Myrmecocystus mendax
W górach południowego zachodu Ameryki każde pasmo rządzi się własnymi prawami. W jednych Myrmecocystus mendax żyje z jedną królową; w innych kilka niespokrewnionych królowych dzieli tron przez całe życie i razem wychowuje robotnice i replety, żywe spiżarnie, które zwisają z sufitu wypełnione nektarem. Dzienna, o ciemnym ciele i pomarańczowej twarzy, ta „kłamczucha” skrywa ponadto gatunki kryptyczne, które genetyka dopiero zaczyna odsłaniać. Kolonie z dwiema lub trzema królowymi. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
Miodziarka z gór: dzienna i ciemna (królowa z pomarańczową głową i mezosomą oraz szaroczarnym gastrem; robotnice szaroczarne z rudopomarańczową twarzą) i jedna z nielicznych mrówek, u których niespokrewnione królowe dzielą kolonię przez całe życie. Kolonie z 2 lub 3 królowymi, już uformowane, które żyją razem bez walki. Gniazdo Qbik Wild z wysokimi komorami dla replet, temperatura pokojowa (hodowcy: 24-31 °C), cukier po kropelce do pojawienia się pierwszych replet, a potem do woli, maleńkie ofiary codziennie i zimowanie przez około 4 miesiące, od listopada do lutego, w 14-16 °C. Olej mineralny jako bariera.
Myrmecocystus mendax Wheeler, 1908 to dzienna miodziarka z gór i płaskowyżów południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych i północnego Meksyku. Jak reszta rodzaju przechowuje nektar w repletach, które zwisają ze sklepienia gniazda. Wyjątkowa jest jednak dzięki swojemu życiu społecznemu: w zależności od pasma górskiego, w którym żyje, jej kolonie mają jedną królową albo kilka królowych, które nie są spokrewnione i żyją razem przez całe życie. A na dodatek genetyka odkrywa, że pod tą nazwą kryje się więcej niż jeden gatunek.
W Antomas sprzedajemy ją w koloniach z 2 lub 3 królowymi, które już żyją razem. W tym poradniku opowiadamy, co nauka mówi o tym współżyciu, czego nauczyliśmy się, hodując ją, i jak dbać o kolonię, w której kilka królowych żyje razem bez walki.
Biologia
„Kłamczucha”, która myli taksonomów
Mendax znaczy po łacinie „kłamliwy”. Nie wiemy, dlaczego William Morton Wheeler nadał jej tę nazwę w 1908 roku, ale pasuje do niej idealnie, bo niewiele miodziarek tak bardzo zmyliło specjalistów:
- Wheeler opisał ją jako podgatunek M. melliger, jej najbliższej krewniaczki, z robotnicami niemal identycznymi pod względem kształtu głowy, punktowania i petiolusa.
- W tym samym roku opisał orbiceps, miodziarkę z Teksasu o robotnicach z zaokrągloną głową, którą zaliczano do melliger i do placodops, zanim Roy Snelling włączył ją w 1976 roku do mendax.
- Duże, długowłose populacje z Nowego Meksyku i Arizony, które dawniej nazywano melliger lub comatus, uważa się dziś za owłosioną odmianę mendax.
- A królowych i samców mendax, melliger i placodops po prostu nie da się, jak się wydaje, od siebie odróżnić.
Przy takiej historii nic dziwnego, że współczesna genetyka znalazła niespodzianki (zob. „Jeden gatunek czy kilka? Kryptyczny kompleks mendax”).
Góry decydują, ile królowych
W 2019 roku Ti Eriksson, Bert Hölldobler, Jesse Taylor i Jürgen Gadau opublikowali badanie, które uczyniło z M. mendax podręcznikowy przykład. Porównali dwie populacje z Arizony i znaleźli dwa różne społeczeństwa:
- W Sierra Ancha, w środkowej części stanu, wszystkie zbadane dojrzałe kolonie miały kilka królowych, średnio 6,27 królowej na kolonię.
- W górach Chiricahua, na południowym wschodzie, większość dojrzałych kolonii miała jedną królową.
Ten sam gatunek, o tym samym wyglądzie, ale z organizacją społeczną, która zmienia się z jednej góry na drugą. Autorzy wskazują na lokalne presje ekologiczne, takie jak zagęszczenie kolonii czy klimat, i przypominają, że trwała współpraca między niespokrewnionymi osobnikami rozrodczymi jest u owadów społecznych rzadka, a gdy się pojawia, zwykle ogranicza się do określonych obszarów.
A skąd określenie „poliginiczna”? Dobrze opisuje nasze kolonie, z 2 lub 3 królowymi, które żyją razem bez walki, oraz populacje takie jak ta z Sierra Ancha. To, że w innych górach gatunek żyje z jedną królową, to naturalna zmienność między populacjami, a nie cecha naszych kolonii.
