Pogonomyrmex maricopa
Przez lata jej jad uchodził za najbardziej toksyczny, jaki kiedykolwiek zmierzono u owada. Pogonomyrmex maricopa to czerwona żniwiarka z pustyń południowego zachodu Ameryki Północnej: każda robotnica wyrusza sama na rozgrzaną ziemię w poszukiwaniu nasion, kolonie wznoszą kopce ze scementowanego piasku, które opierają się wichurom na wydmach, a królowe odbywają loty godowe na szczytach krzewów po burzach monsunowych. Jej największy wróg, jaszczurka rogata, ma we krwi antidotum na jej żądło. Żywa legenda pustyni dla doświadczonych hodowców, którzy potrafią ją uszanować. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
Żniwiarka z pustyń południowo-zachodniej Ameryki Północnej, słynna z tego, że jej jad przez lata był najbardziej toksycznym jadem zmierzonym u owada. Młode kolonie z jedną królową i czerwiem. Zakłada kolonie klaustralnie, ale w Antomas hodujemy ją metodą wspomaganego zakładania półklaustralnego, z łatwymi nasionami, takimi jak mniszek lekarski. QBIK ONE ze średnimi korytarzami lub Qbik Wild One P 1C, 25-30 °C z ciepłą strefą 30-32 °C z jednego boku, czerw w wilgotnej strefie i spichlerz zawsze suchy, drobne lub łamane nasiona, białko w zależności od liczby larw, cukier 1-2 razy w miesiącu i zimowanie przez 3-4 miesiące w 10-15 °C. Nigdy rękami: narzędzia, bariera z oleju mineralnego i pokrywa. To nie jest gatunek do domów z małymi dziećmi lub zwierzętami ani dla osób uczulonych na użądlenia błonkówek.
Pogonomyrmex maricopa Wheeler, 1914 to żniwiarka z pustyń Ameryki Północnej: krzepka mrówka z podrodziny Myrmicinae, rdzawoczerwona, od jasnego do bardzo ciemnego odcienia, z „brodą” z długich włosków pod głową, od której wziął nazwę jej rodzaj, i z żądłem, które przyniosło jej sławę. To gatunek siostrzany Pogonomyrmex californicus, z którym łączy ją grupa, wygląd i zwyczaje, ale jest nieco większa, bardziej matowa i znacznie bardziej toksyczna. Żyje na otwartych, płaskich i dobrze przepuszczalnych terenach, często piaszczystych, gdzie jej robotnice wychodzą pojedynczo zbierać nasiona na rozgrzanej do białości ziemi.
Sławę zawdzięcza jadowi, w badaniach na myszach około 23 razy bardziej toksycznemu niż pszczeli i przez lata najbardziej toksycznemu zmierzonemu u owada. Ale ma do opowiedzenia znacznie więcej: jaszczurkę, która ją zjada, bo nosi antidotum we krwi, toksyny wymierzone w kręgowce, kopuły z „cementu” na wydmach, gody na szczytach krzewów i robotnice, które zbierają pokarm w pojedynkę. W domu to wdzięczna i bardzo ciekawa do obserwowania żniwiarka, pod warunkiem że szanujesz jej żądło.
Biologia
Przez lata najbardziej toksyczny zmierzony jad owada
Do porównywania jadów używa się LD50, czyli dawki, która zabija połowę zwierząt doświadczalnych, w miligramach na kilogram masy ciała: im niższa, tym bardziej toksyczny jad. Amerykański entomolog Justin O. Schmidt zmierzył ją u kilkudziesięciu błonkówek, wstrzykując jad do żyły ogonowej myszy laboratoryjnych. P. maricopa dała wynik 0,12 mg/kg:
- P. maricopa: 0,12 mg/kg.
- Średnia zmierzonych Pogonomyrmex: 0,66 mg/kg.
- Pszczoła (Apis mellifera): 2,8 mg/kg.
- Żronka, tak zwana „aksamitna mrówka” (Dasymutilla klugii): 71 mg/kg.
Innymi słowy, jej jad jest około 23 razy bardziej toksyczny niż pszczeli. W 1996 roku księga rekordów owadów Uniwersytetu Florydy ogłosiła go najbardziej toksycznym znanym jadem owada i w ten sposób trafił do Księgi Guinnessa. Schmidt obliczył, że około 12 użądleń wystarczyłoby teoretycznie, by zabić szczura o masie 2 kg: to obliczenie laboratoryjne, którego nie można przenosić na człowieka.
Dziś ten rekord wymaga zastrzeżenia. Wśród 20 zmierzonych żniwiarek północnoamerykańskich LD50 wynoszą od 0,12 do 0,7 mg/kg, a P. maricopa nadal jest na najbardziej toksycznym końcu skali. Ale w przeglądzie z 2019 roku Schmidt podaje wynik argentyńskiej Pogonomyrmex, P. cunicularius: 0,088 mg/kg, czyli jeszcze bardziej toksyczny. Uczciwie trzeba powiedzieć, że P. maricopa ma najbardziej toksyczny zmierzony jad wśród owadów Ameryki Północnej i że przez lata był to rekord świata.
