Camponotus balzani
Żyje wewnątrz drzewa. Camponotus balzani to gmachówka z lasów Ameryki Południowej, która puste pędy Cecropia, wielkiego drzewa mrówkowego Amazonii, zamienia w drapacz chmur pełen komór, gdzie wychowuje robotnice wszystkich rozmiarów – od zwinnych minorów po majory z wielką głową. Dzieli drzewo z zaciekłymi Azteca, ale sama woli spokój: zamiast atakować, ucieka. I ma zaszczyt, którym mało która mrówka może się pochwalić: jej imię nosi grzyb „mrówek zombie”, Ophiocordyceps camponoti-balzani. Tropikalny klejnot, niemal nieznany w hobby, dla hodowców, którzy szukają czegoś wyjątkowego. Kolonie z królową. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Neotropikalna Camponotus z podrodzaju Tanaemyrmex, która żyje wewnątrz pustych pędów Cecropia, wielkiego drzewa mrówkowego Amazonii. Polimorficzna, spokojna i płochliwa, a do tego typowy gospodarz grzyba „mrówek zombie” Ophiocordyceps camponoti-balzani. Kolonie z królową, monoginiczne. Qbik Wild Duo P 2C (gips) z umiarkowaną wilgotnością i jedną stroną bardziej suchą, 24-28 °C przez cały rok, węglowodany zawsze w poidełku i dużo białka. Bez zimowania (diapauzy): najwyżej łagodny odpoczynek w 22-24 °C. Świetnie się wspina: bariera z PTFE. Bez żądła.
Camponotus balzani Emery, 1894 to gmachówka z wilgotnych lasów tropikalnych Ameryki Południowej o zwyczaju nietypowym dla swojego rodzaju: zamiast drążyć drewno albo gniazdować w ziemi, osiedla się wewnątrz żywego drzewa. Jej ulubionym domem są puste pędy Cecropia – yarumo, guarumo czy embaúby – jednego z najsłynniejszych drzew ekologii tropikalnej, znanego z sojuszu z mrówkami. Dzieli tam sąsiedztwo, a czasem rywalizuje, z agresywnymi mrówkami Azteca, klasycznymi właścicielkami tych drzew.
To gatunek bardzo mało znany w hobby. Nie ma nazwy zwyczajowej, nie ma opublikowanych dzienników hodowli, a niemal wszystko, co o nim wiadomo, pochodzi z badań terenowych nad mrówkami Cecropia i z odkrycia mykologicznego, które w 2011 roku przyniosło mu sławę: grzyba „zombie” opisanego właśnie na podstawie jego robotnic. W tym poradniku zawsze oddzielamy to, co udokumentowano dla C. balzani, to, co wiadomo o jej rodzaju i o mrówkach Cecropia, oraz to, co w Antomas zalecamy przy jej hodowli.
Biologia
Dedykacja dla podróżującego przyrodnika
Opisał ją włoski myrmekolog Carlo Emery w 1894 roku na podstawie materiału z Boliwii, która jest jej miejscem typowym. Epitet honoruje Luigiego Balzana, włoskiego przyrodnika, który pod koniec XIX wieku przemierzył Boliwię i Paragwaj i którego kolekcje owadów badał Emery. Od tamtej pory jej miejsce w ogromnym rodzaju Camponotus zmieniało się kilka razy:
- W 1896 roku sam Emery zaliczył ją do grupy C. maculatus, tej samej co nasza dobrze znana afrykańska C. maculatus.
- W 1914 roku Auguste Forel przeniósł ją do podrodzaju Myrmothrix, a Emery utrzymał ją tam w 1920 roku.
- Dziś Myrmothrix traktuje się jako synonim Tanaemyrmex, a obowiązująca kombinacja to Camponotus (Tanaemyrmex) balzani.
Nie ma synonimów ani podgatunków. Trzeba jednak pamiętać, że Tanaemyrmex to raczej podrodzaj umowny niż grupa naturalna: nowa klasyfikacja mrówek z podrodziny Formicinae z 2016 roku pokazała, że duża część klasycznych podrodzajów Camponotus wymaga gruntownej rewizji.
