: jedno pod kamieniem i cztery w odsłoniętym terenie, z wejściem otoczonym wykopaną ziemią, która czasem tworzyła mały krater.
W Nowym Meksyku znaleziono kolonię, która dzieliła gniazdo z bardzo odmienną sąsiadką, grzybiarką Trachymyrmex arizonensis. Nie znaleźliśmy żadnego pomiaru głębokości jej gniazd, ale u dobrze zbadanej ziemnej Camponotus, C. socius, komory znajdują się na głębokości od 15 do 66 cm, dokładnie w warstwie, w której gleba pustyni łagodzi letni upał i zimowy chłód.
Pracuje nocą
Według fauny mrówek Nowego Meksyku autorstwa Williama i Emmy Mackayów żeruje nocą. W jej ojczyźnie ma to sens: latem na głębokości 10 cm gleba ma średnio 30-35 °C, ze szczytami 37-39 °C, a powierzchnia jest jeszcze gorętsza; natomiast na głębokości 20-50 cm utrzymuje się w 26-31 °C. W słońcu powierzchnia jest piecem; nocą powietrze się ochładza, a wilgotność rośnie. Inne pustynne gmachówki z regionu, takie jak C. fragilis, również opisuje się jako nocne.
Rytm roku też jest wyraźny: w Nowym Meksyku czerw znajdowano w gniazdach od marca do lipca. Kolonia wychowuje potomstwo w cieple wiosny i lata, a zatrzymuje się, gdy przychodzi chłód.
Kaktus beczkowaty, który jej nie interesuje
Na pustyni Sonora kaktus beczkowaty Ferocactus wislizeni oferuje nektar w gruczołach przy cierniach, a w zamian cztery gatunki mrówek bronią go przed owadami, które go zjadają. W 2009 roku Joshua Ness, William Morris i Judith Bronstein zbadali, które mrówki go odwiedzają. C. ocreatus znalazła się wśród gatunków licznych w okolicy, które rzadko lub nigdy nie odwiedzały kaktusa, obok Camponotus laevigatus, żniwiarki Novomessor cockerelli (wtedy nazywanej Aphaenogaster cockerelli) i dwóch innych. Cztery strażniczki były dużo mniejszymi mrówkami: Crematogaster opuntiae, Solenopsis aurea, S. xyloni i Forelius pruinosus.
Autorzy przeanalizowali też izotopy azotu w próbce C. ocreatus, które wskazują, na którym szczeblu łańcucha pokarmowego żywi się zwierzę, i jej wynik okazał się podobny do wyniku samego kaktusa. Sami zastrzegają, że nie czyni jej to „wegetarianką”, a to tylko jedna próbka. Wskazuje to jednak na mrówkę, która w dużej mierze żyje z płynów cukrowych pochodzenia roślinnego, takich jak nektar i spadź: to właśnie zobaczysz w domu, gdy tylko postawisz jej poidełko.
Wesela w rytmie monsunowych burz
Na jej obszarze lato przynosi monsun północnoamerykański: po suchym i upalnym czerwcu wilgotność rośnie i nadchodzą popołudniowe burze, które w wielu rejonach dają ponad połowę rocznych opadów. Mrówki wykorzystują wilgotną i miękką glebę do lotów godowych. W Nowym Meksyku w lipcu znaleziono świeżo zapłodnioną królową, już bez skrzydeł, a przyrodnicy i hodowcy z regionu opisują loty C. ocreatus od końca czerwca do sierpnia, po silnym deszczu, o zmierzchu i nocą. W latach intensywnego monsunu opowiadają o masowych lotach, z tysiącami królowych biegających po ziemi.
Nie ma badań, które by to mierzyły u tego gatunku, więc są to obserwacje terenowe. Pasują jednak do całej reszty: to mrówka nocna, letnia i związana z glebą, która mięknie od deszczu.