Rogata jaszczurka z antidotum we krwi
Rogate jaszczurki (Phrynosoma), spłaszczone i kolczaste, żywią się głównie żniwiarkami. Jak im się to udaje przy takim jadzie? W 1989 roku Paul Schmidt, Wade Sherbrooke i Justin Schmidt znaleźli odpowiedź: osocze teksańskiej jaszczurki rogatej (Phrynosoma cornutum) zawiera jeden lub kilka czynników, które neutralizują jad żniwiarek. Z jadem P. maricopa:
- Mysz: LD50 0,12 µg na gram masy ciała.
- Teksańska jaszczurka rogata: LD50 162 µg/g, czyli około 1350 razy więcej.
- Jaszczurka, która nie je żniwiarek (Sceloporus jarrovii): LD50 28 µg/g; wytrzymuje około sześć razy mniej niż jaszczurka rogata.
Antidotum jest bardzo specyficzne: nie działa na jad pszczoły, grzechotnika, żmii Russella ani kobry. W 2019 roku Justin Schmidt omówił tę „bitwę ekologicznych ikon”: jady 23 zbadanych żniwiarek są bardzo śmiertelne dla myszy i prawie nieaktywne u jaszczurek rogatych. A najbardziej śmiercionośny ze wszystkich był gatunek południowoamerykański, z terenów, na których jaszczurki rogate nie występują.
Toksyny wymierzone w kręgowce
Dlaczego tak bardzo boli? W 2024 roku międzynarodowy zespół kierowany przez Samuela Robinsona rozłożył na czynniki pierwsze jad żniwiarek: jest „stosunkowo prosty”, złożony głównie z peptydów, a niemal cały długotrwały ból wywołuje jedna ich klasa. To krótkie, hydrofobowe peptydy bez cystein, które działają na bramkowane napięciem kanały sodowe neuronów czuciowych ssaków: obniżają próg ich aktywacji i nie pozwalają im się inaktywować, więc nerw dalej wysyła impulsy.
Dwie z głównych bohaterek pochodzą właśnie z jadu P. maricopa: to myrmicitoksyny Pm1a i Pm2a. Obie działają na kanały NaV1.6 i NaV1.7, ten ostatni kluczowy w przewodzeniu bólu, a Pm2a także na NaV1.8 i NaV1.9. U myszy wywołują uporczywy ból, który znosi tetrodotoksyna, jad ryb rozdymkowatych. A co najbardziej uderzające: nie działają na owady. Autorzy wnioskują, że toksyny te wyewoluowały najwyraźniej specjalnie po to, by odstraszać kręgowce. Pasuje to do jej trybu życia: kolonia, która trzyma pod ziemią spichlerz, to kuszący kąsek dla pustynnych ssaków, ptaków i gadów.
3 na 4 w skali bólu Schmidta
Schmidt nie tylko mierzył jady: odczuwał je także na własnej skórze. Jego słynna skala bólu ma stopnie od 1 do 4, a punktem odniesienia jest użądlenie pszczoły, które dostaje 2. P. maricopa dostaje 3, a w swojej książce The Sting of the Wild (2016) Schmidt opisuje je tak: „Po ośmiu bezlitosnych godzinach wiercenia w tym wrośniętym paznokciu odkrywasz, że wiertło utknęło w palcu”.
To nie jest ukłucie, które szybko mija: to fale intensywnego, głębokiego bólu przez 4-8 godzin, z gęsią skórką i miejscowym poceniem się wokół użądlenia. Wszystkie 21 Pogonomyrmex ocenionych przez Schmidta ma 3, a jedyną mrówką z oceną 4 jest Paraponera clavata. P. maricopa wyróżnia się nie tyle bólem, który dzieli z resztą rodzaju, ile toksycznością jadu.
Córka piasku i pustyni
Według rewizji rodzaju autorstwa Cole’a (1968) żyje w zachodnim Teksasie, Nowym Meksyku, południowym Kolorado, południowym Utah, Arizonie, południowo-wschodniej Nevadzie i południowo-wschodniej Kalifornii, a w Meksyku w stanach Sinaloa, Sonora, w północnej Chihuahui i północnej Kalifornii Dolnej. Jest liczna na południu Nowego Meksyku i należy do najpospolitszych żniwiarek Arizony, a opublikowane stanowiska leżą na wysokości od około 150 do około 1400 m n.p.m.
Zawsze gniazduje na otwartym i płaskim terenie, na glebach piaszczystych, pylastych lub gliniastych, a rzadko na skałach. To jedna z niewielu mrówek, które potrafią gniazdować w sypkim piasku, nawet na białych wydmach White Sands. Jej gniazda to kratery z piasku lub otoczaków albo kopuły o żwirowej powierzchni; w Arizonie opisano kopce o wysokości 30-45 cm z ziemi, gałązek i kamyczków, pośrodku polanki bez roślinności o średnicy 1,2-3 m. Młode kolonie otaczają tylko wejście gałązkami i resztkami: kopiec pojawia się w drugim roku.
Kopuła z „cementu” na wydmach
W 2003 roku ekolog Walter Whitford opisał coś nieoczekiwanego na polu wydm z drobnego piasku w Nowym Meksyku. P. maricopa tworzy tam gęste populacje, liczące około 37 kolonii na hektar, i pokrywa od 50 do 75% każdego kopca o średnicy 1,2 m twardą kopułą ze scementowanego piasku:
- Węglan wapnia: około 60% w kopule wobec 4% w otaczającej glebie.
- Budowa: kopuła i komory w pierwszych 30 cm są scementowane; niżej, między 30 a 60 cm, jest wilgotny piasek z wieloma komorami i tunelami.