Królowe, które nie są siostrami: poliginia pierwotna
Wiele mrówek z kilkoma królowymi zdobywa je, przyjmując własne córki po locie godowym. To poliginia wtórna, w której królowe jednej kolonii są spokrewnione. M. mendax z Sierra Ancha robi coś rzadszego: pokrewieństwo genetyczne między mieszkankami gniazda wskazuje, że jej królowe nie są rodziną. Połączyły się przy zakładaniu kolonii i pozostały razem. To poliginia pierwotna.
Żeby zobaczyć, jak wyjątkowe to zjawisko, wystarczy porównać ją z jej krewniaczką M. mimicus. Tam królowe też często zakładają kolonie w grupie, ale gdy wyklują się pierwsze robotnice, te stopniowo je eliminują, aż zostanie jedna. W Sierra Ancha natomiast sojusz się nie rozpada: królowe składają jaja ramię w ramię przez całe życie kolonii.
Zakładać kolonię samotnie czy w zespole
Badanie z 2019 roku śledziło też założycielki, w terenie i w laboratorium:
- Królowe z Chiricahua zakładają kolonie prawie zawsze samotnie: to haplometroza.
- Królowe z Sierra Ancha mogą zakładać kolonie samotnie lub w grupie, co nazywa się fakultatywną pleometrozą.
- W laboratorium założycielki z Sierra Ancha zakładały kolonie razem, nie eliminując się po wykluciu pierwszych robotnic, a kolonie z kilkoma królowymi wychowywały więcej robotnic pierwszego pokolenia i więcej robotnic zdolnych zostać repletami niż kolonie z jedną królową.
- Założycielki z Chiricahua natomiast okazały się bardzo agresywne, gdy zmuszono je do wspólnego zakładania kolonii.
Innymi słowy: zachowanie założycielek zmienia się z populacji na populację, jak przystało na kompleks gatunków, który wciąż jest badany (zob. „Jeden gatunek czy kilka? Kryptyczny kompleks mendax”). Kolonie, które sprzedajemy w Antomas, są poliginiczne: ich królowe żyją razem bez walki (zob. „Naprawdę poliginiczna: królowe, które nie walczą”).
Wojny o czerw i kolonie, które się łączą
Wśród młodych kolonii miodziarek konkurencja jest zacięta: robotnice sąsiednich kolonii kradną sobie nawzajem czerw. U M. mimicus ta wojna kończy się tym, że jedna kolonia przejmuje wszystko, a jej najazdy przyniosły temu gatunkowi sławę. U M. mendax zespół Erikssona wywołał w laboratorium kradzieże czerwiu między młodymi koloniami z Sierra Ancha i zaobserwował dwa zakończenia:
- Na ogół z większym prawdopodobieństwem przeżywały królowe tej kolonii, która miała więcej robotnic.
- Ale w niektórych przypadkach dwie rywalizujące kolonie połączyły się, a królowe obu dalej składały jaja razem.
Łączenie się młodych kolonii to u mrówek rzadkie zjawisko, a autorzy uważają, że może pomóc wyjaśnić, dlaczego dojrzałe kolonie z Sierra Ancha mają tak wiele królowych. W niewoli lepiej jednak tego nie sprawdzać (zob. „Czego nie robić”).
Wyspy na niebie
M. mendax żyje od środkowego Kolorado po Teksas, na zachodzie aż po pustynne pasma górskie południowo-wschodniej Kalifornii, oraz w północnym Meksyku. Stanowiska skupiają się w Arizonie i Nowym Meksyku, a dalej w Teksasie i Kolorado, mniej jest ich w Nevadzie, Kalifornii i Utah; w Meksyku przede wszystkim w stanie Chihuahua, a także w Sonorze, Zacatecas i Kalifornii Dolnej.
To nie jest mrówka najgorętszych równin, lecz średnich wysokości górskich. W Kolorado żyje na wysokości od około 1100 do 2000 m n.p.m., w lasach sosny pinii i jałowca oraz na krótkotrawiastych preriach; w Teksasie na sawannach z sosną pinią i dębem oraz z mezquite i akacją. Niektóre jej populacje żyją na tak zwanych madrejskich „wyspach na niebie”, takich jak góry Chiricahua: odizolowanych pasmach górskich południowo-wschodniej Arizony i północno-zachodniego Meksyku, które wznoszą się nad pustynią jak wyspy, z lasami na szczytach i zaroślami w dolinach. Ta izolacja sprzyja różnicowaniu się populacji i pomaga zrozumieć to, co opisujemy dalej.