Królowa ze spiżarnią w środku
Po weselu królowa odrywa sobie skrzydła, zamyka się w komorze i wychowuje pierwsze robotnice bez wychodzenia po jedzenie: to zakładanie klaustralne, typowe dla prawie wszystkich Camponotus. Skąd bierze energię? U krewnej z tej samej pustyni, C. festinatus, zbadano to szczegółowo. Dziewicze królowe gromadzą dwa białka zapasowe, heksameryny, a jedno z nich stanowi blisko 70% białka rozpuszczalnego w ich ciele tłuszczowym. Podczas zakładania kolonii królowa zużywa je na karmienie larw, a znikają one mniej więcej miesiąc po narodzinach pierwszych robotnic.
U C. ocreatus tego nie zmierzono, ale hodowcy obserwują coś, co pasuje do gatunku z prawdziwymi zimami: młode królowe zwykle przestają składać jaja jesienią i wracają do tego dopiero wiosną, nawet jeśli trzyma się je w cieple. Pewien hodowca opowiada, że jego królowe, złapane w sierpniu, wychowały pierwsze robotnice jesienią, przezimowały bez składania jaj, a w maju wszystkie znów zaczęły składać.
Córki jednej matki i jednego ojca
Istnieje tylko jedno badanie poświęcone w całości temu gatunkowi i jest to badanie genetyczne. W 2004 roku Michael Goodisman i Daniel Hahn przeanalizowali strukturę jego kolonii. Według późniejszych zestawień średnie pokrewieństwo między robotnicami tej samej kolonii wynosiło 0,74, zmierzone w 16 koloniach. To prawie dokładnie 0,75, jakiego oczekuje się u sióstr, córek jednej królowej skojarzonej z jednym samcem. Prace cytujące to badanie dodają, że królowa zwykle kopuluje tylko raz i że wykryto przypadki kojarzenia między rodzeństwem, co w tym rodzaju jest rzadkie.
Dla hodowcy lekcja jest prosta: jedna kolonia, jedna królowa. W Antomas nie łączymy królowych ani kolonii.
Blochmannia, wspólniczka, którą nosi w sobie
Wszystkie Camponotus noszą w sobie bakterię Blochmannia, która żyje w specjalnych komórkach ich jelita i w jajnikach królowej i przechodzi z matki na córki przez jaja. Wytwarza aminokwasy egzogenne, których mrówka nie potrafi produkować, i dlatego te mrówki tak dobrze radzą sobie na diecie bogatej w cukry.
C. ocreatus odgrywa w tej historii niewielką rolę. W 2004 roku zespół Jennifer Wernegreen włączył ją, wraz z ośmioma innymi gmachówkami zebranymi w południowo-wschodniej Arizonie, do klasycznego badania nad tym, jak mrówka i jej bakteria ewoluują razem. Okazało się, że obie ewoluowały równolegle przez miliony lat, a rybosomalne DNA Blochmannia zmienia się około 14 razy szybciej niż DNA bakterii mszyc. A skąd wzięła się ta wspólniczka? Praca z 2009 roku sugeruje, że przodkinie tych mrówek nabyły ją, opiekując się owadami ssącymi soki roślin. To historia, która zaczęła się od spadzi i trwa w każdym poidełku.
Bakteria nie zastępuje jednak białka: larwy potrzebują owadów, żeby rosnąć (zob. „Karmienie”).
Kwas mrówkowy przeciw mrówkom ognistym
Jak wszystkie Formicinae, nie ma żądła. Jej bronią chemiczną jest kwas mrówkowy, który wytwarza w gruczole jadowym i wyrzuca przez acidoporus, mały otwór na końcu gastra. Broni się nim i atakuje rywali, a duże robotnice poprawiają solidnym ugryzieniem.
Ma też inne, zaskakujące zastosowanie. W 2015 roku zespół z Uniwersytetu Teksańskiego wykazał, że Formicinae używają własnego kwasu jako odtrutki: gdy mrówka ognista (Solenopsis) potraktuje je swoim jadem, smarują się kwasem z acidoporusa, który neutralizuje alkaloidy jadu i zwiększa ich przeżywalność. Zaobserwowano to u gatunków ze wszystkich dużych grup Formicinae. Nie sprawdzono tego u C. ocreatus, ale na swojej pustyni żyje ona obok dwóch rodzimych mrówek ognistych, Solenopsis xyloni i S. aurea, więc taka umiejętność by jej się przydała.