Skąd bierze się cement? Pod wydmami, na głębokości 1-3 m, leży warstwa caliche, naturalnej skorupy z węglanu wapnia, i według Whitforda stamtąd pochodzi wapń w kopułach. Kopuła chroni gniazdo przed erozją: wichury od stycznia do kwietnia ścierają stronę wystawioną na wiatr, a w listopadzie jest już naprawiona. Wraz z tą erozją na powierzchnię wraca około 620 kg węglanu wapnia na hektar: mrówka, która zmienia chemię gleby. W 1991 roku nawet widłorogi rozkopały kilka kopuł i wyglądało na to, że zjadają ten materiał. Na razie to obserwacja z jednego stanowiska.
Gody na krzewach po monsunie
P. maricopa czeka z rozmnażaniem na deszcze monsunowe: lata od czerwca do sierpnia, a nowe kolonie powstają od lipca do października. Bert Hölldobler badał jej gody w Arizonie w latach siedemdziesiątych i opisał bardzo precyzyjny rytuał:
- Sygnał. Wyzwala je pierwszy silny deszcz sezonu.
- Wyjście. Rano robotnice i uskrzydlone osobniki tłoczą się przy wejściu, a uskrzydlone startują przed południem.
- Tokowisko (lek). Samce zbierają się na drzewach i krzewach o wysokości 2-4 m, czasem oddalonych od siebie o kilometr lub więcej, i wabią samice wydzieliną gruczołów żuwaczkowych.
- Rywalizacja. Gdy do roju wlatuje dziewicza samica, rywalizuje o nią nawet czterech samców, a każda królowa kopuluje z kilkoma.
- Odpoczynek. Po kopulacji królowa odrywa sobie skrzydła, wspina się na roślinność i odpoczywa wiele godzin, zanim zacznie kopać, prawdopodobnie po to, by nie robić tego na rozgrzanej ziemi.
To ciekawy kontrast z jej gatunkiem siostrzanym P. californicus, który nie czeka na monsun i lata na początku lata.
Królowa, która radzi sobie sama
Po godach królowa wykopuje komorę, zamyka się w niej i wychowuje pierwsze robotnice bez wychodzenia po pokarm: to zakładanie klaustralne. W 2002 roku Robert A. Johnson z Uniwersytetu Stanowego Arizony porównał strategie zakładania kolonii u kilku Pogonomyrmex, a królowe P. maricopa wychowały swoje nanitki bez kęsa jedzenia, tylko dzięki zapasom. Obok P. barbatus i P. rugosus należała do gatunków, których uskrzydlone królowe gromadziły najwięcej tłuszczu. Kontrast z P. californicus jest ogromny: jej królowe ważyły zaledwie 40% tego, co królowe P. maricopa, i muszą wychodzić po pokarm, żeby wychować kolonię.
W swoim poradniku hodowli rodzaju Johnson podaje, że pierwsze robotnice Pogonomyrmex wylęgają się po 3-4 tygodniach w 30 °C, a w 25 °C ten czas może się podwoić. I radzi nie karmić gatunków klaustralnych. Dlaczego więc w Antomas karmimy królową? Wyjaśniamy to w części „Zakładanie kolonii: klaustralne w naturze, wspomagane w domu”.
Jedna królowa na zawsze
P. maricopa jest monoginiczna: każda kolonia ma jedną królową. Hölldobler znalazł w Arizonie setki młodych kolonii P. rugosus, P. barbatus i P. maricopa i wszystkie miały jedną królową. U tego gatunku nie są znane związki królowych, w przeciwieństwie do niektórych populacji P. californicus, w których kilka królowych zakłada kolonię razem i żyje obok siebie.
Nie są też gościnne wobec obcych królowych. Gdy świeżo zapłodniona królowa wejdzie na terytorium dorosłej kolonii, robotnice ją atakują, choć zwykle przeżywa: wyciągają ją na skraj terytorium i tam puszczają. Lekcja dla hodowcy jest prosta: jedna królowa na kolonię i nigdy nie łączy się królowych ani kolonii.
Samotna żniwiarka
W Arizonie Hölldobler porównał trzy żniwiarki, które dzielą terytorium. P. barbatus i P. rugosus pracują na szlakach głównych, prawdziwych drogach znakowanych chemicznie, które dzielą teren między sąsiednie kolonie. P. maricopa nie: każda robotnica zbiera pokarm na własną rękę, w dowolnym kierunku i kierując się punktami orientacyjnymi, prawie zawsze w odległości do 5-6 m od gniazda, a najwyżej do 25 m. Jeśli zwiadowczyni znajdzie bogate skupisko nasion, znakuje ślad gruczołem jadowym, żeby zwerbować towarzyszki, ale robi to mniej skutecznie niż jej sąsiadki. Jej gniazda są bardziej od siebie oddalone niż ich gniazda, a dieta wydaje się bardziej wyspecjalizowana.
Jej dzień wyznacza termometr: wychodzą, gdy powierzchnia gleby osiąga 21-23 °C, szczyt aktywności mają przy 40-45 °C, a powyżej 46 °C ich aktywność gwałtownie spada. W pogodne letnie dni chowają się w połowie przedpołudnia, wracają po południu, a pod wieczór znoszą gałązki, ziemię i kamyczki, żeby naprawić kopiec. W deszczu nie wychodzą, a po pierwszych lipcowych deszczach widać robotnice pijące wodę przy wejściach. Oprócz nasion zbierają martwe owady i odchody. A z sąsiednimi koloniami nie ma rozejmu: zaciekle walczą na granicach swoich terenów żerowania.
Sąsiadka dwóch olbrzymów: P. rugosus i P. barbatus
Na dużej części swojego zasięgu dzieli teren z dwiema większymi żniwiarkami, P. barbatus i P. rugosus, obiema z grupy barbatus. Robotnice P. barbatus mają ponad 8 mm, zwykle około 10 mm, a oba gatunki mają kolce na propodeum, których u P. maricopa brak lub są krótkie. Hölldobler zauważył, że rywalizacja terytorialna była znacznie ostrzejsza między P. barbatus a P. rugosus niż między którąkolwiek z nich a P. maricopa, która częściowo unika konkurencji dzięki bardziej wyspecjalizowanej diecie. A jeśli dwa gniazda tego samego gatunku są zbyt blisko siebie, agresja narasta, aż słabsza kolonia się przeprowadzi.
Na poletku P. barbatus w Nowym Meksyku, które zespół Deborah Gordon śledzi od dziesięcioleci, P. maricopa pojawia się tylko sporadycznie: od początku XXI wieku nigdy więcej niż dwie kolonie w jednym roku. Jej wielkie sąsiadki skrywają ponadto genetyczny sekret, którego ona nie dzieli: w niektórych ich populacjach to, czy samica będzie robotnicą, czy królową, zależy od tego, jakie linie genetyczne się w niej skrzyżują, co jest jednym z najrzadszych systemów kastowych w świecie zwierząt. P. maricopa nie została objęta tymi badaniami i żadna praca nie wiąże jej z tym systemem.
Nazwa z Arizony dla mrówki z Nowego Meksyku
Pogonomyrmex pochodzi z greckiego pogon, „broda”, i myrmex, „mrówka”, od psammoforu, który mają pod głową. Nazwa gatunkowa ma dłuższą historię. William Morton Wheeler opisał ją w 1914 roku jako podgatunek P. californicus, a jej okazy typowe pochodzą z Nowego Meksyku. Wheeler nie wyjaśnił nazwy, ale przywodzi ona na myśl lud Maricopa (Piipaash), posługujący się językiem z rodziny yuma, znad środkowego biegu rzeki Gila w Arizonie. Nie byłoby to dziwne: Wheeler nadał już wcześniej innym żniwiarkom z południowego zachodu nazwy od ludów rdzennych, takie jak P. apache i P. comanche, w 1902 roku.
Creighton podniósł ją do rangi gatunku w 1950 roku, a dwie późniejsze nazwy, barnesi (Smith, 1929) i sinaloanus (Olsen, 1934), okazały się tą samą mrówką. W Antomas występuje pod swoją nazwą naukową.
Wielkość i morfologia
Krzepka mrówka z podrodziny Myrmicinae, uzbrojona w żądło, z jedną kastą robotnic: nie ma żołnierzy ani majorów, choć niektóre robotnice są nieco większe od innych.
- Ubarwienie robotnicy. Od jasnego do bardzo ciemnego rdzawoczerwonego, z gastrem od umiarkowanie do bardzo błyszczącego, według Cole’a (1968).
- Królowa. Od średnio do ciemno rdzawoczerwonej, czasem z ciemniejszym gastrem. Jest uskrzydlona i obładowana zapasowym tłuszczem, jak przystało na założycielkę klaustralną.
- Samiec. Uskrzydlony i bardzo odmienny: głowa, tułów i petiolus brązowawoczarne, a gaster i czułki jaśniejsze. Jego żuwaczka ma zwykle 4-5 zębów, wobec 2-3 u samca P. californicus.
- Głowa. Z drobnymi, gęstymi zmarszczkami i gęstym punktowaniem między nimi, przez co głowa i tułów są matowe lub słabo błyszczące. To najłatwiejszy sposób, by odróżnić ją od P. californicus, która błyszczy.
- Psammofor. Typowa dla rodzaju „broda” z długich włosków pod głową, w której noszą drobny piasek, kamyczki i małe nasiona.
- Żuwaczki. Stworzone do nasion, ale z doświadczenia Antomas słabsze niż u dużej Messor (zob. „Nasiona: które tak, a które nie”).
- Propodeum i petiolus. Propodeum jest nieuzbrojone albo ma kąty, ząbki lub kolce, zwykle krótkie; jakiekolwiek uzbrojenie odróżnia ją od P. californicus, która nie ma żadnego. Węzeł petiolusa ma często ząb w przedniej dolnej części.
- Rozwój. Jak u wszystkich Myrmicinae, poczwarki są nagie, bez kokonu.
- Chromosomy. 2n = 32.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 6-7,5 mm długości całkowitej (Wheeler 1914)
- Królowa: około 8 mm długości całkowitej (Wheeler 1914, pomiar jednego bezskrzydłego okazu)
- Samiec: brak opublikowanej długości całkowitej
- Robotnice: głowa o długości 1,60-2,05 mm i szerokości 1,52-2,05 mm; mezosoma 1,90-2,44 mm (Cole 1968)
- Królowa: głowa o długości 1,98-2,28 mm i szerokości 2,09-2,32 mm; mezosoma 3,04-3,42 mm (Cole 1968)
- Samiec: głowa o długości 1,37-1,63 mm i szerokości 1,63-1,82 mm; mezosoma 3,04-3,15 mm (Cole 1968)
Dla porównania Wheeler podał 5,5-6 mm dla robotnic P. californicus. Większe długości tego gatunku, które krążą w internecie, nie pochodzą z opublikowanych pomiarów, więc wolimy ich nie podawać.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
To nie jest delikatna mrówka: jest wytrzymała, karmi się bez komplikacji i nie wymaga niemożliwego klimatu. Jej trudność bierze się skądinąd:
- Żądło i jad. Zmuszają do pracy zawsze z narzędziami, barierą i pokrywą oraz do takiego zaplanowania instalacji, by nie wkładać rąk między zbieraczki.
- Powolne zakładanie kolonii. Młode kolonie na początku rosną wolno.
- Suche spichlerze i wilgotny czerw. Trzeba utrzymać dwa środowiska w jednym gnieździe, tak żeby nasiona nie zamokły.
- Ciepło z gradientem. Potrzebuje ciepłej strefy z termostatem i dobrze przeprowadzonego zimowania.
I naprawdę warto. Zobaczysz, jak każda robotnica wychodzi sama na zwiad, wraca ze swoim nasionkiem, nosi piasek w brodzie i zapełnia spichlerz. Jeśli pociągają Cię żniwiarki z tych pustyń, w Antomas masz też jej gatunek siostrzany P. californicus, jej sąsiadki P. barbatus i P. rugosus oraz Novomessor cockerelli, kolejną zbieraczkę nasion z południowego zachodu Ameryki Północnej.
Zalecane parametry
- Temperatura w gnieździe: 25-30 °C w sezonie aktywności, z ciepłą strefą z jednego boku, która osiąga około 30-32 °C, zawsze z termostatem. Kolonia musi mieć wybór.
- Dlaczego tak: w jej regionie gleba, w której są komory z czerwiem, na głębokości 10-50 cm, ma latem średnio 28-32 °C. 40-45 °C, przy których zbierają pokarm, to temperatury powierzchni, które znoszą przez kilka minut; nie należy ich mylić z temperaturą w gnieździe.
- Poniżej około 24 °C wzrost mocno zwalnia, co do tego hodowcy są zgodni; w laboratoriach w Stanach Zjednoczonych rodzaj hoduje się w 30 °C lub więcej.
- Wilgotność: miejscowa, z czerwiem w umiarkowanie wilgotnej strefie i suchymi spichlerzami (zob. „Miejscowa wilgotność i spichlerze”).
- Woda: zawsze, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: gniazdo w ciemności, a arena w świetle, w normalnym cyklu dnia i nocy. Wielu hodowców włącza ogrzewanie na około 10-12 godzin dziennie z wyłącznikiem czasowym, naśladując pustynny dzień.
- Zimowanie: 3-4 miesiące, mniej więcej od grudnia do lutego, w 10-15 °C (zob. „Zimowanie”).
Miejscowa wilgotność i spichlerze
To klucz do jej hodowli. W naturze kolonia przechowuje nasiona w suchych komorach, a czerw wychowuje tam, gdzie gleba zachowuje trochę wilgoci; w domu trzeba zapewnić jej jedno i drugie:
- Czerw w umiarkowanie wilgotnej strefie. Nawilżaj tylko część gniazda przeznaczoną na czerw: wilgotną, ale nie mokrą, jak zaleca Johnson dla tego rodzaju. Gniazdo, które całkiem wysycha, to również problem.
- Spichlerz zawsze suchy. Jeśli nasiona leżą przy skroplonej wodzie lub mokrym podłożu, kiełkują, fermentują albo pleśnieją, a korzenie kiełków wypijają wodę z probówki.
- Nasiona z dala od waty i od każdej mokrej strefy.
- Częste kontrole. Dwa lub trzy razy w tygodniu usuwaj wykiełkowane lub spleśniałe nasiona, a od czasu do czasu opróżniaj śmietnik.
- Dobra wentylacja, bez przeciągów, żeby wilgoć nie skraplała się w komorach z nasionami.
W ciągu kilku dni zobaczysz czerw w wilgotnej części, a ziarno zgromadzone w suchej.
Zalecane formikaria
W Antomas hodujemy ją zamiennie zarówno w serii Qbik Alpha, jak i w serii Qbik Wild od Anthouse: przystosowuje się do obu, a wybór zależy od tego, jaką instalację wolisz.
Qbik Alpha są modułowe i raczej suche, bardzo wygodne do obserwacji, lokalizowania spichlerzy i wyraźnego oddzielenia strefy wilgotnej od suchej. Na początek QBIK ONE ze średnimi korytarzami:
Qbik Wild są z gipsu, zatrzymują wilgoć i wyglądają bardziej naturalnie: w nich wilgotna strefa czerwiu jest stabilniejsza, a wystarczy pilnować, żeby spichlerz był w suchej części. Dla młodej kolonii Qbik Wild One P 1C:
Moduł zawsze dopasowany do kolonii: nie ma sensu wkładać królowej z kilkoma robotnicami do ogromnego formikarium, które skończyłoby się komorami zamienionymi w śmietnik, pleśnią i roztoczami. Rozbudowuj, gdy zobaczysz robotnice stojące bezczynnie na arenie, bez miejsca w środku; w serii Alpha kolejnym krokiem jest QBIK DUO. Uzupełnij instalację tak:
- Ustawienie poziome, bez długich podejść: słabo się wspinają i lepiej poruszają się po płaskim.
- Piasek na arenie. Cienka warstwa suchego piasku i, jeśli chcesz, kilka kamyczków i gałązek, żeby zobaczyć, jak używają psammoforu i urządzają swój śmietnik.
- Woda w probówce z watą, nigdy w otwartym naczyniu, i poidełko na cukier, nigdy na wacie.
- Bariera z oleju mineralnego i dobrze dopasowana pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
Zakładanie kolonii: klaustralne w naturze, wspomagane w domu
Trzeba tu oddzielić dwie rzeczy: to, co królowa potrafi zrobić, i to, co zalecamy w Antomas.
- Biologicznie zakłada kolonię klaustralnie. Królowa jest w stanie wychować pierwsze robotnice wyłącznie dzięki zapasom, bez jedzenia (zob. „Królowa, która radzi sobie sama”).
- W niewoli w Antomas zalecamy wspomagane zakładanie półklaustralne. To, że może zrobić to sama, nie znaczy, że tak jest najlepiej: młoda kolonia z niewieloma nanitkami wchodzi w pierwszą zimę z bardzo małą liczbą robotnic i trudno jej ruszyć wiosną. Gdy od początku dostaje pokarm, królowa zachowuje więcej zapasów, a pierwsze pokolenie jest silniejsze.
Nie zmierzono tego u P. maricopa, ale u innej żniwiarki z tego rodzaju, P. occidentalis, karmione królowe wychowują więcej czerwiu i mniej tracą na wadze, a wielu hodowców zostawia swoim królowym P. maricopa kilka nasion „na wszelki wypadek”. Protokół Antomas:
- Łatwe nasiona od pierwszego dnia, przede wszystkim mniszka lekarskiego (Taraxacum officinale). To, co nazywamy nasionem, to w rzeczywistości niełupka, bardzo mała i lekka, a z doświadczenia Antomas należy do najłatwiejszych do przerobienia przez ten gatunek: otwiera ją nawet sama królowa. Hodowcy mówią to samo o maku i nigrze, które królowe łuskają same.
- Jakaś mała ofiara, gdy są larwy: muszka Drosophila, mała Thermobia albo kawałek karaczana. Następnego dnia usuń to, co zostanie.
- Bez dużej areny. Wystarczy komora do zakładania kolonii połączona z miniareną albo pokarm zostawiony przy wejściu.
- Bez przekarmiania i bez niepokojenia: ciepło, ciemność i spokój.
Nasze kolonie przyjeżdżają z królową, robotnicami i czerwiem: najbardziej ryzykowny etap mają za sobą, ale wciąż są małe i ten protokół służy im, dopóki nie urosną. Wielu hodowców czeka do około 10-15 robotnic, żeby przenieść je z probówki do formikarium, albo robi to wcześniej, jeśli probówka się zabrudzi lub skończy się w niej woda.
Przyjazd i przeprowadzka przez przesypanie
Po odebraniu kolonii pozwól jej odpocząć w spokojnym, ciemnym miejscu, w 25-30 °C, sprawdź, czy ma wodę, i podaj jej kilka nasion mniszka. Do formikarium przenosimy ją w Antomas przez przesypanie:
- Przygotuj wcześniej formikarium z gotową wilgotną strefą, założoną barierą z oleju i wodą na swoim miejscu.
- Pracuj nad tacą, z długą pęsetą i miękkim pędzelkiem, nigdy rękami.
- Otwórz probówkę na arenie, przy wejściu do gniazda, i delikatnie wysyp królową, robotnice, czerw i nasiona, pomagając maruderom pędzelkiem.
- Zamknij pokrywę i zostaw gniazdo w ciemności. W ciągu kilku godzin przeniosą czerw do wilgotnej strefy i zaczną urządzać spichlerz.
Przy późniejszych przenosinach do większego modułu ta sama metoda.
Nasiona: które tak, a które nie
To podstawa jej diety, ale to nie jest Messor. Z doświadczenia Antomas nawet dorosła kolonia ma znacznie mniej siły do łamania twardych łupin niż duża kolonia Messor barbarus czy Messor capitatus: „ziarnojad” nie znaczy „zdolna otworzyć każde nasiono”. Zasada Antomas jest jasna: nasiona drobne albo duże, ale łamane, i zawsze suche.
- Najlepsze: mniszek lekarski, mak, niger, proso, amarantus, chia i nasiona traw trawnikowych (Poa pratensis), czyli podstawa, na której Johnson hoduje swoje kolonie laboratoryjne.
- Duże, łamane. Rozłup łupinę lub połam ziarno, nie mieląc go na proszek, żeby dostały się do środka. Przy drobnych nie trzeba: całe lepiej się przechowują. Pestki słonecznika łuskane, połamane i tylko dla dużych kolonii.
- Zawsze suche, nigdy mokre. Nawilżanie ich, żeby zmiękły, sprzyja kiełkowaniu i wnikaniu grzybów do spichlerza.
- Żadnych mieszanek dla ptaków z okrągłymi, twardymi nasionami, z którymi sobie nie radzą, ani nasion zaprawianych fungicydem, które zwykle mają różowawy odcień.
Wykładaj je na arenie, żeby przeniosły je do suchego spichlerza. W małej kolonii mało i często; w dużej więcej, bo robi zapasy.
Białko, cukier i woda
Białko w zależności od liczby larw. Choć to żniwiarki, białko zwierzęce jest motorem wzrostu: królowa potrzebuje go, żeby składać jaja, a larwy, żeby rosnąć. Przy wielu larwach hojnie; bez larw mało. Jeśli często sprzątasz i usuwasz resztki w ciągu 24 godzin, lepiej dać za dużo niż za mało. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień:
- Thermobia domestica: mała i miękka ofiara, idealna dla młodych kolonii.
- Shelfordella lateralis (runner) i karaczany dubia (Blaptica dubia), pocięte, dopóki kolonia jest mała.
- Świerszcze (Acheta domesticus) i mączniki (Tenebrio molitor), świeżo zabite lub w kawałkach.
- Bezskrzydłe Drosophila, idealne w pierwszych tygodniach.
Kupuj owady u sprawdzonego dostawcy: owady potraktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Cukier: 1-2 razy w miesiącu. Prawie go nie biorą, bo energię dają im nasiona. Podawaj go w poidełku, prawie zawsze nektar Blue Sugar od Anthouse, a czasem inny nektar, i nigdy na wacie, która pleśnieje. Nie jako główny pokarm: na forach opisywane są kolonie żniwiarek, których czerw przestał się rozwijać, gdy jedynym pokarmem była woda z miodem.
Woda: zawsze, w probówce z watą. Choć jedzą suche nasiona, piją ją, a w terenie widać, jak piją przy wejściach po pierwszych deszczach.
Zimowanie
Żadne badanie nie wykazało, że potrzebuje obowiązkowego zimowania, a niektórzy hodowcy utrzymują ją aktywną przez cały rok. Ale w jej klimacie jest łagodna, choć prawdziwa zima: od grudnia do lutego gleba, w której są komory, ochładza się do około 11-14 °C na nisko położonych terenach pustyni, a na wyżej położonych nieco bardziej, a u jej sąsiadki P. rugosus temperatura w gnieździe zmienia się w ciągu roku od nieco poniżej 10 °C do 30 °C. W terenie składanie jaj u P. maricopa osiąga szczyt w czerwcu, a w październiku zostaje tylko kilka larw. Dlatego w Antomas zalecamy takie samo zimowanie jak u P. californicus: 3-4 miesiące, od grudnia do lutego, w 10-15 °C.
- Stopniowe wejście. Jesienią wyłącz ciepłą strefę i zostaw kolonię na 2-3 tygodnie w 18-20 °C, zanim obniżysz temperaturę.
- Podczas zimowania: zawsze woda, suchy spichlerz z nasionami i białko prawie na zero.
- Stopniowe wybudzanie w marcu, aż do powrotu do 25-30 °C z ciepłą strefą.
- Bardzo małe kolonie: na cieplejszym krańcu, około 15 °C.
- Gdzie: nieogrzewany pokój często nie schładza się wystarczająco; zwykle sprawdza się garaż, piwnica lub chłodziarka do wina. Nigdy poniżej zera.
Na wideo: hodowla jadowitej mrówki
Krótki film Anthouse poświęcony hodowli tej żniwiarki:
Pogonomyrmex maricopa, rdzawoczerwona żniwiarka o rekordowym jadzie, w hodowli (Anthouse).
Zachowanie i obserwacja
Samotne zbieraczki. Nie oczekuj kolumn: każda robotnica wychodzi sama, przeszukuje arenę po swojemu i wraca ze swoim nasionkiem. Gdy znajdą stos nasion, niektóre werbują towarzyszki, ale bez szeregów typowych dla Messor.
Wzrost. Startuje powoli i przyspiesza przy cieple, nasionach i białku. Hodowcy ze Stanów Zjednoczonych mówią o setkach robotnic w pierwszym roku w najlepszych warunkach i o dorosłych koloniach liczących tysiące; nie ma naukowych liczeń dla tego gatunku.
Obrona. Naukowe bazy danych opisują ją jako „niezwykle bojową”: jeśli uderzysz w formikarium albo gwałtownie je otworzysz, wyjdą go bronić.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, żeby się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie po to, żeby trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im gniazdo w ciemności, a arenę w świetle, i obserwować je delikatnie, ingerując jak najmniej.
Sygnały alarmowe: jeśli kolonia nie rośnie w pełni sezonu, sprawdź temperaturę i białko; jeśli jest pleśń lub wykiełkowane nasiona, w spichlerzu jest za wilgotno; a jeśli w krótkim czasie ginie wiele robotnic, sprawdź wodę, ciepło i resztki.
Ucieczki i bariery
Ma jedną zaletę: słabo się wspina. Hodowcy są zgodni, że nie wchodzi po szkle, akrylu ani gładkim plastiku. Ale przy takim żądle nie warto ryzykować, a kurz, ziemia lub skroplona para na ściankach mogą dać jej punkt zaczepienia:
- Pas oleju mineralnego w górnej części ścianek areny, odnawiany, gdy zbierze się na nim kurz lub resztki.
- Dobrze dopasowana pokrywa, bez szczelin w połączeniach i zatyczkach.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most do bariery: ani długie gałązki, ani zapomniana pęseta, ani oparte probówki.
Obsługa i bezpieczeństwo
Jej jad należy do najbardziej toksycznych zmierzonych u owadów, ale ta liczba pochodzi z wstrzykiwania go do żyły myszy: służy do porównywania jadów, a nie do obliczania, co stanie się z człowiekiem. Pewne jest natomiast, że użądlenie bardzo boli i to godzinami. Przy właściwej obsłudze rzadko do niego dochodzi:
- Nigdy rękami. Zawsze z narzędziami: długa pęseta, miękki pędzelek, a do przenosin probówki i łączniki.
- Otwieraj formikarium tylko na tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie nad tacą i zamykaj je po skończeniu.
- To nie jest gatunek do domów z małymi dziećmi lub zwierzętami ani dla osób uczulonych na użądlenia pszczół, os lub mrówek.
- Jeśli Cię użądli, umyj miejsce i przyłóż coś zimnego.
To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać.
Czego nie robić
- Brać jej do rąk lub otwierać formikarium bez bariery i narzędzi.
- Łączyć królowe lub kolonie.
- Moczyć nasion albo zostawiać je w wilgotnej strefie lub przy wacie.
- Podawać mieszanek dla ptaków, nasion zaprawianych lub dużych, niepołamanych ziaren.
- Ogrzewać całe gniazdo równomiernie albo trzymać ją poniżej około 24 °C w sezonie aktywności.
- Pozwolić, by strefa czerwiu całkiem wyschła.
- Skąpić białka, gdy są larwy, albo zostawiać resztki.
- Używać cukru jako głównego pokarmu lub podawać go na wacie.
- Gwałtownie zmieniać temperaturę przy wchodzeniu w zimowanie lub wychodzeniu z niego.
Źródła naukowe
Ten opis powstał na podstawie literatury naukowej o Pogonomyrmex maricopa i jej rodzaju, w tym rewizji Cole’a (1968) i prac J. O. Schmidta o jadach, a także doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze publikacje:
- Wheeler, W. M. (1914). New and little known harvesting ants of the genus Pogonomyrmex. Psyche 21: 149–157. doi:10.1155/1914/52760
- Hölldobler, B. (1974). Home range orientation and territoriality in harvesting ants. Proceedings of the National Academy of Sciences 71: 3274–3277. doi:10.1073/pnas.71.8.3274
- Hölldobler, B. (1976). Recruitment behavior, home range orientation and territoriality in harvester ants, Pogonomyrmex. Behavioral Ecology and Sociobiology 1: 3–44. doi:10.1007/BF00299951
- Hölldobler, B. (1976). The behavioral ecology of mating in harvester ants (Hymenoptera: Formicidae: Pogonomyrmex). Behavioral Ecology and Sociobiology 1: 405–423. doi:10.1007/BF00299401
- Schmidt, J. O., Blum, M. S. & Overal, W. L. (1980). Comparative lethality of venoms from stinging Hymenoptera. Toxicon 18: 469–474. doi:10.1016/0041-0101(80)90054-9
- MacKay, W. P. (1981). A comparison of the nest phenologies of three species of Pogonomyrmex harvester ants (Hymenoptera: Formicidae). Psyche 88: 25–74. doi:10.1155/1981/78635
- Schmidt, P. J., Sherbrooke, W. C. & Schmidt, J. O. (1989). The detoxification of ant (Pogonomyrmex) venom by a blood factor in horned lizards (Phrynosoma). Copeia 1989: 603–607. doi:10.2307/1445486
- Johnson, R. A. (2002). Semi-claustral colony founding in the seed-harvester ant Pogonomyrmex californicus: a comparative analysis of colony founding strategies. Oecologia 132: 60–67. doi:10.1007/s00442-002-0960-2
- Whitford, W. G. (2003). The functional significance of cemented nest caps of the harvester ant, Pogonomyrmex maricopa. Journal of Arid Environments 53: 281–284. doi:10.1006/jare.2002.1039
- Anderson, K. E., Gadau, J., Mott, B. M., Johnson, R. A., Altamirano, A., Strehl, C. & Fewell, J. H. (2006). Distribution and evolution of genetic caste determination in Pogonomyrmex seed-harvester ants. Ecology 87: 2171–2184. doi:10.1890/0012-9658(2006)87[2171:DAEOGC]2.0.CO;2
- Schmidt, J. O. (2019). Pain and lethality induced by insect stings: an exploratory and correlational study. Toxins 11: 427. doi:10.3390/toxins11070427
- Schmidt, J. O. (2019). Predator–prey battle of ecological icons: horned lizards (Phrynosoma spp.) and harvester ants (Pogonomyrmex spp.). Copeia 107(3). doi:10.1643/CP-18-158
- Fertschai, I., Sherbrooke, W. C., Ott, M. & Chagnaud, B. P. (2021). Avoiding being stung or bitten – prey capture behaviors of the ant-eating Texas horned lizard (Phrynosoma cornutum). Biology Open 10: bio058453. doi:10.1242/bio.058453
- Robinson, S. D., Deuis, J. R., Niu, P., Touchard, A., Mueller, A., Schendel, V., Brinkwirth, N., King, G. F., Vetter, I. & Schmidt, J. O. (2024). Peptide toxins that target vertebrate voltage-gated sodium channels underly the painful stings of harvester ants. Journal of Biological Chemistry 300: 105577. doi:10.1016/j.jbc.2023.105577
- Poziom trudności
- Doświadczony