Jeden gatunek czy kilka? Kryptyczny kompleks mendax
W 2021 roku wielka filogeneza rodzaju autorstwa Tobiasa van Elsta i współpracowników, oparta na tysiącach fragmentów DNA, ostrzegała już, że kilka miodziarek kryje kryptyczną różnorodność: linie, które wyglądają tak samo, ale są genetycznie różne. W 2026 roku zespół kierowany przez Magnusa Wolfa, z udziałem kilku tych samych autorów, skupił się na M. mendax, badając 140 okazów i 2508 regionów genomu. Wyniki, wciąż w formie preprintu oczekującego na recenzję, są bardzo wymowne:
- Znaleźli pięć linii typu mendax i dwa możliwe gatunki kryptyczne: jeden wśród okazów wyglądających jak mendax, a drugi wśród okazów wyglądających jak M. placodops.
- Większość mendax tworzy dobrze wyodrębnioną grupę, siostrzaną wobec M. melliger.
- Na wyspach na niebie, przy granicy Stanów Zjednoczonych i Meksyku, są ślady współczesnej hybrydyzacji między mendax a melliger.
- W obrębie głównej grupy widać sygnały przystosowania do różnych środowisk.
W badaniu z 2022 roku poświęconym oczom miodziarek gatunek pojawia się nawet z numerowaną etykietą, „M. mendax-03”, co wskazuje, że badacze już rozróżniają w jego obrębie linie. „Kłamczucha” wciąż skrywa tajemnice.
Pod kamieniem, w glinie
Jej gniazda są dyskretne. Według Snellinga znajdują się zwykle pod kamieniami, z wyraźną preferencją dla gleb gliniastych, i mogą mieć albo nie mieć wokół wejścia małego krateru z ziemi. Inne opisy mówią o twardych, kamienistych glebach, często na zboczach, z jednym lub kilkoma wejściami o średnicy 2-3,5 cm, odsłoniętymi lub otoczonymi nieregularnym kraterem. Wheeler, pod nazwą orbiceps, opisał dojrzałe kolonie liczące do około 500 robotnic.
Dla hodowli ciekawy jest kamień: pod płytą skalną gleba zachowuje znacznie stabilniejszą wilgotność i temperaturę niż na powierzchni. Gniazdo z wilgotnym punktem, nieco cieplejszą strefą i stabilnymi komorami, bez kondensacji, dobrze odtwarza te warunki (zob. „Stabilna wilgotność, suche sklepienie”).
Małe oczy na południowe słońce
M. mendax to dzienna miodziarka. Należy do grupy, którą Snelling nazwał Endiodioctes, „łowczynie w samo południe”: to gatunki ciemne lub dwubarwne, które pracują w świetle i cieple, w przeciwieństwie do bladych i nocnych z grupy M. mexicanus. Zdradzają ją oczy. W 2022 roku Robert Johnson i Ronald Rutowski porównali pary miodziarek o podobnej wielkości, jedną bladą i jedną ciemną, i właśnie M. mendax wybrali jako ciemny gatunek z pary dużych gatunków, w zestawieniu z M. mexicanus:
- Fasetki oczu M. mendax mają średnio około 14,8 µm średnicy, wobec 20,8 µm u M. mexicanus, która ma je 1,4 raza większe.
- U dużych gatunków przednie przyoczko, małe proste „oko” na czole, jest większe u ciemnych niż u bladych.
Mniejsze oczy i węższe fasetki: wyposażenie mrówki, która nie musi wychwytywać skąpego nocnego światła. Dzienne miodziarki mają jeszcze jedną cechę, która ma znaczenie w hodowli: według badania Kay i Whitforda z 1978 roku nieruchomieją z zimna w okolicach 11-12 °C, podczas gdy nocne pozostają aktywne prawie w 0 °C (zob. „Zimowanie górskie: cztery miesiące w 14-16 °C”).
Padlinożerczyni w pełnym słońcu
Robotnice M. mendax to aktywne padlinożerczynie: przemierzają ziemię w biały dzień w poszukiwaniu martwych stawonogów, polują na żywe ofiary, gdy tylko mogą, i zbierają spadź mszyc oraz nektar, gdy są dostępne. Snelling podkreślał, że miodziarki z jego grupy są silnymi drapieżnikami drobnych stawonogów. W niewoli to widać: choć jest „miodziarką”, białko jest motorem jej wzrostu, a jeszcze bardziej w kolonii z kilkoma królowymi, które składają jaja jednocześnie (zob. „Karmienie kilku królowych: odmierzony cukier, codzienne białko”).