Od Amazonii po Las Atlantycki
C. balzani to mrówka tropikalnych nizin Ameryki Południowej. Znane są stanowiska z Boliwii, Brazylii, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Wenezueli, Gujany Francuskiej, Paragwaju i północnej Argentyny, od niemal samego równika do około 24° szerokości geograficznej południowej. Badano ją w środkowej Amazonii, w południowo-wschodnim Peru i w lasach atlantyckich południowo-wschodniej Brazylii – trzech najbogatszych w mrówki ekosystemach na Ziemi.
Klimat na większości jej zasięgu jest równikowy: średnie 26-29 °C przez cały rok, minima rzadko spadające poniżej około 23 °C, maksima 31-34 °C i wilgotność względna 75-86%. Nie ma tam termicznych pór roku, tylko pora deszczowa i nieco suchsza, a dzień przez cały rok trwa prawie 12 godzin. Jedynie na południowym krańcu jej zasięgu, w śródlądowych lasach atlantyckich, zimy są nieco chłodniejsze. Weźmiemy to pod uwagę, gdy będziemy mówić o temperaturze i zimowaniu.
Życie wewnątrz drzewa
Cecropia to drzewa pionierskie o bardzo szybkim wzroście, pierwsze zajmujące prześwity w lesie. Ich pędy są puste i podzielone na komory – międzywęźla – które wyglądają, jakby stworzono je specjalnie dla mrówek. Na etykietach okazów C. balzani w kolekcjach naukowych raz po raz powtarza się ta sama adnotacja: „gniazdo w Cecropia”. To jedna z niewielu Camponotus, które regularnie gniazdują wewnątrz tych drzew.
Kolonia zajmuje kilka połączonych ze sobą międzywęźli pędu, jak pionowy blok mieszkalny. To bardzo szczególne gniazdo: wąskie i wydłużone, o gładkich ściankach, chronione przed deszczem i drapieżnikami, z wilgotnym, ale nigdy nie mokrym mikroklimatem, bo woda nie dostaje się do pędu. Niektóre etykiety z kolekcji wskazują też inne podłoża, na przykład podstawę suchego pnia palmy, więc nie jest w stu procentach zależna od Cecropia. Ale pusty pęd to jej znak rozpoznawczy i najlepsza wskazówka, jak urządzić jej dobre formikarium (zob. „Gniazdo: pusty pęd w domu”).
Spokojna alternatywa dla Azteca
Większość Cecropia należy do mrówek Azteca, wyspecjalizowanych wspólniczek drzewa: zaciekle bronią go przed roślinożercami i lianami w zamian za dom i pokarm. C. balzani to lokatorka innego rodzaju. W badaniu w środkowej Amazonii na Cecropia purpurascens 64% z 50 sprawdzonych drzew zajmowały cztery gatunki mrówek, a dwa najczęstsze to Azteca alfari, na 16 drzewach, i C. balzani, na 14. Drzewa jednego i drugiego gatunku nie różniły się ani wysokością, ani objętością międzywęźli: C. balzani nie zadowala się resztkami, tylko zajmuje drzewa tego samego typu co jej wielka konkurentka.
Różnica tkwi w charakterze. W pracy, w której opisano jej najbliższą krewną, C. reburrus, odnotowano, że oba gatunki zachowują się w pędach tak samo: gdy coś je zaniepokoi, uciekają zamiast atakować. Nic wspólnego z Azteca, które wychodzą masowo, by gryźć każdego intruza. Dlatego specjaliści od mrówek Cecropia uważają ją za „niedawną i drugorzędną” partnerkę drzewa: używa go jako domu, ale nie łączy jej z nim pakt obronny, jaki mają Azteca.
Królowe szukające leśnych prześwitów
Jak królowa C. balzani wybiera swoje drzewo? W latach 90. Douglas Yu i Diane Davidson posadzili w południowo-wschodnim Peru, na brzegach rzek i w niewielkich prześwitach leśnych, sadzonki kilku gatunków Cecropia i obserwowali, które królowe założycielki je kolonizują. Wyniki dla C. balzani były bardzo wyraźne:
- Jej królowe pojawiały się ponadprzeciętnie często w prześwitach leśnych, gdzie w dodatku radziły sobie lepiej.