Wielkość i morfologia
Duża, masywna i polimorficzna Camponotus, bez żądła, z robotnicami małymi, średnimi i dużymi, które tworzą ciągłą serię. Nie ma osobnej kasty żołnierzy: tak zwani „żołnierze” to majory, z dużo większą głową.
- Ubarwienie. W opisie oryginalnym ciało gliniastożółte, a głowa, trzonki czułków, kolana, golenie i pierwszy człon stopy czarne. U majorów tułów jest ciemniejszy, a koniec gastra czarniawy. Creighton opisuje ją z czarną głową oraz ochrowożółtym tułowiem i gastrem, często przyćmionymi brązem, a Mackayowie z czarną głową i resztą ciała brązową, zastrzegając jednak, że ubarwienie jest zmienne.
- Zmienność między populacjami. Hodowcy rozróżniają kolonie o jednolicie żółtym ciele i inne, z czarną głową i trójbarwnym gastrem, zależnie od populacji. Już w kluczu swojej pracy Emery opisywał ją jako mającą gaster i prawie zawsze tułów jasnoczerwone, a golenie brązowe: zmienność barwy widać od samego początku.
- Głowa. Czarna lub czarniawobrązowa. U majora duża, zwężająca się przed oczami. Policzki błyszczące, z drobnymi punktami i bez sterczących włosków.
- Czułki. Trzonki długie i cienkie, wyraźnie wystające poza tylne kąty głowy i niespłaszczone u nasady. To najlepszy sposób, by odróżnić ją od podobnych gatunków, takich jak C. vicinus czy C. sansabeanus, których majory mają spłaszczoną nasadę trzonka.
- Gaster. Błyszczący, z delikatnym i rzadkim owłosieniem. Kończy się acidoporusem, przez który mrówka wyrzuca kwas mrówkowy.
- Królowa. Z długim rzędem szczecinek na wewnętrznej stronie goleni środkowych i tylnych oraz z policzkami bez włosków. U formy z Arizony skrzydła mają jasnożółty odcień, z brązowymi żyłkami i znamieniem.
- Samiec. Nie został opisany.
Mrówki prawie białe? Mówi się czasem, że ten gatunek ma osobniki „prawie białawe”. Nie znaleźliśmy żadnego opisu naukowego, który by to potwierdzał: najjaśniejszy odcień w literaturze to gliniastożółty lub ochrowy. Natomiast u każdej mrówki świeżo wyklute robotnice są bardzo blade i ciemnieją w ciągu kilku dni. Młoda kolonia z wieloma świeżo wyklutymi robotnicami może wyglądać na dużo jaśniejszą, niż jest naprawdę.
Przybliżone wymiary
- Majory: 12 mm w opisie oryginalnym i do 15 mm w jednej populacji z Arizony
- Major z opisu oryginalnego: głowa o długości 3,5 mm i szerokości 3,2 mm; trzonek 3,4 mm; udo tylnej nogi 4 mm
- Mniejsze robotnice: 10-11 mm w tej samej populacji z Arizony; brak opublikowanych wymiarów formy typowej
- Królowa: 14-16 mm, a w populacji z Arizony 16-17 mm
- Samiec: brak opublikowanych wymiarów
Wymiary majora z opisu oryginalnego podał Emery (1893). Wymiary populacji z Arizony pochodzą od Wheelera (1910), który opisał ją jako primipilaris i według którego była nieco większa od formy typowej, a wymiary królowej, również od Wheelera, opierają się na pięciu królowych, które przypisał temu gatunkowi. Mniejsze liczby krążące w internecie, takie jak robotnice 5-8 mm czy królowe około 13 mm, nie pochodzą z opublikowanych pomiarów, więc wolimy ich nie podawać.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
W Antomas umieszczamy ją na poziomie zaawansowanym, w jego najbardziej przystępnej części. To wdzięczna Camponotus: je wszystko, nie ma żądła, zadowala się suchym gniazdem i na co dzień jest spokojna. Od gatunku dla początkujących oddzielają ją cztery rzeczy:
- Ciepło. Potrzebuje ciepłego gniazda. Hodowcy, którzy trzymają ją w temperaturze pokojowej, zgodnie twierdzą, że prawie nie rośnie.