Replety dla kilku królowych
Jak wszystkie miodziarki, M. mendax przechowuje nektar w repletach: dużych robotnicach, których wole społeczne, czyli część przewodu pokarmowego, w której przechowywany jest pokarm do dzielenia się, rozciąga się, aż zajmie prawie cały gaster. Zwisają ze sklepienia komór jak żywe spiżarnie, a w czasie niedoboru oddają pokarm z ust do ust towarzyszkom. W rodzaju są nawet jasne replety, prawie z samą wodą, które działają jak zbiorniki na suszę.
W kolonii z kilkoma królowymi replety mają więcej pracy: jest więcej gąb do wykarmienia i więcej czerwiu. Badanie z 2019 roku wykazało, że młode kolonie z kilkoma królowymi wytwarzały więcej robotnic zdolnych zostać repletami niż kolonie z jedną królową, a pewien hodowca udokumentował na forum kolonię M. mendax z około 42 robotnicami i 5 repletami po sześciu miesiącach, w 25-26 °C. To pojedyncze doświadczenie, ale daje wyobrażenie o tempie.
Spiżarnie zawieszone u sklepienia: replety miodziarki w swojej komorze (na filmie jej krewniaczka M. mimicus; film Anthouse).
Replety powstają z dużych robotnic, więc nie oczekuj ich w pierwszym pokoleniu, które jest małe. I ciekawostka: kolor replety zależy od tego, co przechowuje; w rodzaju uzyskano niebieskie i czerwone replety, podając koloniom barwioną wodę z cukrem.
Loty w porze letnich deszczów
Loty godowe M. mendax odbywają się w letniej porze deszczowej, gdy burze północnoamerykańskiego monsunu nasączają glebę gór południowego zachodu. Po locie królowa zrzuca skrzydła i zamyka się, by założyć kolonię. Zakładanie kolonii jest klaustralne: królowa wychowuje pierwsze robotnice bez wychodzenia po pokarm, z własnych zapasów.
To właśnie w tych pierwszych dniach rozstrzyga się, jaka to będzie kolonia. W Chiricahua każda królowa zwykle kopie własną komorę. W Sierra Ancha niektóre założycielki dzielą komorę i, inaczej niż u innych miodziarek, pozostają razem, gdy wyklują się robotnice. W rodzaju pierwszych robotnic jest niewiele, są małe i nie zamieniają się w replety.
Jedna miodziarka spośród 29
Myrmecocystus to rodzaj występujący wyłącznie w Ameryce Północnej, liczący 29 opisanych gatunków i blisko spokrewniony z Lasius, rodzajem ogrodowej hurtnicy czarnej. Według filogenezy van Elsta zróżnicował się około 14 milionów lat temu, gdy powstawały pustynie południowego zachodu. M. mendax należy do grupy dużych, dziennych miodziarek razem z M. melliger, swoim gatunkiem siostrzanym, i M. placodops. Przypomina też M. mimicus, inny gatunek dzienny, od którego różni się małymi oczami, owłosieniem i ubarwieniem. A miodziarki z Australii i innych kontynentów nie są z nią spokrewnione: same doszły do tego samego pomysłu, czyli przechowywania nektaru w żywych robotnicach.
Wielkość i morfologia
Duża, krzepka i polimorficzna miodziarka, bez żądła i z bardzo różnym ubarwieniem królowej i robotnic.
- Królowa z naszych kolonii. Pomarańczowa głowa i mezosoma (tułów) oraz szaroczarny gaster.
- Robotnice z naszych kolonii. Szaroczarne, z rudopomarańczową twarzą.
- Ubarwienie według nauki. Opisy podają ciało od żółtego do rdzawobrązowego i gaster od średnio do ciemnobrązowego, ze zmiennością między populacjami, a badanie z 2022 roku zalicza ją do gatunków ciemnych. Przy kryptycznych liniach i populacjach o długim i krótkim owłosieniu nic dziwnego, że ubarwienie różni się między koloniami.
- Owłosienie. Liczne sterczące włoski na policzkach (okolica malarna). Długie włoski na pronotum i na drugim segmencie gastra mają co najmniej 0,6 średnicy oka i stopniowo się zwężają. Długość owłosienia różni się w zależności od regionu.
- Oczy. Małe i o wąskich fasetkach, jak przystało na gatunek dzienny.
- Polimorfizm. Robotnice bardzo różnej wielkości; największe są kandydatkami na replety.
- Obrona. Nie ma żądła: gryzie i uwalnia kwas mrówkowy przez acidoporus na końcu gastra.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: szerokość głowy 0,9-1,9 mm (klucz Snellinga)
- Fasetki oczu: średnio około 14,8 µm średnicy (Johnson i Rutowski, 2022)
- Całkowita długość robotnic: brak opublikowanego pomiaru, do którego udało nam się dotrzeć
- Królowa: brak opublikowanego pomiaru, do którego udało nam się dotrzeć
- Replety: gaster bardzo rozdęty; w rodzaju od wielkości ziarnka grochu do wielkości wiśni
Rewizja rodzaju autorstwa Snellinga (1976), z pełnymi wymiarami, nie była dla nas dostępna, więc nie podajemy liczb, których nie możemy potwierdzić. Orientacyjnie: Wheeler zmierzył 12 mm u samicy M. melliger, najbliższej krewniaczki, której królowe są prawie nie do odróżnienia od królowych mendax.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
W Antomas uważamy ją za gatunek dla doświadczonych hodowców, z tych samych powodów co pozostałe miodziarki, i z jeszcze kilku:
- Delikatny start: młode kolonie miodziarek są kruche i rosną skokami.
- Dawkowany cukier do pojawienia się pierwszych replet, żeby żadna z królowych nie zamieniła się w repletę.
- Kilka królowych: żyją razem bez walki, ale składają więcej jaj niż jedna, a kolonia potrzebuje więcej pokarmu.
- Kruche replety i umiarkowanie chłodne zimowanie, właściwe dla gatunku dziennego.
W zamian dwie lub trzy królowe składające jaja jednocześnie zwykle dają szybszy wzrost niż w kolonii z jedną królową, a widok, jak dzielą komorę z czerwiem, to spektakl, który oferuje bardzo niewiele mrówek. Do tego to gatunek intensywnie badany: będziesz hodować małą zagadkę nauki.
Kolonie z 2 lub 3 królowymi: tak żyją razem
W Antomas sprzedajemy M. mendax w dwóch wariantach: „2 królowe i 5-15 robotnic” oraz „3 królowe i 5-15 robotnic”. To już uformowane kolonie, w których królowe od dawna są razem i wspólnie wychowały robotnice. Nasze doświadczenie jest jednoznaczne: to kolonie poliginiczne, z 2 lub 3 królowymi, które żyją razem przez całe życie i nie walczą ze sobą. W praktyce:
- Nie trzeba ich rozdzielać ani pilnować: dzielą komorę z czerwiem i składają jaja na tę samą kupkę.
- Więcej królowych to więcej jaj: kolonia rośnie szybciej, pod warunkiem że nie brakuje jej białka.
- Nie trzeba dodawać królowych: kolonia przyjeżdża z własnymi. I jak przy każdym gatunku, nie łącz różnych kolonii: w laboratorium młode kolonie mendax kradły sobie czerw (zob. „Wojny o czerw i kolonie, które się łączą”).
- Jeśli kiedyś jedna z królowych padnie, kolonia radzi sobie dalej z pozostałymi.
Pasuje to do tego, co wiadomo o gatunku: w Sierra Ancha kolonie mają średnio ponad sześć niespokrewnionych królowych, a w laboratorium założycielki z tej populacji nie eliminowały się nawzajem.
Naprawdę poliginiczna: królowe, które nie walczą
To, że w naturze jedne populacje mają jedną królową, a inne kilka, nie znaczy, że królowe M. mendax źle się ze sobą dogadują. To naturalna zmienność między populacjami kompleksu gatunków, który wciąż jest badany: w Sierra Ancha założycielki łączą się i pozostają razem przez całe życie; w Chiricahua zakładają kolonie samotnie, a w laboratorium okazały się agresywne, gdy zmuszono je do dzielenia komory. Ta sama nazwa naukowa, a różne zachowania społeczne w zależności od pasma górskiego.
Nasze kolonie należą do typu poliginicznego. Z doświadczenia Antomas ich 2 lub 3 królowe żyją razem przez całe życie i nie walczą ze sobą: dzielą komorę, składają jaja razem i wspólnie prowadzą jedną kolonię. Nie trzeba ich rozdzielać ani obawiać się, że jedna wyeliminuje drugą. Właśnie to czyni ten gatunek wyjątkowym i to podkreślamy w naszym sklepie: jest poliginiczna.
Zalecane formikaria
Dla miodziarki idealne gniazdo ma komory z wysokim, chropowatym sklepieniem, z którego mogą zwisać replety, i stabilną wilgotność, bez kropli. Przy kilku królowych kolonia rośnie szybciej, więc warto od początku pomyśleć, jak je rozbudować. Nasza zalecana kolejność:
1. Na początek: Qbik Wild One P 1C. Mały moduł, o wymiarach około 6,8 × 6,8 cm i wysokości 5 cm, z centralnym punktem wilgoci, przeznaczony dla młodych kolonii dużych mrówek. Kolonia z 2-3 królowymi i 5-15 robotnicami mieści się w nim z zapasem, a jego wysokość zostawia miejsce na pierwsze replety.
2. Na dalszy wzrost: polecamy też formikaria hybrydowe. Qbik Wild Duo P 2C Hybrid, podwójnej wielkości, łączy dolny zbiornik, który daje wilgoć przez parowanie, bez kontaktu wody z komorami, z boczną probówką-poidłem. Stabilna wilgotność, bez kondensacji, przez którą replety spadają, i woda zawsze dostępna: dokładnie tego potrzebują. Jeśli ogrzewasz, to z boku, nigdy pod zbiornikiem.
3. Dla dojrzałych kolonii: Qbik Wild Nona Diafano. Duży moduł bez przegród, bez gotowych komór, który wypełnia się podłożem, żeby kolonia wykopała własną sieć korytarzy, jak pod kamieniem w górach. Użyj zwartego podłoża, które się nie osypuje, i nawilżaj je tylko w jednej strefie. Zostaw go dla dużych kolonii.
Qbiki rozbudowuje się, dołączając moduły, więc kolonia może rosnąć bez przeprowadzki. Uzupełnij instalację o suchą arenę, probówkę z wodą, poidełko i barierę z oleju mineralnego.
Zalecane parametry
- Temperatura: pokojowa, taka, w jakiej trzymamy je w Antomas. Jeśli chcesz ją dopracować, hodowcy odnoszący sukcesy z tym rodzajem stosują 24-31 °C, z ciepłym punktem na jednym końcu, i wskazują około 29 °C jako idealne. Jako gatunek dzienny chętnie korzysta z ciepłego, jasnego kąta.
- Replety: w stabilnej strefie, z dala od źródła ciepła.
- Wilgotność: gniazdo raczej suche, z wilgotnym punktem przy czerwiu i bez kondensacji.
- Woda: zawsze, w probówce z wodą i watą na arenie lub w bocznym poidle formikarium hybrydowego.
- Arena: sucha, przewiewna i oświetlona.
- Królowe: 2 lub 3 na kolonię, które żyją razem bez walki.
- Zimowanie: około 4 miesięcy, od listopada do lutego, w 14-16 °C.
Stabilna wilgotność, suche sklepienie
Pod kamieniem, w gliniastej glebie, gniazdo M. mendax zachowuje stabilną wilgotność, nie zamakając. Taka jest idea w hodowli: wilgotny punkt przy czerwiu, bo jaja i larwy nie mogą wyschnąć, a reszta gniazda bardziej sucha, ze sklepieniem komór zawsze wolnym od kropli. Kondensacja to największy wróg replet: na mokrym sklepieniu tracą przyczepność i spadają, a repleta, która spadnie, może pęknąć. Jeśli widzisz krople, zmniejsz wilgotność na kilka dni; jeśli widzisz pleśń, poszukaj zapomnianych resztek jedzenia.
Po przyjeździe: probówka, spokój i woda
Twoja kolonia przyjeżdża w probówce ze zbiornikiem wody za watą, z 2 lub 3 królowymi, 5-15 robotnicami i czerwiem. Pozwól jej odpocząć w spokojnym miejscu, w temperaturze pokojowej i bez bezpośredniego słońca, i sprawdź, czy w zbiorniku jest woda. Nie trzeba jej przenosić do gniazda pierwszego dnia. Następnego dnia podaj jej kropelkę cukru i maleńką ofiarę. Normalne jest, że królowe trzymają się razem, blisko czerwiu. Gdy probówka zrobi się za mała lub się zabrudzi, przenieś kolonię do Qbik Wild One przez przesypanie (zob. „Przeprowadzka przez przesypanie, z bezpiecznymi królowymi”).
Karmienie kilku królowych: odmierzony cukier, codzienne białko
Kolonia z kilkoma królowymi składa więcej jaj i potrzebuje więcej pokarmu, zwłaszcza białka. Zasady Antomas:
Cukier w dwóch fazach:
- Do pojawienia się pierwszych replet, po kropelce: kropelki, które szybko znikną, kilka razy w tygodniu, żeby żadna królowa nie zamieniła się w repletę (zob. „Trzy królowe, żadnej replety: słodka śmierć”).
- Od wyklucia się pierwszych replet, ad libitum: od tej chwili cukru nie może nigdy zabraknąć.
Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny słodki płyn lub nektar 1-2 razy w tygodniu; można też dodać do nektaru trochę białka. Zawsze w poidełku, w którym kropla jest „rozłożona” i łatwo dostępna, i nigdy na wacie, która pleśnieje i psuje płyn.
Białko codziennie i na początku drobniutkie. Muszki Drosophila, termofilki (Thermobia), termity i mikroświerszcze, w przesadnie małych kawałkach i w miarę możliwości codziennie. Gdy kolonia rośnie, przyjmuje większe ofiary, takie jak muchy, świerszcze czy małe karaczany, i można dawać jej więcej, ale rzadziej. Zmieniaj owada co tydzień. Jako dzienna padlinożerczyni lepiej wykorzysta pokarm podany rano; resztki usuwaj następnego dnia. Jeśli sprzątasz codziennie, lepiej, żeby zostawało, bo kolonia rośnie szybciej, gdy rozumie, że ma zasoby; jeśli nie możesz często sprzątać, nie przekarmiaj, bo resztki sprowadzają pleśń i roztocza.
Larwy miodziarki (M. placodops) dostające swoją porcję białka w Antomas: paliwo rosnącej kolonii (kanał Antomas).
A woda osobno: probówka z wodą i watą na arenie, zawsze pełna.
Trzy królowe, żadnej replety: słodka śmierć
U miodziarek nadmiar cukru w kolonii bez replet ma nieoczekiwaną ofiarę: królową. Robotnice, nie mając żywych spiżarni, w których mogłyby przechować nadwyżkę, oddają ją królowej, a jej gaster puchnie, aż zamieni się ona w kolejną repletę. Taka królowa składa znacznie mniej jaj albo przestaje je składać i może zginąć. W kolonii z 2 lub 3 królowymi ryzyko się mnoży: każda z nich może tak skończyć. Nie ma na ten temat badań naukowych; to doświadczenie hodowlane, a ten film Anthouse to pokazuje.
Słodka śmierć: królowe miodziarek z gastrem pełnym nektaru, czyli powód, dla którego w młodych koloniach cukier podaje się po kropelce (film Anthouse).
Dlatego po kropelce: mało cukru i często, dopóki nie zobaczysz pierwszych zwisających replet. Jeśli zauważysz, że któraś królowa ma gaster bardziej rozdęty niż zwykle, ogranicz cukier na kilka dni i utrzymaj białko.
Przeprowadzka przez przesypanie, z bezpiecznymi królowymi
W Antomas przenosimy je przez przesypanie: otwiera się probówkę na arenie nowego gniazda, przy wejściu, i delikatnie wysypuje kolonię. Przy miodziarce z kilkoma królowymi:
- Policz królowe przed i po przeprowadzce i upewnij się, że wszystkie weszły do gniazda. Jeśli któraś zostaje w tyle, pokieruj nią miękkim pędzelkiem.
- Przeprowadzaj wcześnie, zanim będzie dużo replet, i wysypuj z małej wysokości, na piasek.
- Replety nigdy pęsetą: ich gaster łatwo pęka. Kieruj nimi pędzelkiem, nie naciskając gastra, albo pozwól, żeby przeciągnęły je robotnice.
- Przygotuj wszystko wcześniej i zostaw gniazdo w ciemności, żeby od razu je zajęły.
Z Qbikami kolonia rośnie dzięki dołączaniu modułów, więc przeprowadzek jest niewiele.
Zachowanie w niewoli
Dzienna. Porusza się w świetle i cieple: to moment, by zobaczyć, jak zbiera pokarm, znosi ofiary i odwiedza poidełko.
Królowe razem. W naszych koloniach normalny widok to królowe blisko siebie, przy czerwiu. Są poliginiczne i nie walczą ze sobą: to jedna z wielkich atrakcji tego gatunku.
Spokojna, ale broni domu. Na co dzień to spokojna mrówka; jeśli gniazdo zostanie otwarte lub uderzone, robotnice wychodzą go bronić, gryzą i mogą pryskać kwasem mrówkowym.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, żeby się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Zostaw strefę gniazda w ciemności, a arenę w świetle, i obserwuj je spokojnie, ingerując jak najmniej: przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Sygnały alarmowe: królowa z rozdętym gastrem (za dużo cukru), replety na dnie (kondensacja lub wstrząsy) i czerw, który nie rozwija się poza zimowaniem (za mało białka).
Zimowanie górskie: cztery miesiące w 14-16 °C
M. mendax żyje w górach z prawdziwymi zimami i dobrze jej robi zimowy odpoczynek. W Antomas zimujemy ją przez około 4 miesiące, od listopada do lutego, nieco krócej niż nasze gatunki rodzime. Niektóre sklepy twierdzą, że ten gatunek go nie potrzebuje; my wolimy szanować jego cykl.
W jakiej temperaturze? Jako ciemna i dzienna miodziarka nieruchomieje z zimna w okolicach 11-12 °C, podczas gdy blade i nocne, takie jak M. mexicanus, pozostają aktywne prawie w 0 °C i znoszą chłodniejsze zimowanie. Dla M. mendax proponujemy 14-16 °C, jako wartość orientacyjną: na tyle chłodno, by kolonia odpoczęła i ograniczyła składanie jaj, a zarazem powyżej progu, przy którym zostaje sparaliżowana. To nieco chłodniej niż zimowanie, które zalecamy dla dziennej pustynnej M. mimicus, bo mendax to gatunek górski.
- Obniżaj temperaturę stopniowo, przez mniej więcej dwa tygodnie, i tak samo podnoś ją pod koniec lutego.
- Zawsze woda i trochę dostępnego cukru, po kropelce, jeśli nie ma jeszcze replet.
- Białko tylko wtedy, gdy rosną larwy.
- Podczas spoczynku królowe przestają składać jaja, a czerw przestaje się rozwijać: to normalne.
Ucieczki, obsługa i bezpieczeństwo
Nie jest zbyt skłonna do ucieczek: wystarczy pas oleju mineralnego w górnej części ścianek areny i dobrze dopasowana pokrywa. Sprawdzaj połączenia i zatyczki i nie zostawiaj gałązek, które mogłyby posłużyć za most.
Nie ma żądła. Gdy czuje się uwięziona, gryzie i uwalnia kwas mrówkowy, który szczypie wrażliwą skórę, i nic więcej. Przenoś ją miękkim pędzelkiem lub miękką pęsetą, nigdy rękami, i nie dotykaj królowych ani replet, jeśli nie jest to konieczne. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać.
Czego nie robić
- Łączyć dwóch różnych kolonii.
- Dawać cukier do woli, zanim pojawią się replety, albo zostawiać bez cukru kolonię, która już je ma.
- Podawać cukru na wacie.
- Skąpić białka kolonii z kilkoma królowymi.
- Odrywać replety pęsetą lub wysypywać kolonię z wysokości.
- Dopuszczać do kondensacji na sklepieniu gniazda.
- Stosować zimne zimowanie: w okolicach 12 °C nieruchomieje.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Myrmecocystus mendax i jej rodzaju oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze publikacje:
- Eriksson, T. H., Hölldobler, B., Taylor, J. E. & Gadau, J. (2019). Intraspecific variation in colony founding behavior and social organization in the honey ant Myrmecocystus mendax. Insectes Sociaux 66: 283–297. doi:10.1007/s00040-019-00687-y
- Wolf, M., Rensing, N., Neuhaus, H., van Elst, T., Eriksson, T. H., Borowiec, M., Ward, P. S., Johnson, R. A. & Gadau, J. (2026). Understanding cryptic diversity within the honeypot ant species complex of Myrmecocystus mendax. bioRxiv (preprint). doi:10.64898/2026.04.20.719579
- van Elst, T., Eriksson, T. H., Gadau, J., Johnson, R. A., Rabeling, C., Taylor, J. E. & Borowiec, M. L. (2021). Comprehensive phylogeny of Myrmecocystus honey ants highlights cryptic diversity and infers evolution during aridification of the American Southwest. Molecular Phylogenetics and Evolution 155: 107036. doi:10.1016/j.ympev.2020.107036
- Johnson, R. A. & Rutowski, R. L. (2022). Color, activity period, and eye structure in four lineages of ants: pale, nocturnal species have evolved larger eyes and larger facets than their dark, diurnal congeners. PLoS ONE 17: e0257779. doi:10.1371/journal.pone.0257779
- Kronauer, D. J. C., Hölldobler, B. & Gadau, J. (2004). Phylogenetics of the New World honey ants (genus Myrmecocystus) estimated from mitochondrial DNA sequences. Molecular Phylogenetics and Evolution 32: 416–421. doi:10.1016/j.ympev.2004.03.011
- Kay, C. A. R. & Whitford, W. G. (1978). Critical thermal limits of desert honey ants: possible ecological implications. Physiological Zoology 51: 206–213. doi:10.1086/physzool.51.2.30157867
- Bartz, S. H. & Hölldobler, B. (1982). Colony founding in Myrmecocystus mimicus Wheeler (Hymenoptera: Formicidae) and the evolution of foundress associations. Behavioral Ecology and Sociobiology 10: 137–147. doi:10.1007/BF00300174
- Kronauer, D. J. C., Gadau, J. & Hölldobler, B. (2003). Genetic evidence for intra- and interspecific slavery in honey ants (genus Myrmecocystus). Proceedings of the Royal Society B 270: 805–810. doi:10.1098/rspb.2002.2288
- Conway, J. R. (1977). Analysis of clear and dark amber repletes of the honey ant, Myrmecocystus mexicanus hortideorum. Annals of the Entomological Society of America 70: 367–369. doi:10.1093/aesa/70.3.367
- Conway, J. R. (1986). The biology of honey ants. The American Biology Teacher 48: 335–343. doi:10.2307/4448321
- Conway, J. R. (1994). Honey ants. American Entomologist 40: 229–234. doi:10.1093/ae/40.4.229
- Poziom trudności
- Doświadczony