- Były generalistkami: przyjmowały niemal wszystkie gatunki Cecropia, a brakowało ich tylko na tym o bardzo małych międzywęźlach, w których się nie mieszczą.
Ta preferencja zgadza się z tym, co wiadomo o mrówkach Cecropia w ogóle: rodzaj światła, z prześwitu czy z podszytu, wpływa na to, które mrówki zajmują drzewo i jak im się wiedzie. Aby dostać się do środka, królowe założycielki mrówek Cecropia wykorzystują prostomę – niewielki, cienki i pozbawiony włókien fragment ściany międzywęźla, który działa jak gotowe drzwi: królowa przebija go, zamyka się w środku i zatyka otwór od wewnątrz. Od tej chwili zakładanie kolonii przebiega klasycznie, jak u Camponotus.
Drzewo, które karmi
Cecropia dają nie tylko dom, ale też pokarm. U nasady każdego liścia mają poduszeczki z włosków, tzw. trichilia, z których bez przerwy wyrastają drobne, białe i pożywne ciałka Müllera. Badanie opublikowane w Science w 1971 roku wykazało, że ich komórki magazynują glikogen, cukier zapasowy typowy dla zwierząt, co u rośliny jest wyjątkowe: drzewo dosłownie wytwarza dla swoich mrówek „zwierzęcy” pokarm. Oprócz glikogenu zawierają lipidy i białka.
W międzywęźlach, w których żyją C. balzani i C. reburrus, znaleziono ciałka Müllera i czerwce, drobne pluskwiaki, które od wewnątrz pędu wysysają sok drzewa i wydzielają spadź. Jest bardzo prawdopodobne, że podobnie jak inne mrówki Cecropia, C. balzani korzysta z tej spadzi, choć hodowlę czerwców opisano bezpośrednio tylko u jej krewnej. Wniosek dla hodowli jest prosty: dużo węglowodanów i urozmaicone białko (zob. „Karmienie”).
Mrówka, od której nazwano grzyba zombie
W 2011 roku zespół mykologów i biologów pod kierunkiem Harry’ego Evansa i Davida Hughesa opublikował odkrycie, o którym usłyszał cały świat. Słynny grzyb „mrówek zombie”, Ophiocordyceps unilateralis, okazał się nie jednym gatunkiem, lecz zespołem gatunków, z których każdy specjalizuje się w innej mrówce-gospodarzu. W lasach atlantyckich stanu Minas Gerais w Brazylii opisano cztery nowe gatunki, a jeden z nich nazwano od jego ofiary: Ophiocordyceps camponoti-balzani, opisany na podstawie robotnic C. balzani, która jest jego gospodarzem typowym.
Cykl życiowy tych grzybów to scenariusz horroru. Zarodnik spada na żerującą robotnicę, przebija jej kutykulę, a grzyb rośnie w jej ciele. Pod koniec infekcji mrówka porzuca normalne zachowanie, wspina się w odsłonięte miejsce na roślinności, zaciska na nim żuwaczki i tam umiera, uczepiona w tzw. „ugryzieniu śmierci”. Wtedy grzyb wyrasta z ciała i z góry zrzuca zarodniki na ścieżkę jej towarzyszek. W przypadku O. camponoti-balzani grzyb pokrywa stawy odnóży i czułki poduszeczkami czekoladowobrązowej grzybni, a jego część płodna dojrzewa do ciemnobrązowej, niemal czarnej barwy.
Co wiadomo o samej manipulacji? Najdokładniejsze badania przeprowadzono w Tajlandii na innej Camponotus, C. leonardi, a wyniki są zdumiewające:
- Dokładne miejsce. Zakażone mrówki umierały, wgryzając się w spód liści, głównie w nerw, około 25 cm nad ziemią – na bardzo konkretnej wysokości i w bardzo konkretnym mikroklimacie, najlepszych dla wzrostu grzyba i uwalniania zarodników. Ciała przeniesione przez badaczy wyżej lub niżej dawały grzybowi gorsze wyniki.
- Dokładna godzina. Ugryzienia następowały synchronicznie, około południa słonecznego.
- Zablokowane żuwaczki. Grzyb uszkadza mięśnie żuwaczek, które pozostają skurczone: mrówka nie może się już puścić.