- Zimowanie. Wymaga łagodnej i dobrze przeprowadzonej zimy. Bez niej kolonie z populacji wysokogórskich stoją w miejscu.
- Cierpliwość. Młode królowe zwykle przestają składać jaja jesienią i wracają do tego dopiero wiosną, nawet w cieple. To normalne, ale trzeba o tym wiedzieć.
- Majory. Należą do największych Camponotus w Stanach Zjednoczonych, a gdy się pojawiają, potrzebują dużych galerii i dużo jedzenia.
I naprawdę warto. To gmachówka rzadka w Europie, nocna, z czarną głową kontrastującą z żółtym lub bursztynowym ciałem i z imponującymi majorami. Jeśli przyciągają Cię mrówki tych pustyń, w Antomas masz też Camponotus fragilis, inną gmachówkę z południowego zachodu, oraz dwie sąsiadki z jej siedliska: żniwiarkę Pogonomyrmex maricopa i miodziarkę Myrmecocystus mimicus.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 26-30 °C w sezonie aktywnym, z ciepłym punktem 30-32 °C z jednego boku, zawsze z termostatem, żeby kolonia mogła wybierać. Nie trzymaj jej stale powyżej około 32 °C.
- Dlaczego tak: na jej obszarze gleba na głębokości 20-50 cm, gdzie znajdują się komory, ma latem średnio od 26 do 31 °C. Bliżej powierzchni, na 10 cm, w najgorętsze dni dochodzi do 35-39 °C, a kolonia schodzi niżej, żeby tego uniknąć. Hodowcy w Stanach Zjednoczonych trzymają ją w około 28-32 °C i zgodnie twierdzą, że w temperaturze pokojowej prawie nie rośnie.
- Arena: w temperaturze pokojowej, około 20-25 °C. Dzięki temu mrówki mają gdzie się ochłodzić.
- Wilgotność: wilgotność w probówkach, dopóki kolonia jest mała; potem suche gniazdo (zob. „Wilgotność: najpierw probówki, potem sucho”).
- Woda: zawsze, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: gniazdo w ciemności, a arena w świetle, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie: około 3 miesięcy, od grudnia do lutego, w 10-15 °C (zob. „Zimowanie: łagodna zima”).
Wilgotność: najpierw probówki, potem sucho
To mrówka kamienistych, dobrze przepuszczalnych gleb, w krainie, gdzie pada mało i prawie wszystko naraz, w letnich burzach. Ale jak praktycznie wszystkie Camponotus, dopóki kolonia jest mała, potrzebuje wilgoci w gnieździe:
- Na początku: probówki i systemy nawilżania formikarium dobrze napełnione wodą. Potrzebują jej królowa i pierwszy czerw.
- Przy około 50-100 robotnicach: możesz przestać nawilżać gniazdo i trzymać je suche, z wodą i płynami cukrowymi w poidełkach na arenie. Kolonia sama reguluje potrzebną jej wilgotność.
- Nigdy mokro: nadmiar wody przynosi kondensację, pleśń i roztocza. Pewien hodowca, który zakładał kolonie z królowymi na wilgotnym piasku, stracił prawie wszystkie przez biały grzyb.
Suche nie znaczy bez wody: probówki z wodą na arenie nie może nigdy zabraknąć, a dzienniki hodowli pokazują, że te kolonie dużo piją.
Zalecane formikaria
W Antomas zalecamy zacząć od gipsowego formikarium z serii Qbik Wild od Anthouse, które dobrze utrzymuje wilgotność potrzebną przy zakładaniu kolonii. Dla królowej z pierwszym czerwiem polecamy Qbik Wild One P 1C:
Gdy kolonia urośnie, najlepiej przenieść ją do serii Qbik Alpha, modułowej i raczej suchej, która pasuje do suchego gniazda ustabilizowanej kolonii i mniej waży, co się przydaje, bo kolonia może bardzo urosnąć. Przy tym gatunku wybieraj duże galerie: majory potrzebują ich, żeby się poruszać i przenosić czerw. Najpierw QBIK ONE z dużymi galeriami:
Do rozbudowy: QBIK DUO, również z dużymi galeriami. Rozbudowuj, gdy zobaczysz robotnice stojące w kątach areny, bez miejsca w środku, ale się nie spiesz: w ogromnym gnieździe dla małej kolonii nadmiarowe komory zamieniają się w śmietnik. Uzupełnij zestaw tak:
- Bariera z oleju mineralnego w górnej części ścian areny i dobrze dopasowana pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Sucha arena, z odrobiną piasku, płaskim kamieniem i gałązką, bez niczego, co mogłoby posłużyć za most do bariery.
- Woda w probówce z watą i poidełko na cukier, nigdy na wacie.
- Łagodne ciepło z jednego boku gniazda, z termostatem, z dala od poidełka.
Zakładanie kolonii: królowa z czerwiem krok po kroku
W Antomas sprzedajemy królowe założycielki z czerwiem: królowe, które już zaczęły swoją kolonię w probówce, z jajami, larwami lub poczwarkami. Zakładanie jest klaustralne: królowa wychowuje pierwsze robotnice bez wychodzenia po jedzenie, z zapasów własnego ciała (zob. „Królowa ze spiżarnią w środku”).
- Probówka, ciemność i ciepło. Zostaw probówkę tak, jak przyszła, ze zbiornikiem wody za watą, w ciemnym, spokojnym miejscu bez drgań, w 26-28 °C. Możesz ją przykryć szmatką lub kartonikiem.
- Wilgotność w probówce. Sprawdzaj od czasu do czasu, czy wata jest nadal wilgotna i czy zostało wody. Jeśli się skończy albo probówka mocno się zabrudzi, ostrożnie przenieś królową do nowej przez wysypanie.
- Bez przeszkadzania. Zaglądaj krótko raz w tygodniu, nie codziennie. Zestresowana królowa może zjeść czerw; w jednym dzienniku hodowli królowa zjadła prawie cały swój czerw po przeprowadzce.
- Przekąska od czasu do czasu. Choć zakładanie jest klaustralne, w Antomas zalecamy od czasu do czasu podać królowej kropelkę płynu cukrowego na kawałku folii aluminiowej, nigdy na wacie w probówce, bo ta pleśnieje. Resztki usuń następnego dnia. Gdy pojawią się robotnice, dodawaj kawałek owada raz lub dwa razy w tygodniu.
- Cierpliwość. Hodowcy mówią o około 7-10 tygodniach od jaja do robotnicy, krócej w cieple. Pierwsze robotnice, nanitki, są małe jak na ten gatunek, choć to już duże mrówki.
Najważniejsze ostrzeżenie: jeśli dostaniesz królową pod koniec lata lub jesienią, to normalne, że przestanie składać jaja aż do następnej wiosny, nawet jeśli trzymasz ją w cieple. Opisuje to w swoich dziennikach kilku hodowców (zob. „Królowa ze spiżarnią w środku”). Nie przenoś jej z tego powodu do innej probówki i nie niepokój jej; dalej się nią opiekuj i uszanuj jej zimę (zob. „Zimowanie: łagodna zima”).
Kiedy przenieść ją do formikarium? Przy około 5-10 robotnicach albo wcześniej, jeśli probówka zrobi się za mała, zabrudzi się lub skończy się w niej woda, zawsze do gniazda dopasowanego do wielkości kolonii.
Przyjazd i przeprowadzka przez wysypanie
Po otrzymaniu królowej zostaw ją w spokojnym i ciemnym miejscu, w 26-28 °C, i sprawdź, czy w probówce jest woda. Nie przenoś jej do innej probówki ani do gniazda zaraz po przyjeździe. Gdy przyjdzie czas przeprowadzki, w Antomas robimy to przez wysypanie:
- Najpierw przygotuj formikarium, z założoną barierą z oleju i wodą na swoim miejscu.
- Pracuj nad tacą, z miękkim pędzelkiem, na wypadek gdyby któraś robotnica wspięła się po probówce lub po Twoich narzędziach.
- Otwórz probówkę na arenie, przy wejściu do gniazda, i delikatnie wysyp królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom pędzelkiem.
- Zostaw gniazdo w ciemności i przykryj arenę. W ciągu kilku godzin mrówki przeniosą czerw do środka.
Późniejsze przenosiny do większego modułu robi się tak samo.
Karmienie
Płyny cukrowe, zawsze dostępne. To wielka amatorka cukru: hodowcy opowiadają, że kolonie opróżniają poidełka, a jeden z nich widział, jak jego larwy zaróżowiły się od barwionego nektaru dla kolibrów, który im podawał. W Antomas zalecamy urozmaicenie: nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny nektar lub płyn cukrowy 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, tradycyjnym lub domowej roboty, w którym kropla jest „rozlana” i dostępna, i nigdy na wacie, która pleśnieje i szybko psuje płyn. Wymieniaj go, zanim zacznie fermentować.
Białko: im więcej, tym lepiej. To motor wzrostu i zarazem filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia rozumie, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: niezjedzone jedzenie gnije i przynosi pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby mrówki nie jadły ciągle tego samego:
- Thermobia domestica: mała i miękka ofiara, idealna przy zakładaniu kolonii i dla młodych kolonii.
- Karaczany: karaczan dubia, Blaptica dubia, lub runner, Shelfordella lateralis, świeżo zabite i otwarte.
- Świerszcze, Acheta domesticus: pocięte na kawałki dla małych kolonii; według jednego z hodowców kolonia licząca około stu robotnic zjada całego świerszcza dziennie.
- Mączniki, Tenebrio molitor, świeżo zabite i przecięte.
Sztuczka hodowców: ten gatunek dużo lepiej wykorzystuje otwarte ofiary. Kilku hodowców opowiada, że całe mączniki i muszki owocowe zostawały nietknięte, a gdy tylko podali otwarte karaczany, robotnice zaczęły pić ich soki i rozdzielać je z ust do ust. Zawsze otwieraj ofiarę, zwłaszcza dopóki kolonia jest mała. A ponieważ to gatunek nocny, podawaj białko o zmierzchu i usuwaj resztki następnego ranka. Kupuj owady od zaufanego dostawcy: owady potraktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Woda: zawsze, w probówce z watą na arenie. Nawet jeśli gniazdo jest suche, wody do picia nie może nigdy zabraknąć.
Zimowanie: łagodna zima
Jej zimowanie można wyliczyć dość dokładnie, bo istnieją dane o temperaturze gleby na jej obszarze. Tam gleba na głębokości 50 cm, gdzie jest gniazdo, ochładza się od grudnia do lutego do około 10-14 °C na nizinnej pustyni i do 9-13 °C na podgórzu i w średnio wysoko położonych murawach, gdzie żyje spora część populacji, i przez około trzy miesiące utrzymuje się poniżej 15 °C. W najwyżej położonych miejscach spada jeszcze bardziej. To prawdziwa, choć łagodna zima: na głębokości 1 m gleba nie zamarza. I sama mrówka to pokazuje: w Nowym Meksyku czerw znajdowano w gniazdach od marca do lipca, a w niewoli królowe przerywają składanie jaj jesienią.
Dlatego w Antomas zalecamy zimowanie łagodne, a nie zimne, takie samo jak dla jej sąsiadki P. maricopa: około 3 miesięcy, od grudnia do lutego, w 10-15 °C, najlepiej w okolicach 12-14 °C.
- Stopniowe wejście. W listopadzie wyłącz ogrzewanie i zostaw kolonię na 2-3 tygodnie w 15-18 °C, zanim obniżysz temperaturę. Te 15-18 °C to stopień przejściowy, a nie zimowanie.
- W czasie zimowania: zawsze woda, trochę płynu cukrowego i prawie żadnego białka. Przeszkadzaj jak najmniej.
- Stopniowe wyjście w marcu, znów przez 15-18 °C, aż do powrotu do ciepłego gniazda. Wróć do białka, gdy tylko zobaczysz aktywność i czerw.
- Bardzo małe kolonie: w pierwszą zimę krótsze zimowanie, 6-8 tygodni, w okolicach 15 °C.
- Gdzie: pokój bez ogrzewania często nie schładza się wystarczająco; zwykle sprawdzają się garaż, piwnica albo chłodziarka do wina. Nie trzeba schodzić poniżej około 10 °C i nigdy nie wkładaj kolonii do lodówki w 4-8 °C, jak gatunku z północnej Europy.
Są hodowcy, którzy przez cały rok trzymają ją w cieple. Ale ci, którzy hodują kolonie z populacji wysokogórskich, opowiadają, że bez zimy kolonie stoją w miejscu i w następnym roku tracą apetyt. Zimowanie to bezpieczny wybór.
Zachowanie i obserwacja
Mrówka nocy. W naturze żeruje nocą i tego samego można się spodziewać w domu: ruch skupia się o zmierzchu i w nocy, a w południe niewielka aktywność jest czymś normalnym. Jeśli chcesz zobaczyć mrówki w pełni pracy, obserwuj je pod wieczór.
Spokojna, ale z charakterem. Na co dzień robotnice są spokojne i nie szukają zaczepki. Jeśli otworzysz gniazdo lub w nie stukniesz, wychodzą go bronić, a majory pokazują się jako pierwsze. Królowe założycielki potrafią bardzo zaciekle chronić swój czerw.
Wzrost. Nie ma opublikowanych liczeń kolonii tego gatunku. W najpełniejszym dzienniku hodowli, jaki znaleźliśmy, królowa z letniego lotu miała około 30 robotnic po półtora roku i około 100 po dwóch latach, gdy pojawiły się już pierwsze majory; inny hodowca, przy mniejszym cieple, potrzebował czterech lat, by dojść do około 40. Liczby rzędu tysięcy robotnic krążące w internecie to szacunki, a nie liczenia.
Dużo trofalaksji. Zwróć uwagę, jak przekazują sobie pokarm z ust do ust: zbieraczki wracają z wolem pełnym nektaru lub soku z ofiar i rozdzielają go między towarzyszki i larwy.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić gniazdo w ciemności, a arenę w świetle, i obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Sygnały alarmowe:
- Kolonia, która nie rośnie w pełni sezonu: prawie zawsze brakuje ciepła lub białka.
- Królowa, która nie składa jaj jesienią lub zimą: to normalne (zob. „Zakładanie kolonii: królowa z czerwiem krok po kroku”).
- Kondensacja na ściankach, pleśń lub roztocza: za dużo wilgoci albo zapomniane resztki.
- Kolonia osowiała i bez apetytu po całym roku w cieple: zabrakło jej zimy.
Ucieczki i bariery
Jak prawie wszystkie Camponotus, dobrze się wspina, a mrówka tej wielkości poza formikarium nie przejdzie niezauważona. W Antomas używamy przy nich oleju mineralnego:
- Pas oleju mineralnego w górnej części ścian areny, cienki i ciągły. Odnawiaj go, gdy zbierze się na nim kurz lub resztki.
- Dobrze dopasowana pokrywa, jako druga linia obrony.
- Bez szczelin: sprawdzaj połączenia, zatyczki i rurki.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most do bariery: żadnych gałązek ani kamieni opartych w pobliżu.
Z barierą i dobrze zamkniętym formikarium nie sprawiają problemów.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie żądlą: nie mają żądła. Gdy czują się zaatakowane, gryzą (a ugryzienie majora tej wielkości daje się odczuć) i mogą pryskać kwasem mrówkowym, który piecze na wrażliwej skórze lub w małym skaleczeniu. Nie ma się czym martwić, jeśli pracujesz spokojnie. Jak przy każdym gatunku, obchodź się z nimi za pomocą narzędzi entomologicznych (miękkiego pędzelka lub miękkiej pęsety), a nie rękami, i pracuj powoli, żeby nie zgubić ani nie uszkodzić żadnej robotnicy, a tym bardziej królowej. Nie łącz królowych ani różnych kolonii i nie mieszaj ich z innymi gatunkami. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Trzymać jej przez cały rok w temperaturze pokojowej, bez ciepłego gniazda: prawie nie urośnie.
- Stale przekraczać około 32 °C albo ogrzewać całe gniazdo od spodu, nie zostawiając chłodniejszej strefy.
- Moczyć całego gniazda albo dalej je nawilżać, gdy kolonia już sama reguluje wilgotność.
- Pomijać zimowania albo robić je zimne, w lodówce, jak u gatunku z północnej Europy.
- Wpadać w panikę i przenosić do innej probówki królową, która jesienią przestaje składać jaja.
- Podawać ciągle tego samego owada albo całych i twardych ofiar małej kolonii; lepiej otwarte.
- Podawać cukru na wacie albo dopuszczać, by się skończył.
- Zostawiać resztek jedzenia dłużej niż 24 godziny.
- Używać małych galerii, gdy pojawią się majory.
- Łączyć królowych lub kolonii.
- Brać jej w ręce.
Źródła naukowe
Ten opis powstał na podstawie literatury naukowej o Camponotus ocreatus i jej krewnych, w tym regionalnych faun Nowego Meksyku (Mackay i Mackay, 2002) i Nevady (Wheeler i Wheeler, 1986), danych klimatycznych i danych o temperaturze gleby z jej obszaru oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Główne źródła:
- Emery, C. (1893). Beiträge zur Kenntniss der nordamerikanischen Ameisenfauna. Zoologische Jahrbücher, Abtheilung für Systematik, Geographie und Biologie der Thiere 7: 633–682. PDF w ZOBODAT (otwarty dostęp)
- Wheeler, W. M. (1910). The North American ants of the genus Camponotus Mayr. Annals of the New York Academy of Sciences 20: 295–354. doi:10.1111/j.1749-6632.1910.tb55152.x
- Wheeler, W. M. (1917). The mountain ants of western North America. Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences 52: 457–569. doi:10.2307/20025695
- Creighton, W. S. (1950). The ants of North America. Bulletin of the Museum of Comparative Zoology 104: 1–585. Tekst w Biodiversity Heritage Library (otwarty dostęp)
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Vásquez-Bolaños, M. (2011). Lista de especies de hormigas (Hymenoptera: Formicidae) para México. Dugesiana 18: 95–133. PDF w Dugesiana (otwarty dostęp)
- Tschinkel, W. R. (2005). The nest architecture of the ant, Camponotus socius. Journal of Insect Science 5: 9. doi:10.1673/031.005.0901
- Ness, J. H., Morris, W. F. & Bronstein, J. L. (2009). For ant-protected plants, the best defense is a hungry offense. Ecology 90: 2823–2831. doi:10.1890/08-1580.1
- Martinez, T. & Wheeler, D. E. (1994). Storage proteins in adult ants (Camponotus festinatus): roles in colony founding by queens and in larval rearing by workers. Journal of Insect Physiology 40: 723–729. doi:10.1016/0022-1910(94)90100-7
- Meadows, B. A., Emad, M., Hruska, J. P., Silva, J., Behrends, G. J., Girón, J. C. & Manthey, J. D. (2023). Relatedness within colonies of three North American species of carpenter ants (subgenus Camponotus) and a comparison with relatedness estimates across Formicinae. Insectes Sociaux 70: 191–202. doi:10.1007/s00040-023-00906-7
- Degnan, P. H., Lazarus, A. B., Brock, C. D. & Wernegreen, J. J. (2004). Host–symbiont stability and fast evolutionary rates in an ant–bacterium association: cospeciation of Camponotus species and their endosymbionts, Candidatus Blochmannia. Systematic Biology 53: 95–110. doi:10.1080/10635150490264842
- Wernegreen, J. J., Kauppinen, S. N., Brady, S. G. & Ward, P. S. (2009). One nutritional symbiosis begat another: phylogenetic evidence that the ant tribe Camponotini acquired Blochmannia by tending sap-feeding insects. BMC Evolutionary Biology 9: 292. doi:10.1186/1471-2148-9-292
- LeBrun, E. G., Diebold, P. J., Orr, M. R. & Gilbert, L. E. (2015). Widespread chemical detoxification of alkaloid venom by formicine ants. Journal of Chemical Ecology 41: 884–895. doi:10.1007/s10886-015-0625-3
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany

