Polyrhachis tubifex
Een architect van vilt uit de regenwouden van Zuidoost-Azië. Polyrhachis tubifex naait geen bladeren zoals de andere weefsters: ze verzamelt vezels, plantenresten en zelfs vogelveren en perst die samen tot een zacht nest tegen boomstammen, een raadsel dat de wetenschap nog niet heeft opgelost. Zwart als obsidiaan, met lange poten en snel: ze verdedigt haar werk met salvo's mierenzuur. Ze is een van de zeldzaamste en minst bestudeerde Polyrhachis-soorten ter wereld: elke kolonie in huis is een venster op een bijna onbekende biologie. Bij Antomas helpen we je een hoog terrarium in te richten met schors en bouwmateriaal, tropische warmte en altijd suiker binnen bereik. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Een van de zeldzaamste Polyrhachis ter wereld: een boombewonende soort uit Zuidoost-Azië die geen bladeren weeft, maar een nest van «vilt» maakt van vezels, plantenresten en zelfs vogelveren, vastgeplakt aan stammen en stengels. Kolonies met koningin. Hoog terrarium met verticale schors en bouwmateriaal, 25-29 °C, geen diapauze, vochtige maar geventileerde omgeving, altijd suiker beschikbaar en veel eiwit. Ze spuiten mierenzuur en klimmen goed: PTFE en een gaasdeksel.
Polyrhachis tubifex Karavaiev, 1926 is een boombewonende mier uit het eilandenrijk van Zuidoost-Azië, zwart en met lange poten, die behoort tot Polyrhachis, het grote geslacht van de stekelmieren, met meer dan 500 beschreven soorten. Van bijna al die soorten is weinig bekend, maar van deze nog minder: wereldwijd zijn er nauwelijks een dozijn gepubliceerde fotowaarnemingen, geen enkel kweekdagboek en, voor zover wij hebben kunnen nagaan, geen andere Europese winkel die haar aanbiedt. Wat wel goed gedocumenteerd is, is het verrassendste: ze bouwt haar nest als een vilt, een sponzig kussen van vezels en plantenresten op de schors, waarin haar ontdekker zelfs vogelveren vond.
In deze verzorgingsgids scheiden we wat over P. tubifex gedocumenteerd is, wat over haar geslacht bekend is en wat we bij Antomas aanraden op basis van onze ervaring met andere tropische Polyrhachis, zoals P. dives. Als je haar houdt, zie je dingen die bijna niemand heeft gezien.
Biologie
Een mier beschreven aan de hand van haar huis
De meeste mieren komen de wetenschap binnen via hun lichaam. P. tubifex kwam binnen via haar nest. De Oekraïense myrmecoloog Volodymyr Karavaiev (zijn achternaam wordt ook Karawajew geschreven) beschreef haar in 1926 in een artikel in het Duitse tijdschrift Biologisches Zentralblatt waarvan de titel al alles zegt: «Over de nestbouw van Polyrhachis (ondergeslacht Myrmhopla) tubifex, nieuwe soort». Hij beschreef tegelijk de werkster, de koningin en het mannetje, iets ongebruikelijks bij een nieuwe soort.
Het materiaal had hij zelf verzameld in de Botanische Tuin van Buitenzorg, het huidige Bogor, op Java, in de «winter van 1912», en het bevindt zich nog in zijn collectie in het Schmalhausen-Instituut voor Zoölogie in Kyiv: volgens de catalogus die in 2025 verscheen 16 werksters, 9 koninginnen en één mannetje. Negen koninginnen onder de typeexemplaren wijzen erop dat Karavaiev meerdere koninginnen vond in de nesten die hij bestudeerde, al is dat niet genoeg om te weten of haar kolonies één of meerdere koninginnen hebben.
De naam is geldig en stabiel: er zijn geen synoniemen of ondersoorten. Specialisten plaatsen haar in het ondergeslacht Myrmhopla, hetzelfde als P. dives, maar in een andere soortengroep, de hector-groep, opgericht door de Duitser Wolfgang Dorow in zijn revisie van het geslacht uit 1995. En ze heeft niets te maken met de waterworm Tubifex, die alleen de Latijnse stam met haar deelt.
Waarom «zij die buizen maakt»?
Tubifex betekent in het Latijn «zij die buizen maakt», van tubus, buis, en facere, maken. De oorspronkelijke uitleg van Karavaiev hebben we niet kunnen lezen, maar de waarnemingen van natuurliefhebbers geven een veelzeggende aanwijzing. In 2025 beschreef een waarnemer uit de Filipijnen op het platform iNaturalist een nest van deze soort als een zijdeachtige structuur «als een sok die aan de knoesten van de boom hangt», zonder zichtbare kamers; een ander fotografeerde in dezelfde regio een groot nest dat direct op de stam was gebouwd. Een langwerpige huls tegen een stengel is uiteindelijk een buis. Dat is onze interpretatie, geen gepubliceerd gegeven, maar het past goed bij de naam en bij de nesten op de zijkanten van stengels die de auteur beschreef.
Vilt, geen bladeren
Oecophylla naait levende bladeren aan elkaar met de zijde van haar larven; P. dives mengt larvenzijde met resten tot ballen van «karton». P. tubifex doet iets anders. Karavaiev bestudeerde drie nesten in de botanische tuin van Bogor en beschreef ze als nesten van «vilt» tegen de zijkanten van plantenstengels, gemaakt van een mengsel van fijne vezels, materiaal van plantaardige oorsprong en vogelveren.
Tachtig jaar later, in december 2007, vonden de Australiërs Simon Robson en Rudolf Kohout een nest op de stam van een boom bij het veldstation van Danum Valley, in Sabah, Maleisisch Borneo, midden in het laaglandregenwoud. De wanden bestonden uit zacht, sponzig materiaal van ongeveer 2-3 mm dik. Het is een zacht kussen op de schors, en zo zie je het ook op de foto's van natuurliefhebbers: zwarte werksters op een watteachtig oppervlak dat de stam bedekt.
Vogelveren in de wanden
Van alle materialen die mieren gebruiken om te bouwen, zijn er weinig zo onverwacht als veren. Karavaiev vond ze in het bouwwerk van P. tubifex, en dat gegeven heeft via de studie van Robson en Kohout de moderne literatuur bereikt. We weten niet of de werksters ze bewust zoeken, of ze ze samen met andere vezels van de grond oprapen of dat ze door de wind in het vilt verstrikt raken. Maar het is logisch: dons is een fijne, lichte vezel die makkelijk in de knoop raakt, precies wat een vilt nodig heeft.
Karavaiev zag bovendien werksters een nest herbouwen in de botanische tuin, al beschreef hij helaas niet hoe ze dat deden. Meer dan honderd jaar later heeft nog niemand het beschreven.
Onder de elektronenmicroscoop
Robson en Kohout lieten het niet bij kijken naar het nest: ze brachten stukken van de wanden naar de scanning-elektronenmicroscoop van de James Cook University in Australië en bekeken ze tot 1000 keer vergroot. Wat ze zagen was vooral een wirwar van vezels van veel verschillende diktes, met hier en daar een stukje van wat plantaardig materiaal leek. Ze publiceerden het in 2008 in het tijdschrift Asian Myrmecology, in een korte notitie die alleen aan deze soort was gewijd, met vier beelden die haar nest vergelijken met dat van twee andere Polyrhachis:
- P. turneri, een Australische soort die tussen rotsen nestelt en met spinnenzijde bouwt. Haar nest bleek zowel met het blote oog als onder de microscoop sterk te lijken op dat van P. tubifex.
- P. australis, een soort die met larvenzijde weeft. In haar nest hebben de vezels allemaal ongeveer dezelfde dikte en vormen ze zeer regelmatige vlakke lagen, als een stof. In het nest van P. tubifex was geen enkele van die lagen te vinden.
Larvenzijde, spinnenzijde of plantenvezels? Een open raadsel
Tot 2008 dacht men dat P. tubifex gewoon een van de soorten was die met larvenzijde weven, zoals P. dives: zo stond ze in het grote overzicht van de nestgewoonten van het geslacht dat Robson en Kohout in 2007 publiceerden, op basis van een samenvatting van Karavaiev uit 1928. De microscoop veranderde het verhaal. Zonder de typische lagen van larvenzijde concludeerden de auteurs dat het nest vooral uit vezels en plantaardig uitziend materiaal bestaat, dat larvenzijde, als die er al is, «op zijn best een zeer kleine rol speelt» en dat het idee dat ze met larvenzijde weeft «misschien herzien moet worden».
Waar komen de vezels dan vandaan? Dat kon niet worden vastgesteld. Het kunnen plantenvezels zijn, spinnenzijde uit de omgeving, zoals P. turneri verzamelt, of een mengsel van beide met een beetje larvenzijde als «lijm». De auteurs merkten op dat het observeren van werksters tijdens het bouwen zeer leerzaam en «perfect haalbaar» zou zijn. Het is een van de weinige vragen in de myrmecologie die een zorgvuldige kweker vanuit huis zou kunnen helpen beantwoorden: als je kolonie bouwt, kijk dan waarmee ze dat doet.
Een halve weefster in een geslacht van architecten
Polyrhachis is een geslacht van zeer uiteenlopende architecten, die bouwen met de zijde van hun larven, met spinnenzijde, met karton of met niets. Robson en Kohout toonden in 2005 aan dat lagen larvenzijde alleen voorkomen bij boombewonende soorten uit zes ondergeslachten, dat soorten die tussen rotsen nestelen karton of spinnenzijde gebruiken, en dat het gebruik van larvenzijde meerdere keren onafhankelijk is ontstaan. Een fylogenetische studie uit 2015 voegde daaraan toe dat het leven in bomen en het weven eigenschappen zijn die het geslacht meerdere keren heeft verworven en weer verloren.
Op die kaart neemt P. tubifex een merkwaardige plaats in. Binnen haar eigen ondergeslacht, Myrmhopla, zijn er soorten die met pure zijde weven, zoals P. muelleri, die zijden nesten bouwt aan de onderkant van grote bladeren en waarvan de kolonies, met één koningin, gemiddeld ongeveer 17 werksters tellen, en soorten die met zijde en karton weven, zoals P. dives. P. tubifex lijkt een eigen weg te zijn gegaan: vezels uit de omgeving verzamelen en tot een vilt samenpersen. Daarom noemen we haar liever een «viltarchitect» dan een weefster.
Van het bos van Borneo tot de tuinen van Bali
Haar bekende verspreiding beslaat de eilanden van Zuidoost-Azië. De soort werd beschreven van Java, en Robson en Kohout meldden haar uit Sabah, op Borneo. Daarnaast zijn er genetische sequenties van exemplaren uit Luzon, in de Filipijnen, die in GenBank zijn gedeponeerd door een DNA-barcodingstudie van Polyrhachis, en de waarnemingen van natuurliefhebbers voegen Bali, Sumatra en Oost-Java toe. Kortom: een mier van het eilandenrijk van Zuidoost-Azië, van de Soenda-eilanden tot de Filipijnen.
Ze is duidelijk boombewonend: alle beschreven nesten zitten op stammen of stengels, zowel in primair dipterocarpenwoud, zoals dat van Danum Valley, als in een botanische tuin en, volgens de foto's van natuurliefhebbers, in tuinen en landbouwgebieden. Op iNaturalist, het grootste citizen-scienceplatform ter wereld, stonden in november 2026 slechts 13 waarnemingen van de soort. Eén ervan is bijzonder waardevol: een koningin die net uit de bruidsvlucht kwam, gefotografeerd in Oost-Java op 29 oktober. Dat is de enige gepubliceerde aanwijzing over de periode van haar bruidsvluchten.
Een klimaat zonder winter
Haar gebied heeft een equatoriaal of vochtig tropisch klimaat, een van de stabielste ter wereld. Op de typelocatie verandert de gemiddelde temperatuur nauwelijks één graad over het jaar, rond 25 °C, met gemiddelde maxima van 28-31 °C en minima van 20-21 °C. Het verschil tussen dag en nacht, ongeveer 9-10 °C, is veel groter dan het verschil tussen de seizoenen. Het regent elke maand, zelfs in de droogste maanden meer dan 200 mm, en de gemiddelde relatieve luchtvochtigheid ligt rond 80-90%. Op sommige eilanden, zoals Bali of Luzon, is er een duidelijker droog seizoen, maar nooit een koude winter. De dag duurt het hele jaar ongeveer 12 uur, met verschillen van minder dan een uur.
Voor de kweek: geen diapauze, stabiele warmte met iets koelere nachten, vochtige lucht en altijd water beschikbaar.
Stekelmieren ontstaan in Zuidoost-Azië
Het hele geslacht Polyrhachis heeft zijn wortels in de regio waar P. tubifex leeft. Een fylogenetische studie uit 2016, met DNA van 209 soorten en zeven genen, plaatste de oorsprong van het geslacht in Zuidoost-Azië en schatte de leeftijd van de huidige groep op ongeveer 58 miljoen jaar. Van daaruit bereikten stekelmieren meerdere keren Australië, maar het Afrikaanse vasteland maar één keer, ongeveer 26 miljoen jaar geleden. Vandaag is Zuidoost-Azië nog steeds hun grote diversiteitscentrum: in één gebied op het Maleisische schiereiland werden tien Polyrhachis-soorten die naast elkaar leven bestudeerd, die de ruimte verdelen via hun manier van nestelen en hun dieet.
Er zijn verbazingwekkende specialisten: P. sokolova, in de mangroven van Noord-Australië, nestelt in de modder die bij vloed onderloopt en overleeft in luchtbellen in het nest; ondergedompeld in zeewater van 30 °C hield de helft van de werksters het 3,5 uur vol. Naast zulke buren past een mier die vilt maakt met veren goed in de familie.
Wat ze in het wild eet
Over het dieet van P. tubifex bestaat geen enkele studie. In de studie van de tien Maleisische soorten waren sommige trofobiotisch: ze leefden voor een groot deel van de honingdauw die bladluizen, schildluizen en andere halfvleugeligen afscheiden in ruil voor bescherming, en verdedigden die voedselbronnen. De andere, zonder eigen «vee», hadden kleine kolonies en een minder efficiënte rekrutering. In gevangenschap betekent dat: altijd suiker beschikbaar en ruim eiwit voor het broed (zie «Voeding»).
Zuur zonder angel
Zoals alle Formicinae heeft P. tubifex geen angel. Haar wapen is mierenzuur, dat ze in de gifklier aanmaakt en via het acidoporus afvuurt, een klein mondstuk aan de punt van de gaster. En ze lijkt het zonder schroom te gebruiken: de Filipijnse waarnemer die het sokvormige nest beschreef, noteerde dat ze «het zuur zeer agressief gebruikt» en dat ze hem in het gezicht spoten. Het is de notitie van een natuurliefhebber, maar het past bij andere Polyrhachis, die de gaster omhoog brengen en spuiten.
Het zuur dient voor meer dan verdediging. In 2020 toonde een studie met verschillende Formicinae aan dat ze hun eigen gif inslikken tijdens het poetsen: zo houden ze de krop, de «sociale maag» waarin ze het voedsel bewaren dat ze delen, zeer zuur en houden ze microben tegen. Bovendien missen Polyrhachis de metapleurale klier die bij bijna alle mieren antibiotica aanmaakt; bij P. dives werd vastgesteld dat ze dat compenseren door zich meer te poetsen en met een gif dat de sporen van een ziekteverwekkende schimmel remt.
Een van de minst bestudeerde mieren in de hobby
Bijna alles wat over P. tubifex is geschreven, past in twee artikelen van drie pagina's: de beschrijving uit 1926 en de notitie van Robson en Kohout uit 2008. Er zijn geen gepubliceerde gegevens over de grootte van haar kolonies, het aantal koninginnen, de koloniestichting of de ontwikkeling van het broed, en er staat geen enkel kweekdagboek op de fora. Voor een kweker heeft dat een bijzondere aantrekkingskracht: elk gegeven dat je waarneemt, is nieuwe informatie. Bij Antomas moedigen we je aan haar nest te fotograferen en ons te vertellen wat je ziet.
Grootte en morfologie
P. tubifex is een Polyrhachis met een slank lichaam en lange, dunne poten en antennes. We hebben de oorspronkelijke beschrijving niet kunnen raadplegen, dus wat volgt combineert wat over het geslacht bekend is met foto's van exemplaren in de natuur.
- Kleur. Op de foto's van natuurliefhebbers zijn de werksters zwart: kop en borststuk matter zwart, met een zeer fijne grijzige beharing; de gaster glanzender. Dat zwart als van vulkanisch glas, obsidiaan, gaf haar bij Antomas haar bijnaam.
- Stekels. Bijna alle Polyrhachis hebben stekels of tanden op het borststuk en op de petiolus, de «taille» die het borststuk met de gaster verbindt. Op de foto's van P. tubifex zijn ze niet duidelijk te onderscheiden, dus we beschrijven ze niet in detail.
- Monomorfe werksters. Zoals bij de rest van het geslacht hebben alle werksters dezelfde vorm, zonder kasten van soldaten of majors, met een matige variatie in grootte.
- Koningin. Karavaiev beschreef de koningin, die je, zoals bij de andere Polyrhachis, herkent aan haar steviger borststuk van gevleugeld vrouwtje, de vleugellittekens na de vlucht en de drie ocelli op het voorhoofd.
- Mannetje. Beschreven in 1926; er is maar één typeexemplaar bewaard.
- Geen angel. De gaster eindigt in het acidoporus, waarmee ze het mierenzuur afvuurt.
Niet verwarren met P. tubifera, een Australische soort uit het ondergeslacht Hagiomyrma, die met een bijna identieke naam op de kweekfora opduikt. Binnen haar eigen groep noemen sommige natuurliefhebbers P. chalybea als zeer gelijkende soort; ze met zekerheid onderscheiden vraagt de determinatiesleutel van de groep en exemplaren onder de loep.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: geen gepubliceerde afmetingen die we hebben kunnen raadplegen
- Koningin: geen gepubliceerde afmetingen die we hebben kunnen raadplegen
- Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen
- Wand van het viltnest: 2-3 mm dik (Robson en Kohout, 2008)
De afmetingen van de kasten zouden in de oorspronkelijke beschrijving van Karavaiev (1926) staan, die we niet hebben kunnen raadplegen. We geven liever geen cijfers zonder wetenschappelijke bron.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Bij Antomas beschouwen we haar als een soort voor gevorderden, ook al eet ze van alles en heeft ze geen diapauze nodig. De redenen zijn andere:
- Een andere opstelling. Ze leeft niet in een gewoon formicarium, maar in het viltnest dat ze zelf bouwt. Je moet haar een hoog terrarium bieden, verticale oppervlakken om het op vast te maken en materiaal om te bouwen, en leren omgaan met een kolonie die «in het zicht» leeft.
- Vochtigheid en ventilatie tegelijk. Ze komt uit een van de regenrijkste gebieden ter wereld, maar haar nest is een kussen van vezels dat aan de lucht is blootgesteld. Je moet haar vochtige lucht geven zonder het nest te doorweken of condens te veroorzaken.
- Zuur en lange poten. Ze spuiten vastberaden mierenzuur, zijn snel en klimmen goed: het hanteren en de barrières vragen enige ervaring.
- Bijna geen informatie. Er zijn geen kweekdagboeken: wat we voorstellen komt uit haar biologie en onze ervaring met andere Polyrhachis, en je moet observeren en bijsturen.
Is het de moeite waard? Absoluut: het is een van de zeldzaamste Polyrhachis die je kunt houden, en ze bouwt een nest dat bijna niemand buiten het regenwoud heeft gezien.
Aanbevolen waarden
- Temperatuur overdag: 25-29 °C, met een warme plek tot 30 °C aan één zijkant.
- Temperatuur 's nachts: 21-24 °C. Houd haar niet langdurig onder ongeveer 20-21 °C: dat zijn de gemiddelde minima van haar klimaat.
- Luchtvochtigheid: middelhoog, rond 60-75% in het terrarium, met goede ventilatie. Het viltnest moet droog aanvoelen, nooit doorweekt.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het hele jaar een cyclus van ongeveer 12 uur licht en 12 uur donker, zoals in haar gebied.
- Diapauze: nee (zie «Geen diapauze»).
De temperaturen zijn afgeleid van de klimaatnormalen van haar gebied en komen overeen met die van P. dives. Vermijd directe zon en warmte van onderaf: liever een warmtemat aan de zijkant met thermostaat.
De opstelling: GAIA-terrarium van Anthouse
Net als P. dives heeft P. tubifex geen gewoon formicarium nodig: ze bouwt haar eigen nest in het terrarium, en gipsnesten of modulaire nesten met gesloten kamers benutten het mooiste van deze soort niet. Bij Antomas raden we de GAIA-terraria van Anthouse aan, en in het bijzonder de GAIA Explorer (53 × 29 × 29 cm): een ruimte met hoogte en ventilatie waarin de kolonie kan klimmen, haar vilt op de schors kan vastmaken en in het zicht kan groeien.
Denk in het terrarium verticaal:
- Schors en verticale stammen. Een plaat kurk of een stuk schors tegen de achterwand, en een paar dikke takken. Daar zullen ze naar verwachting hun nest vastmaken: in de natuur zaten alle beschreven nesten op stammen of stengels.
- Bouwmateriaal. Geef ze keuze: onbehandelde, uitgeplozen watten, kokosvezel, hennepvezel, droog veenmos, droog gras en verkruimeld bladstrooisel. Wil je uitproberen wat Karavaiev zag, geef dan een beetje schoon dons (uit een nieuw, onbehandeld kussen). Dat is ons eigen voorstel: er is niets gepubliceerd over haar bouwgedrag in gevangenschap.
- Eenvoudige bodem: een dunne laag zand met wat kokosvezel.
- Vochtig zonder nat te worden. Sproei af en toe water op de bodem of op een stuk mos ver van het nest, nooit op het vilt, en laat het terrarium ventileren.
Let op de verbindingsbuizen als je meerdere ruimtes koppelt: bouwende Polyrhachis hebben de neiging ze in te nemen en dicht te stoppen met materiaal. Gebruik korte, brede verbindingen en controleer ze vaak.
Hygiëne: haal prooiresten binnen 24-48 uur weg en ververs de suikeroplossing voordat die gaat gisten. Bij een nest van vezels is schimmel de grote vijand.
Koloniestichting en groei
Bij Antomas verkopen we P. tubifex als kolonie met koningin: een koningin met 30-50 werksters en broed. We verkopen geen losse koninginnen: over haar koloniestichting is geen enkel gegeven gepubliceerd, en een lopende kolonie heeft vanaf de eerste dag werksters die bouwen, foerageren en voor het broed zorgen.
Over haar levenscyclus zijn er maar twee aanwijzingen: de koningin die net uit de bruidsvlucht kwam en eind oktober op Java werd gefotografeerd, en de negen koninginnen die Karavaiev in Bogor verzamelde. Bij P. muelleri, uit haar ondergeslacht, hebben de kolonies één koningin; bij P. dives kunnen het er tientallen zijn. Daarom behandelen we haar als wat je ontvangt: een kolonie met één koningin, waaraan je geen koninginnen of werksters uit andere kolonies moet toevoegen.
Om haar te laten groeien:
- Stabiele warmte in het bovenste deel van het bereik, 27-29 °C overdag.
- Veel eiwit zolang er larven zijn (zie «Voeding»).
- Hoogte en schors vanaf het begin, zodat ze kunnen bouwen.
- Geduld. De tijd van ei tot werkster is niet bekend; bij P. dives is dat ongeveer 4-6 weken bij 27-28 °C. Als je het meet, horen we het graag.
Aankomst en verhuizing
Laat de kolonie na ontvangst een paar uur rusten op een rustige, warme plek, bij 25-27 °C. Zorg dat het terrarium van tevoren is ingericht: schors, bouwmateriaal, waterbuis, drinkbakje en ontsnappingsbarrière al aangebracht. Bij Antomas verhuizen we haar door uitschudden: we openen de buizen in het terrarium, naast de schors, en schudden de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, waarbij we achterblijvers helpen met een zacht penseel. Werk boven een schaal, rustig, en sluit het terrarium zodra je klaar bent: ze zijn snel en klimmen.
Moet je ze ooit naar een ander terrarium verhuizen, doe dan hetzelfde, met één voordeel: verplaats het stuk schors of de tak waarop hun viltnest vastzit in zijn geheel en schud daarna de achterblijvers uit. Zo verliezen ze hun bouwwerk niet.
Voeding
Suikeroplossingen, altijd beschikbaar. Net als de boombewonende Polyrhachis uit haar regio, die voor een groot deel van honingdauw en nectar leven, is suiker de basis van haar energie. Varieer de suikers: bij Antomas raden we 4-5 keer per week Blue Sugar-nectar van Anthouse aan en 1-2 keer per week een andere suikeroplossing of nectar. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Geef ze altijd in een drinkbakje en nooit op watten: watten gaan schimmelen en bederven de vloeistof meteen. Gebruik een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en ververs het voordat het gaat gisten.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Het is de motor van de groei van de kolonie. Als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter te veel voeren: de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en in grotere aantallen. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel, want voer dat overblijft gaat rotten en brengt schimmel en mijten. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet altijd hetzelfde eten:
- Thermobia domestica, een kleine, zachte prooi, perfect voor kleine en middelgrote kolonies;
- krekels, Acheta domesticus, in stukken of net gedood;
- runner-kakkerlakken, Shelfordella lateralis, of dubia-kakkerlakken, Blaptica dubia, klein of opengemaakt;
- meelwormen, Tenebrio molitor, in stukken;
- vliegen en Drosophila.
Net als bij P. dives raden we bij Antomas aan de insecten net gedood te geven: Polyrhachis van dit type zijn meer verzamelaars dan jagers, en een grote levende prooi bezorgt ze stress en gaat verloren. Kleine prooien, zoals Thermobia of Drosophila, kun je levend geven. Leg het eiwit ver van het viltnest, op de bodem of op een platte steen, en haal de resten de volgende dag weg.
Water: altijd, in de reageerbuis met water en watten in het foerageergebied. Een soort uit zo'n regenrijk klimaat mag nooit zonder water zitten: haar laten uitdrogen is een ernstige fout.
Geen diapauze
In haar equatoriale klimaat is er geen winter (zie «Een klimaat zonder winter»). Ze heeft geen diapauze nodig, en afkoelen zou haar schaden. In onze winter volstaat het de warmte en de lichtcyclus aan te houden: met verwarming in huis en een thermostaat in het terrarium blijft de kolonie het hele jaar actief. Als de koningin minder eieren legt, controleer dan eerst de nachttemperatuur en het eiwit.
Gedrag in gevangenschap
Het zijn actieve, opvallende mieren, die met snelle pas over de schors patrouilleren. Het interessantste is zien hoe ze bouwen: hoe ze de vezels verzamelen, waar ze die vastmaken en of ze hun larven gebruiken. Niemand heeft dat al beschreven, dus film het als je kunt.
Observeer zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, en bij deze soort, die in het zicht leeft, meer dan ooit. Observeer ze gewoon voorzichtig en grijp zo min mogelijk in: ze wennen aan je aanwezigheid.
Verdediging met zuur. Als je tegen het terrarium tikt of het nest aanraakt, komen ze massaal naar buiten, brengen ze de gaster omhoog en spuiten ze mierenzuur. Zo zeggen ze dat je niet dichterbij moet komen.
Alarmsignalen:
- Schimmel op het vilt of condens op de wanden: te veel vocht of te weinig ventilatie.
- Werksters die niet bouwen en altijd in de buizen blijven: te weinig materiaal, te weinig verticaal oppervlak of te koud.
- Broed dat stilvalt: bijna altijd te weinig eiwit of te lage temperatuur.
Ontsnappingen en barrières
Het zijn snelle verkenners met lange poten en, zoals bijna alle Polyrhachis, goede klimmers. Bij een boombewonende soort neem je beter geen risico:
- PTFE-barrière (Fluon) in een brede strook bovenaan de wanden, als eerste verdedigingslinie. Wil je, dan kun je die versterken met een strook paraffineolie of vaseline er net boven.
- Fijn gaasdeksel dat goed aansluit en bovendien de ventilatie geeft die ze nodig hebben.
- Niets dat als brug kan dienen: schors, takken en bouwmateriaal mogen de barrière niet raken en niet tot aan het deksel reiken.
- Onderhoud: PTFE verliest zijn werking door stof en vocht. Controleer het vaak, zeker in een vochtig terrarium, en vernieuw het als dat nodig is.
- Voorzichtig openen: open niet meer dan nodig en werk rustig.
Hanteren en veiligheid
Ze steken niet: ze hebben geen angel. Ze bijten, maar wat je het meest merkt is het mierenzuur, dat prikt op gevoelige huid of in een wondje en dat je uit je ogen moet houden. Houd bij het werken boven het terrarium je gezicht niet bij het nest. Hanteer ze met entomologisch gereedschap, zoals een zacht penseel of een zachte pincet, nooit met de handen. Houd ze niet samen met andere mierensoorten en voeg geen verschillende kolonies samen. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Ze in een gewoon gipsnest of een nest met gesloten kamers zetten: ze moeten hun eigen nest bouwen.
- Een terrarium inrichten zonder hoogte, zonder verticale schors of zonder bouwmateriaal.
- Water op het viltnest sproeien of het terrarium zonder ventilatie laten.
- Ze zonder water laten: ze komen uit een van de regenrijkste gebieden ter wereld.
- Ze in diapauze zetten of de temperatuur dagenlang onder ongeveer 20 °C laten zakken.
- Suikeroplossingen op watten geven of ze laten gisten.
- Altijd hetzelfde insect geven, grote levende prooien aanbieden of resten naast het nest laten liggen.
- Koninginnen of werksters uit andere kolonies toevoegen.
- De PTFE-barrière verwaarlozen of takken laten staan die als brug dienen.
- Ze met de handen hanteren of je gezicht bij het nest houden.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Polyrhachis tubifex, haar ondergeslacht en haar geslacht, de verspreidingsgegevens en klimaatgegevens van haar gebied, en de ervaring van Antomas met andere tropische Polyrhachis. Belangrijkste referenties:
- Karavaiev, V. (1926). Über den Nestbau von Polyrhachis (subg. Myrmhopla) tubifex sp. n. (Fam. Formicidae). Biologisches Zentralblatt 46: 143–145. AntCat
- Robson, S. K. A. & Kohout, R. J. (2008). Nest construction in the arboreal ant Polyrhachis tubifex Karavaiev, 1926. Asian Myrmecology 2: 121–123. researchonline.jcu.edu.au/22229
- Robson, S. K. A. & Kohout, R. J. (2007). A review of the nesting habits and socioecology of the ant genus Polyrhachis Fr. Smith. Asian Myrmecology 1: 81–99. researchonline.jcu.edu.au/2602
- Radchenko, A. G., Fisher, B. L., Esteves, F. A., Martynova, E. V., Bazhenova, T. N. & Lasarenko, S. N. (2025). Ant type specimens (Hymenoptera, Formicidae) in the collection of Volodymyr Opanasovych Karawajew. Communication 3. Formicinae. Zootaxa 5613: 469–499. doi:10.11646/zootaxa.5613.3.3
- Robson, S. K. A. & Kohout, R. J. (2005). Evolution of nest-weaving behaviour in arboreal nesting ants of the genus Polyrhachis Fr. Smith (Hymenoptera: Formicidae). Australian Journal of Entomology 44: 164–169. doi:10.1111/j.1440-6055.2005.00462.x
- Robson, S. K. A., Kohout, R. J., Beckenbach, A. T. & Moreau, C. S. (2015). Evolutionary transitions of complex labile traits: silk weaving and arboreal nesting in Polyrhachis ants. Behavioral Ecology and Sociobiology 69: 449–458. doi:10.1007/s00265-014-1857-x
- Robson, S. K. A. (2004). Comparative nesting biology of two species of Australian lithocolous ants: Polyrhachis (Hedomyrma) turneri Forel and P. (Hagiomyrma) thusnelda Forel. Australian Journal of Entomology 43: 5–9. doi:10.1111/j.1440-6055.2003.00374.x
- Dorow, W. H. O., Maschwitz, U. & Rapp, S. (1990). The natural history of Polyrhachis (Myrmhopla) muelleri Forel 1893 (Formicidae Formicinae), a weaver ant with mimetic larvae and an unusual nesting behaviour. Tropical Zoology 3: 181–190. doi:10.1080/03946975.1990.10539460
- Liefke, C., Dorow, W. H. O., Hölldobler, B. & Maschwitz, U. (1998). Nesting and food resources of syntopic species of the ant genus Polyrhachis (Hymenoptera, Formicidae) in West-Malaysia. Insectes Sociaux 45: 411–425. doi:10.1007/s000400050098
- Mezger, D. & Moreau, C. S. (2016). Out of South-East Asia: phylogeny and biogeography of the spiny ant genus Polyrhachis Smith (Hymenoptera: Formicidae). Systematic Entomology 41: 369–378. doi:10.1111/syen.12163
- Nielsen, M. G. (1997). Nesting biology of the mangrove mud-nesting ant Polyrhachis sokolova Forel (Hymenoptera, Formicidae) in northern Australia. Insectes Sociaux 44: 15–21. doi:10.1007/s000400050026
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Graystock, P. & Hughes, W. O. H. (2011). Disease resistance in a weaver ant, Polyrhachis dives, and the role of antibiotic-producing glands. Behavioral Ecology and Sociobiology 65: 2319–2327. doi:10.1007/s00265-011-1242-y
- Bolton, B. (1995). A taxonomic and zoogeographical census of the extant ant taxa (Hymenoptera: Formicidae). Journal of Natural History 29: 1037–1056. doi:10.1080/00222939500770411
- Moeilijkheidsgraad
- Ervaren