To ten sam typ grzyba, który pasożytuje na naszej C. castaneus w lasach Ameryki Północnej. I uspokajająca wiadomość: te grzyby zależą od ściółki, wilgoci i zarodników spadających z góry w lesie tropikalnym. Nie atakują kolonii hodowlanych ani ludzi.
Wierna nienaruszonemu lasowi
Niedaleko Manaus, w środkowej Amazonii, prowadzony jest jeden z najdłuższych eksperymentów ekologicznych na świecie: Projekt Dynamiki Biologicznej Fragmentów Lasu, w którym od dziesięcioleci bada się, co dzieje się z lasem tropikalnym, gdy zostaje pocięty na leśne wyspy. W 2012 roku opublikowano tam analizę sieci sojuszy między mrówkami a roślinami z domacjami, czyli jamami, które rośliny udostępniają mrówkom. C. balzani pojawiła się w lesie ciągłym, związana z jednym gatunkiem rośliny, i nie było jej we fragmentach. Sieć sojuszy jako całość okazała się dość odporna na fragmentację, ale niektóre gatunki, takie jak ten, znaleziono wyłącznie w nienaruszonym lesie.
Robotnice wszystkich rozmiarów
C. balzani jest polimorficzna: ma robotnice minor i dobrze rozwinięte majory, z większą głową, zwężoną ku przodowi. Właśnie to odróżnia ją od najbliższej krewnej, C. reburrus, opisanej w 2012 roku z Ekwadoru, która – na ile wiadomo – nie ma majorów, co u Camponotus jest wielką rzadkością. Kody kreskowe DNA umieszczają oba gatunki obok siebie i oba żyją w Cecropia. C. reburrus jest mniejsza we wszystkich kastach, ma mało sterczących włosków po bokach głowy i żółte pasy na gasterze; C. balzani – dużo sterczących włosków i jednolicie jasnobrązowy gaster.
W naturze kolonie mają jedną królową, jak zwykle u Camponotus tego typu, a zakładanie kolonii jest klaustralne: królowa zamyka się w międzywęźlu i wychowuje pierwsze robotnice, nie wychodząc na zewnątrz, z zapasów własnego ciała. Wielkości dorosłych kolonii nie badano. W domu zobaczysz podział zadań typowy dla rodzaju: minory żerują, a majory częściej zostają w gnieździe.
Kwas mrówkowy: broń i środek dezynfekujący
Jak wszystkie mrówki z podrodziny Formicinae, C. balzani nie ma żądła. Jej obroną chemiczną jest kwas mrówkowy, który wystrzeliwuje przez acidoporus, dyszę na końcu gastera. I nie używa go tylko jako broni: w 2020 roku wykazano, że Formicinae połykają własny jad podczas czyszczenia, dzięki czemu wole – „żołądek społeczny”, w którym przechowują pokarm do dzielenia się – pozostaje bardzo kwaśne i hamuje drobnoustroje, które dostają się do niego z jedzeniem.
Wielkość i morfologia
Camponotus średniej lub dużej wielkości, polimorficzna i bez żądła. Jej morfologia jest słabo opisana w literaturze: najdokładniejsze jest porównanie z C. reburrus autorstwa Mackaya i Barrigi (2012).
- Ubarwienie. Od średnio- do jasnobrązowego. Minory mają jednolicie jasnobrązowy gaster; u majorów i królowych pasy na gasterze, jeśli występują, są tylko bladobrązowe, nigdy żółte jak u C. reburrus.
- Owłosienie. Minory mają dużo sterczących włosków po bokach głowy – to dobra cecha do odróżnienia jej od C. reburrus, która ma ich bardzo mało.
- Robotnice minor. Średnio nieco większe niż u C. reburrus, choć zakresy wielkości obu gatunków mocno się pokrywają.
- Majory. Dobrze rozwinięte, z dużą głową o bokach zwężonych ku przodowi i z kilem na nadustku, płytce nad żuwaczkami.
- Królowa. Znacznie większa niż u C. reburrus, o długości całkowitej ponad 1 cm i z brązowym gasterem, najwyżej z bladymi plamkami.
- Samiec. Blado średniobrązowy, o długości ponad 5 mm.
- Gaster. Kończy się acidoporusem, przez który wystrzeliwuje kwas mrówkowy.
C. balzani to mrówka żyjąca w pionie: całe życie wspina się i schodzi po pędach i pniach. Zauważysz to od razu w formikarium, gdzie bez najmniejszego trudu chodzi po ściankach (zob. „Ucieczki i bariery”).
Przybliżone wymiary
- Królowa: ponad 10 mm długości całkowitej
- Samiec: ponad 5 mm długości całkowitej
- Robotnice minor i majory: brak opublikowanych wymiarów, do których udało nam się dotrzeć; majory są wyraźnie większe od minorów
Wymiary królowej i samca pochodzą z pracy Mackaya i Barrigi (2012), którzy porównują je z wymiarami C. reburrus, której królowa nie osiąga 7 mm, a samiec ma około 4,7 mm. Dla robotnic nie podajemy liczb: nie znaleźliśmy opublikowanych pomiarów.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
W Antomas klasyfikujemy ją jako gatunek dla zaawansowanych. Nie jest delikatna: je wszystko, jest spokojna i nie potrzebuje ekstremalnych warunków. Ma jednak swoje wymagania:
- Jest naprawdę tropikalna. Pochodzi z klimatu bez zimy, z 24-28 °C przez cały rok, i nie znosi długotrwałego chłodu. W domu potrzebuje stabilnego ciepła także podczas naszej zimy.
- Ma bardzo szczególne gniazdo. W naturze żyje w wąskich, wydłużonych komorach wewnątrz pędu, przy umiarkowanej wilgotności: ani suche gniazdo Camponotus z otwartych lasów, ani gniazdo przemoczone.
- Jest bardzo mało znana. Nie ma opublikowanych dzienników hodowli, a prawie wszystko, co wiemy, wynika z jej biologii w naturze i z doświadczeń z innymi tropikalnymi Camponotus.
- Świetnie się wspina. To mrówka nadrzewna: bariera jest niezbędna od pierwszego dnia.
I naprawdę warto. To mrówka amazońskich Cecropia, z robotnicami wszystkich rozmiarów, spokojnym charakterem i grzybem noszącym jej imię. Do tego sprzedajemy ją jako kolonie z królową, już rozwinięte, z robotnicami i czerwiem: oszczędzasz sobie najdelikatniejszą fazę, czyli zakładanie kolonii.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 24-28 °C przez cały rok. To temperatura jej lasu, gdzie średnie miesięczne wynoszą od 26 do 29 °C, a minima ledwo spadają poniżej 23 °C.
- Arena: może być nieco cieplejsza na jednym końcu, do 30-32 °C, żeby kolonia mogła wybierać. Nigdy silnego ciepła wewnątrz gniazda.
- Wilgotność: umiarkowana, z gradientem: jedna część gniazda wilgotna, druga bardziej sucha. Arena sucha.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: strefa gniazda w ciemności, a arena oświetlona, ze zwykłym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie (diapauza): nie (zob. „Bez zimowania: klimat bez zimy”).
Gniazdo: pusty pęd w domu
W naturze C. balzani żyje w międzywęźlach Cecropia: wydłużonych komorach o gładkich ściankach, z wilgotnym i stabilnym mikroklimatem, ale bez wolnej wody. Idealne formikarium dla niej próbuje odtworzyć te trzy rzeczy: niewielkie komory, umiarkowaną wilgotność i stabilność. Ponieważ pochodzi z lasu o wilgotności powietrza 75-86%, warto wybrać gniazdo, które zatrzymuje trochę wilgoci; a ponieważ w pędzie nigdy nie stoi woda, to gniazdo nie powinno być mokre w całości.
Dlatego w Antomas polecamy serię Qbik Wild od Anthouse, z gipsu, który dobrze trzyma wilgoć. Dla kolonii takiej jak nasze, już z robotnicami, Qbik Wild Duo P 2C z dwiema komorami: nawilżaj tylko jedną z nich, a drugą zostaw bardziej suchą, a kolonia sama wybierze, gdzie umieścić czerw.
Powiększ formikarium, gdy gniazdo zrobi się dla nich za małe: sygnałem jest widok wielu robotnic stojących bezczynnie na arenie, bez miejsca w środku. Nie spiesz się: w zbyt dużym gnieździe nadmiarowe komory zamieniają się w śmietniki. Uzupełnij zestaw tak:
- Bariera z PTFE (fluon) w górnej części ścianek areny i dobrze dopasowana pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Sucha arena, z odrobiną podłoża, gałązką lub kawałkiem kory do wspinaczki, a jeśli chcesz ładnego akcentu – kawałkiem pustej trzciny albo korka z korytarzami: mrówka z pędów uwielbia je eksplorować. Nic, co mogłoby posłużyć jako most do bariery.
- Woda zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą.
- Poidełko na płyny z cukrem, nigdy na wacie (zob. „Karmienie”).
- Łagodne ogrzewanie z jednej strony gniazda (kabel lub mata grzewcza), z dala od poidełka i zawsze z termostatem, żeby powstał gradient.
W pierwszych tygodniach pilnuj wilgotności: jeśli widzisz skraplanie się wody na szybie albo pleśń, nawilżaj mniej; jeśli kolonia zawsze tłoczy się przy wilgotnej strefie, a gips wygląda na suchy, dodaj trochę więcej wody. Po kilku dniach obserwacji znajdziesz właściwy punkt.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu kolonii daj jej odpocząć kilka godzin w spokojnym, ciemnym miejscu, w 24-26 °C, i sprawdź, czy ma wodę. Gdy przyjdzie pora przenieść ją do formikarium, w Antomas robimy to przez wysypanie: otwieramy pojemnik na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie wysypujemy królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem. Trzy rady:
- Przygotuj wszystko wcześniej: złożone formikarium, suchą i nałożoną barierę z PTFE, probówkę z wodą na miejscu i nawilżoną komorę gniazda.
- Pracuj nad tacą, bo od razu wspinają się po pojemniku, narzędziach i dłoniach.
- Spokojnie: po wysypaniu robotnice zbierają czerw i zanoszą go do gniazda. Zostaw strefę gniazda w ciemności, a w ciągu kilku godzin się urządzą.
Jeśli kiedyś będziesz musiał przenieść je do innego formikarium, użyj tej samej metody.
Zakładanie kolonii i wzrost
W Antomas sprzedajemy C. balzani jako kolonie z królową, już założone, z robotnicami i czerwiem. Oznacza to, że najdelikatniejsza faza, zakładanie kolonii, jest już za nimi. Mimo to warto wiedzieć, jak powstaje kolonia: zakładanie jest klaustralne. Po locie godowym zapłodniona królowa odrzuca skrzydła, szuka zamkniętej jamy – w naturze międzywęźla Cecropia – zamyka się w niej i wychowuje pierwsze robotnice, nie wychodząc po pokarm, zużywając zapasy własnego ciała i mięśni lotnych. Pierwsze robotnice są małe, a ich rozmiar rośnie z każdym pokoleniem.
W jakim tempie rośnie? Nikt tego nie zmierzył u tego gatunku. U tropikalnych Camponotus rozwój od jaja do robotnicy trwa zwykle około 6-10 tygodni, zależnie od temperatury, a majory pojawiają się, gdy kolonia osiągnie odpowiednią wielkość.
Są dwa klucze do dobrego wzrostu: stabilne ciepło, bez spadków poniżej przedziału 24-28 °C, i dużo białka. U mrówki z lasu tropikalnego chłód nie zabija od razu, ale hamuje rozwój czerwiu: dlatego lepsze jest ciepłe i stabilne gniazdo niż takie, które zimą ma temperaturę mieszkania.
Karmienie
Płyny z cukrem, zawsze dostępne. W naturze żyje otoczona cukrem: spadzią pluskwiaków, nektarem i glikogenem z ciałek Müllera. Urozmaicaj węglowodany: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu, a inny płyn z cukrem lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Do nektaru możesz też dodać trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn. Używaj tradycyjnego albo domowego poidełka, w którym kropla jest „rozlana” i dostępna, i wymieniaj ją, zanim sfermentuje: w cieple, którego potrzebuje ten gatunek, fermentuje szybciej.
Białko: im więcej, tym lepiej. To motor jej wzrostu, a zarazem filozofia Antomas: jeśli codziennie zajmujesz się formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia „rozumie”, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar jedzenia gnije i przynosi pleśń i roztocza, zwłaszcza w ciepłym i nieco wilgotnym gnieździe, takim jak jej. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Thermobia domestica, termofilka – mała i miękka ofiara, idealna dla młodych kolonii.
- Świerszcze, pokrojone lub świeżo uśmiercone.
- Małe karaczany, takie jak Shelfordella lateralis (runner) albo nimfy Blaptica dubia.
- Muchy, Drosophila i pokrojone mączniki.
Ciałka Müllera Cecropia są bogate w glikogen, lipidy i białka. Aby od czasu do czasu naśladować ten składnik diety, w Antomas proponujemy podać szczyptę ugotowanego żółtka jaja lub inną pożywną papkę, w małej ilości, usuwając resztki następnego dnia. To uzupełnienie, a nie zamiennik owadów.
Sposób na płochliwą mrówkę: jeśli widzisz, że w dzień prawie nie wychodzą, podawaj białko późnym popołudniem, a resztki usuwaj rano. Wiele Camponotus ożywia się, gdy zapada zmrok.
Woda: zawsze, w probówce z watą na arenie. W cieple, którego potrzebuje, paruje szybciej: sprawdzaj ją często.
Bez zimowania: klimat bez zimy
C. balzani nie zimuje (nie przechodzi diapauzy). Na niemal całym jej zasięgu nie ma chłodnej pory roku: w Amazonii średnie miesięczne prawie się nie zmieniają w ciągu roku, a jedyną porą jest pora deszczowa. Twoja kolonia potrzebuje ciepła, pokarmu i wody przez cały rok, także podczas naszej zimy.
- Ciepło przez cały rok: 24-28 °C w gnieździe. Zimą – ze źródłem ciepła z termostatem.
- Łagodny odpoczynek, opcjonalny: jeśli chcesz, podczas naszej zimy możesz trzymać gniazdo nieco chłodniej, w 22-24 °C, przez miesiąc lub dwa. To najbliższe odpowiednikowi nieco chłodniejszej zimy na południowym krańcu jej zasięgu – i wcale nie jest konieczne.
- Nigdy poniżej 20 °C przez dłuższy czas: aktywność spada, a rozwój czerwiu staje.
- Podczas tego odpoczynku, jeśli go zastosujesz, nadal podawaj wodę, węglowodany i trochę białka.
Zachowanie w niewoli
Płochliwa i spokojna. To jej najbardziej charakterystyczna cecha. W naturze, gdy coś zakłóci spokój w pędzie, robotnice uciekają zamiast atakować, i w formikarium dzieje się to samo: gdy coś je wystraszy, wycofują się do gniazda i zabierają czerw. To nie jest mrówka, która wychodzi masowo gryźć, jak Azteca, z którymi dzieli drzewo.
Bardziej aktywna przy słabym świetle. Jak wiele Camponotus, prawdopodobnie zobaczysz więcej ruchu o zmierzchu i w nocy, a mniej w południe. Nie oznacza to, że z kolonią dzieje się coś złego.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie po to, by trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę oraz obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Z czasem przyzwyczajają się do Twojej obecności – nawet tak ostrożny gatunek jak ten.
Sygnały alarmowe:
- Czerw, który przestaje się rozwijać albo znika: prawie zawsze brakuje ciepła albo białka.
- Kolonia stłoczona i niemal nieruchoma: sprawdź temperaturę; prawdopodobnie jest poniżej 22 °C.
- Skroplona woda na ściankach albo pleśń: za dużo wilgoci albo zapomniane resztki.
- Robotnice ciągle stłoczone przy probówce z wodą: gniazdo jest zbyt suche.
- Wiele robotnic stojących bezczynnie na arenie, bez miejsca w środku: czas powiększyć formikarium.
Ucieczki i bariery
C. balzani to mrówka nadrzewna i bez żadnego trudu wspina się po szkle i plastiku. Od pierwszego dnia:
- Bariera z PTFE (fluon) w górnej części ścianek areny, cienka i ciągła. Jest najpewniejsza przy gatunkach, które dobrze się wspinają. Odnawiaj ją, gdy zauważysz, że się ściera albo zbiera kurz.
- Olej parafinowy jako wzmocnienie, jeśli wolisz, w cienkim pasku nad PTFE.
- Dobrze dopasowana pokrywa jako druga linia obrony.
- Żadnych szczelin: sprawdzaj połączenia, zatyczki i rurki.
- Nic, co może posłużyć jako most: żadnych gałązek ani kory opartych w pobliżu bariery.
- Ostrożnie przy otwieraniu: otwieraj tylko tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie i zamykaj po skończeniu.
Z dobrze nałożoną barierą i wszystkim szczelnie dopasowanym nie sprawia problemów.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie żądli: nie ma żądła. To płochliwa mrówka, która woli uciekać, ale gdy poczuje się osaczona, może gryźć – majory mocniej – i pryskać kwasem mrówkowym, który piecze na wrażliwej skórze albo w małej rance. Obsługuj ją narzędziami entomologicznymi (miękkim pędzelkiem lub miękką pęsetą), nigdy rękami. Nie łącz królowych ani różnych kolonii i nie trzymaj ich z innymi gatunkami. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Zimować jej w chłodzie jak mrówek europejskich albo trzymać ją tygodniami poniżej 20 °C: to mrówka z lasu tropikalnego.
- Moczyć całego gniazda: wilgotność umiarkowana i z gradientem, nigdy mokro.
- Dopuszczać do wyschnięcia probówki z wodą.
- Zapominać o barierze albo zostawiać szczeliny i źle dopasowane pokrywy: świetnie się wspina.
- Przenosić jej do gniazda zbyt dużego jak na jej wielkość.
- Podawać płynów z cukrem na wacie albo pozwalać im fermentować.
- Dawać ciągle tego samego owada albo zostawiać nieuprzątnięte resztki.
- Łączyć królowych albo różnych kolonii.
- Brać jej do rąk.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Camponotus balzani, o mrówkach Cecropia i o jej rodzaju, danych o rozmieszczeniu i danych klimatycznych z jej zasięgu oraz doświadczenia Antomas z innymi tropikalnymi Camponotus. Główne źródła:
- Mackay, W. P. & Barriga, P. A. (2012). A new species of Neotropical carpenter ant in the genus Camponotus (Hymenoptera: Formicidae), apparently without major workers. Psyche: A Journal of Entomology 2012: 382938. doi:10.1155/2012/382938
- Evans, H. C., Elliot, S. L. & Hughes, D. P. (2011). Hidden diversity behind the zombie-ant fungus Ophiocordyceps unilateralis: four new species described from carpenter ants in Minas Gerais, Brazil. PLoS ONE 6: e17024. doi:10.1371/journal.pone.0017024
- Yu, D. W. & Davidson, D. W. (1997). Experimental studies of species-specificity in Cecropia–ant relationships. Ecological Monographs 67: 273–294. doi:10.1890/0012-9615(1997)067[0273:ESOSSI]2.0.CO;2
- Davidson, D. W. & Fisher, B. L. (1991). Symbiosis of ants with Cecropia as a function of light regime. In: Huxley, C. R. & Cutler, D. F. (eds.), Ant–Plant Interactions. Oxford University Press, pp. 289–309. doi:10.1093/oso/9780198546399.003.0020
- Passmore, H. A., Bruna, E. M., Heredia, S. M. & Vasconcelos, H. L. (2012). Resilient networks of ant-plant mutualists in Amazonian forest fragments. PLoS ONE 7: e40803. doi:10.1371/journal.pone.0040803
- Rickson, F. R. (1971). Glycogen plastids in Müllerian body cells of Cecropia peltata — a higher green plant. Science 173: 344–347. doi:10.1126/science.173.3994.344
- Andersen, S. B. et al. (2009). The life of a dead ant: the expression of an adaptive extended phenotype. The American Naturalist 174: 424–433. doi:10.1086/603640
- Hughes, D. P. et al. (2011). Behavioral mechanisms and morphological symptoms of zombie ants dying from fungal infection. BMC Ecology 11: 13. doi:10.1186/1472-6785-11-13
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany
