Odontomachus schoedli
Een gespannen veer in de bergnevel. Deze tweekleurige valkaakmier, Odontomachus schoedli, patrouilleert over de bodem van de bergbossen van Zuidoost-Azië met wijd opengesperde kaken: zodra een prooi haar tastharen raakt, klapt ze ze dicht in een fractie van een milliseconde, met een van de snelste slagen in het dierenrijk. Roodbruin van voren en bijna zwart van achteren, tot 16 mm groot, jaagt ze met kaakslagen, springt ze weg als ze verrast wordt en verdedigt ze haar nest met een angel. Een uiterst zeldzaam juweel in de hobby, voor ervaren mierenhouders die een tropische soort zoeken die koelte vraagt, geen warmte. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Valkaakmier uit de bergen van Zuidoost-Azië, van 13-16 mm, met roodbruine kop en mesosoma en een donkere gaster, die haar kaken in een fractie van een milliseconde dichtklapt. Kolonies met koningin. Ze is een tropische bergsoort: koel nest (21-24 °C), zeer vochtig (70-90%) en met kokosvezel, ruim en gevarieerd prooivoer en geen diapauze. Sleutel: het nest mag niet langdurig boven 26 °C komen. De zomerwarmte is haar grootste vijand.
Odontomachus schoedli Sorger & Zettel, 2011 is een valkaakmier uit Zuidoost-Azië: een jagende ponerine van 13-16 mm die met wijd opengesperde kaken over de bosbodem loopt en ze dichtklapt zodra een prooi haar trekkerhaartjes raakt. Ze hoort bij de soortgroep van O. infandus, de meest diverse onder de valkaakmieren van de archipel, en is volgens de literatuur endemisch in de bergen van het noorden van de Filipijnen, waar ze in het middengebergte leeft, in bossen met een het hele jaar door koel en vochtig klimaat.
Ze werd in 2011 beschreven en is sindsdien vrijwel door niemand bestudeerd: noch de koningin, noch het mannetje, noch een enkel nest is beschreven. Wel weten we wat ze deelt met haar geslacht, dat van een van de snelste mieren ter wereld, en wat haar leefgebied vertelt: ze is een tropische bergsoort die thuis om koelte en vocht vraagt, niet om warmte. Daarom houden we in deze verzorgingsgids steeds drie dingen uit elkaar: wat er over de soort is gedocumenteerd, wat er van haar verwanten bekend is en wat we bij Antomas zien.
Biologie
Een naam ter ere van een Weense entomoloog
De entomologen Daniela M. Sorger en Herbert Zettel beschreven haar in 2011, in de revisie van de Odontomachus van de Filipijnen die ze in het tijdschrift Myrmecological News publiceerden. Het was het vijfde deel van een reeks over de mieren van de archipel, en daarin brachten ze orde in een lastig geslacht: ze onderscheidden vier soortgroepen op de eilanden, stelden een determinatiesleutel op en beschreven drie nieuwe soorten. Een daarvan is de onze.
De naam eert Stefan Schödl, die conservator van vliesvleugeligen was bij het Naturhistorisches Museum in Wenen, inmiddels overleden, en die het grootste deel van de exemplaren verzamelde waarmee de soort werd beschreven. Daarom schrijf je schoedli, met «oe» in plaats van de Duitse «ö»: wetenschappelijke namen staan geen umlaut toe.
De soort werd beschreven op basis van 25 werksters. Het holotype, het referentie-exemplaar van de naam, werd in februari 1999 verzameld op een berghelling, op 1.600 m hoogte, en wordt bewaard aan de University of the Philippines in Los Baños. De andere 24 exemplaren, de paratypen, zijn verdeeld over die universiteit, het Natural History Museum in Londen, het museum in Wenen en de privécollectie van de Zettels. De wereldcatalogus van mieren, AntCat, vermeldt haar als geldige soort, met haar oorspronkelijke combinatie en zonder enig synoniem. Wat nergens te vinden is, is de beschrijving van de koningin of van het mannetje: meer dan vijftien jaar later zijn ze nog steeds niet beschreven.
Waarom «bicolor»?
In de oorspronkelijke beschrijving heeft de werkster een middenbruine kop en mesosoma (het «borststuk»), als melkchocolade, en een donkerbruine petiolus en gaster. In de sleutel van hetzelfde artikel worden kop en mesosoma beschreven als egaal roodbruin. Van dichtbij en bij goed licht heeft de werkster een roodachtige voorste helft en een bijna zwarte achterste helft: uit dat contrast komt de naam waaronder we haar verkopen, «bicolor» (tweekleurige valkaakmier).
Er is een curiositeit: in datzelfde artikel is de soort die de auteurs uitdrukkelijk «tweekleurig» noemen een andere, O. alius, met een lichte kop en gaster en een donker mesosoma. En vooral een waarschuwing die voor de hele groep geldt: de kleur is niet bruikbaar om haar te determineren. Sorger en Zettel vonden exemplaren van haar verwant O. infandus, uit het noorden van de archipel, met precies dezelfde kleur.
Haar dubbelganger in de bergen: O. infandus
In een deel van haar gebied leeft O. schoedli naast O. infandus, een andere grote valkaakmier uit de archipel. Het zijn soorten uit dezelfde groep, van vergelijkbare grootte en soms met dezelfde kleur. Om ze te onderscheiden moet je met een loep naar drie details kijken:
- Het pronotum, het voorste deel van het mesosoma. Bij O. schoedli is het bedekt met fijne dwarse streepjes, van links naar rechts; bij O. infandus lopen ze min of meer in de lengte.
- De doorn van de petiolus, de taille. Bij O. schoedli is de petiolus stevig en eindigt hij in een korte, bijna rechte doorn; bij O. infandus is de doorn langer en naar achteren gebogen.
- De kleur, met voorbehoud. O. infandus heeft meestal een lichtere kop dan de rest van het lichaam, dat donkerbruin of zwartachtig is.
In de winkel hebben we nog twee Filipijnse Odontomachus uit dezelfde groep: O. infandus en O. banksi, die je herkent aan de geeloranje kop en het veel hariger mesosoma. En er is een derde soort die qua kleur op haar lijkt: O. ampipitbaybay, beschreven in 2024 in een kustbos, bijna op zeeniveau. Die is iets kleiner, tot zo'n 13,5 mm, en heeft naar verhouding kortere antennes.
Omdat de koningin van O. schoedli niet beschreven is, gebeurt de determinatie bij deze mieren altijd aan de hand van de werksters.
Veertien valkaakmieren in één archipel
De Filipijnen zijn een klein laboratorium van de evolutie van Odontomachus. Sorger en Zettel verdeelden de soorten over vier groepen, en die van O. infandus, die van onze mier, is verreweg de rijkste: ze omvat grote mieren met lange kaken, bijna allemaal endemisch op één eiland of één groep bergen. Sinds 2011 zijn er steeds nieuwe soorten bijgekomen: een in 2018, een in 2023 en de kustsoort O. ampipitbaybay in 2024. Daarmee telt de archipel 14 geldige soorten van het geslacht, van de zo'n 80 die wereldwijd bekend zijn.
Geen van die werken heeft de status van O. schoedli veranderd, maar dat uit 2024 vergelijkt haar opnieuw met haar buursoorten en past de sleutel van de groep aan. Voor een zo weinig bestudeerde soort is dat het beste teken dat ze een referentie blijft.
Een valkaakmier uit de bergen
De meeste Odontomachus die in de hobby worden gehouden, zijn mieren uit warme laaglanden. De onze niet. Volgens de literatuur is O. schoedli endemisch in de Filipijnen en alleen bekend uit de bergketens in het noorden van de archipel, in het middengebergte: het holotype werd op 1.600 m verzameld, en de andere gepubliceerde vindplaatsen liggen ook in het hoogland. Sorger en Zettel verzamelden haar in de hoger gelegen gebieden, in sterk aangetaste bossen, en een werk uit 2024 plaatst haar op de bodem van secundaire en primaire bossen in diezelfde bergen. Op citizen-scienceplatforms staan foto's uit andere bergketens in de buurt, maar dat zijn fotodeterminaties die niemand heeft gecontroleerd.
Waar maakt ze haar nest? Er is geen enkel gepubliceerd gegeven. Wat we wel weten, is dat haar verwant O. infandus, die in dezelfde bergen leeft, ook op de bosbodem wordt gevonden, en dat de meeste Odontomachus in de bodem nestelen, onder stenen en omgevallen stammen of in rottend hout. Met die aanwijzingen, en met het klimaat van haar leefgebied, ontstaat het beeld van een mier van de bergbosbodem: koel, donker en altijd vochtig.
Haar leefgebied: een eeuwige lente met bakken regen
Het klimaat in de bergen waar ze leeft is een tropisch hooglandklimaat, heel anders dan dat van de stranden en de laaggelegen regenwouden van de Filipijnen. Dit zijn de cijfers, volgens de officiële klimaatnormalen van het gebied:
- Gemiddelde maandtemperatuur: van zo'n 17 °C in de koelste maand tot zo'n 21 °C in de warmste. Daartussen zit nauwelijks meer dan 3 °C verschil.
- Gemiddelde maxima: 22-25,5 °C. In meer dan een eeuw metingen kwam het absolute maximum amper boven 30 °C.
- Gemiddelde minima: 13-16,5 °C, met een enkele nacht van 8-10 °C tijdens koudegolven.
- Luchtvochtigheid: 84-93% het hele jaar door.
- Regen: zo'n 3.800 mm per jaar, bijna negen keer zoveel als in het midden van Spanje. Tussen december en februari is er een droog en koel seizoen, met mist en dauw; van mei tot oktober komt de moesson, met maanden van meer dan 750 mm.
- Daglengte: tussen zo'n 11 en 13 uur door het jaar heen.
De laaglanden van hetzelfde land zijn zo'n 8 °C warmer. En op de bosbodem, waar de kolonie leeft, is de temperatuur nog stabieler. Een studie uit 2024 met gegevens van tropische bossen van over de hele wereld stelde vast dat de ondergroei op bodemniveau gemiddeld 1,6 °C koeler is dan in de open lucht en minder schommelt tussen dag en nacht, vooral in de bergen. Op een andere Filipijnse berg, op zo'n 1.550 m, was de bodem op een halve meter diepte zo'n 19 °C. Een aangetast bos dempt de warmte van de dag iets minder, maar dat verandert het beeld niet: O. schoedli leeft in een eeuwige lente, niet koud en niet heet, en doorweekt.
Voor het houden is de conclusie duidelijk. Ze heeft geen warmte nodig: wat ze nodig heeft, is stabiele koelte en constant vocht. En ze heeft geen winter: het verschil tussen de seizoenen is zo klein dat er geen reden is om haar een diapauze te geven (zie «Aanbevolen waarden» en «Diapauze»).
Een val met grendel, veer en trekker
De kaken van een Odontomachus zijn geen tang: ze zijn een katapult. Als de werkster ze opent, zo'n 180°, zet een kleine grendel in het gewricht ze vast. Dan trekt de enorme sluitspier zich langzaam en met volle kracht samen, en die energie wordt in de kop opgeslagen, als in een gespannen boog. Om haar los te laten is een piepklein spiertje genoeg, de trekker, die de grendel losmaakt. Beide kaken klappen tegelijk en in één klap dicht.
En wie haalt de trekker over? Lange trekkerhaartjes die aan de binnenrand van de kaken zitten en naar voren wijzen. Raakt een prooi ze, dan reist het signaal via reuzenzintuig- en motorneuronen, veel dikker dan normaal, die het vrijwel zonder vertraging naar de trekker brengen. Wulfila Gronenberg, Jürgen Tautz en Bert Hölldobler beschreven dit circuit in 1993 in Science: het is een van de snelste reflexen die bij een insect bekend zijn, en het hele proces, van aanraking tot klap, duurt amper een paar milliseconden.
Het verbazingwekkendste is dat dezelfde kaak ook voor het tegenovergestelde dient. In 1999 registreerden Sebastian Just en Gronenberg de activiteit van de spieren: vier neuronen openen de kaak en acht sluiten haar. Voor fijne bewegingen, zoals een prooi vasthouden, een nestgenote poetsen of een ei vervoeren, activeert de mier die neuronen getrapt, en soms opent en sluit ze tegelijk om het gebaar te verfijnen. Alleen voor de klap komt de trekker in actie. Hamer en tang in dezelfde mond.
Een van de snelste klappen in het dierenrijk
In 2006 filmde een team onder leiding van biologe Sheila Patek O. bauri met tienduizenden beelden per seconde en mat de klap. De getallen gingen de wereld rond:
- Snelheid: de punt van de kaak haalt 35-64 m/s, tot zo'n 230 km/u.
- Duur: het volledig sluiten duurt gemiddeld 0,13 milliseconde, honderden keren korter dan een oogknippering.
- Kracht: elke kaak slaat met meer dan 300 keer het gewicht van de mier.
Het was de snelste roofzuchtige klap die tot dan toe was gemeten. Nu staat het record op naam van twee andere dieren met buitengewone kaken: de soldaat van een Midden-Amerikaanse termiet, die in 2008 zo'n 67 m/s haalde, en Mystrium camillae, een zogeheten Dracula-mier, die in 2018 zo'n 90 m/s bereikte met een ander mechanisme, een knip die lijkt op knippen met de vingers. Maar geen van beide combineert snelheid met een klem die naar believen wordt gespannen, vergrendeld en afgevuurd.
Het is geen uitvinding die alleen Odontomachus heeft. De klapkaak is in de evolutie van mieren minstens vier keer ontstaan. Binnen de ponerinen deelt ze die met haar zustergeslacht, Anochetus, waartoe een andere soort uit de winkel behoort, onze koperkleurige valkaakmier.
Springen met je mond
Een zo krachtige klap heeft een bijwerking: als de kaak tegen iets hards slaat, slingert de terugslag de mier de lucht in. De studie uit 2006 beschreef twee verschillende sprongen:
- De vluchtsprong. De werkster laat haar kop zakken, slaat met haar kaak op de grond en schiet omhoog, terwijl ze tientallen keren per seconde om haar as draait. Bij O. bauri haalde ze tot 8,3 cm hoogte, meerdere keren haar eigen lengte.
- De «uitsmijtersprong». Door een indringer of een wand te raken, wordt de mier bijna horizontaal weggeslingerd. De langste was 39,6 cm.
Toeval of strategie? Jarenlang dacht men dat het toevallige gevolgen van de klap waren. In 2009 stelde een studie met vier Odontomachus-soorten vast dat de verticale sprong veel vaker voorkomt bij mieren die zich op vreemd terrein bevinden: ze gebruiken hem om te ontsnappen. De horizontale daarentegen hangt vooral af van de hoek van het geraakte oppervlak en lijkt eerder toeval. En de vluchtsprong werkt: tegenover de zandvallen van mierenleeuwen ontsnapte O. brunneus in 15% van de ontmoetingen door te springen, en met vastgezette kaken ontsnapte ze veel minder vaak.
Thuis merk je het snel: een verraste werkster kan met een kaakklap weggeslingerd worden. Daarom hameren we op het deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
Uitsmijters bij de deur
In 1989 beschreven de biologen Norman Carlin en David Gladstein een van de merkwaardigste verdedigingen uit de mierenwereld, en ze doopten haar de uitsmijtersverdediging («bouncer defense», in het Engels). Ze bestudeerden vooral O. ruginodis, maar stelden het ook vast bij andere soorten uit het geslacht.
- Een bewaker bij de deur. Bij de ingang van het nest staat meestal een werkster op post met de val gespannen. In hun laboratoriumkolonies werd de ingang overdag 54% van de tijd bewaakt en 's nachts 21%, en de wacht was niet het werk van één kaste: bijna alle werksters draaiden diensten.
- Indringers door de lucht. Als een vreemde mier dichtbij komt, slaat de bewaker haar met de kaak en slingert haar weg. Bij 50 klappen tegen werksters van zo'n 3 mm werd de indringer gemiddeld 4 cm weggeslingerd, en tot 14 cm, 4 tot 45 keer haar eigen lengte. Zo werkten ze twaalf verschillende soorten naar buiten, waaronder de gevreesde vuurmier.
- En als dat niet genoeg is, versterking. Toen ze zo'n 200 vuurmieren op een nest gooiden, slingerde de bewaker de eerste weg en kwamen meteen massaal haar nestgenoten naar buiten. Bij grote mieren, die ze niet konden wegslingeren, knipten ze de poten af.
Het is zeer waarschijnlijk dat je iets vergelijkbaars in je nest ziet: een werkster die stil bij de ingang staat, met open kaken, en die zich op alles stort wat dichtbij komt.
Navigeren op de boomkruinen
Odontomachus jagen alleen: elke werkster doorzoekt op eigen houtje de bodem en het bladafval, met de val gespannen, en als haar antennes een prooi opmerken, stelt ze zich zo op dat die de trekkerhaartjes raakt. Verzet de prooi zich, dan houdt ze haar vast en steekt ze. Verschillende soorten jagen vooral op termieten, maar in het laboratorium zijn ze weinig veeleisend: ze accepteren bijna elk insect dat ze aankunnen.
Hoe vinden ze de weg terug zonder spoor achter te laten? In 1989 bestudeerden Paulo Oliveira en Bert Hölldobler O. bauri in een regenwoud in Panama en ontdekten dat ze zich oriënteren op het patroon dat de boomkruinen tegen de hemel vormen: als ze die «koepel» een kwartslag draaiden, veranderde de mier haar koers terug. Op nieuw terrein hieven ze meerdere keren per minuut de kop op, zoals iemand die een kaart raadpleegt. Als ze iets groots vinden, zoals een kakkerlak of een druppel honing, rekruteren ze hun nestgenoten, maar zonder geurspoor: de gerekruteerden gaan op eigen houtje zoeken.
De chemie bewaren ze voor alarm. In 1973 werd ontdekt dat Odontomachus pyrazinen produceren, uit dezelfde familie van moleculen die geroosterde koffie en broodkorst hun aroma geeft, en het was een van de eerste keren dat ze in een dier werden gevonden. Ze maken ze aan in de kaakklieren en gebruiken ze als alarmferomoon. Open je ooit het nest en komen alle werksters tegelijk met open val naar buiten, dan weet je waarom.
Een gif dat ook een antibioticum is
Naast de val hebben Odontomachus een werkende angel, waarmee ze prooien die zich verzetten afmaken en zich verdedigen. Hun gif is grondig onderzocht bij een Aziatische soort, O. monticola, en is een cocktail van bijna tweehonderd bestanddelen. De meest voorkomende zijn peptiden die lijken op de pilosulinen van de Australische bulldogmieren, Myrmecia.
Het verrassende is waar sommige ervan voor dienen. In 2019 stelde een Japans team vast dat verschillende van die peptiden bacteriën doden zoals Escherichia coli en Staphylococcus aureus, krachtiger dan sommige antibiotische referentiepeptiden, en dat een ander het vrijkomen van histamine veroorzaakt op een manier die lijkt op melittine, het hoofdbestanddeel van bijengif. Dat is logisch: een kolonie die in de vochtige bosbodem leeft, omringd door schimmels en bacteriën, moet zich ook verdedigen tegen wat je niet ziet. Over het gif van O. schoedli is niets bekend, maar alles wijst erop dat ze die chemie met haar geslacht deelt.
Antenneduels en koninginnen die elkaar in de gaten houden
Kolonies van Odontomachus zijn klein en sterk hiërarchisch. Bij O. brunneus, een soort uit Florida, ontdekten Scott Powell en Walter Tschinkel in 1999 dat de werksters zich rangschikken via geritualiseerde duels: ze bestoken elkaar met antenneslagen, nemen onderdanige houdingen aan en bijten soms. Wie het duel wint, gaat naar het broed; wie verliest, verwijdert zich. Het resultaat is een taakverdeling zonder baas: de dominante werksters zijn verzorgsters bij het broed en hebben sterker ontwikkelde eierstokken, en de ondergeschikte gaan op jacht. Sterft de koningin, dan beginnen de dominante werksters meteen eieren te leggen.
Bij andere soorten zijn er meerdere koninginnen, en ook die houden elkaar in de gaten. In een Braziliaanse kolonie van O. chelifer leefden 13 ongevleugelde koninginnen samen, waarvan er meerdere tegelijk eieren legden, gerangschikt in een hiërarchie: de hoogst geplaatste vielen de leggende koninginnen aan en aten in sommige gevallen het pas gelegde ei op. De werksters legden op hun beurt zachte eieren die zich niet ontwikkelen en die als voedsel voor de koninginnen dienden. Dat zijn de zogeheten trofische eieren, die ook zijn waargenomen bij een Aziatische soort die op de Filipijnen leeft, O. simillimus.
Over de samenleving van O. schoedli is niets gepubliceerd. Onze kolonies hebben één koningin, en in de natuur blijven kolonies van het geslacht meestal steken op een paar tientallen of een paar honderd werksters.
Larven die zelf eten en onder de grond spinnen
Zoals bij veel ponerinen wachten de larven van Odontomachus niet tot ze voorgekauwd voedsel krijgen. De werksters leggen stukken prooi naast ze neer, of de hele prooi, en ze eten er zelf rechtstreeks van. Niet alleen vlees: bij O. chelifer groeiden larven die met de arillus van bepaalde zaden werden gevoed, een vlezig, vetrijk omhulsel, zo'n 3,5 keer meer dan die van een controledieet. Ook voor een jager telt een goed toetje.
Als de larve is uitgegroeid, sluit ze zich op in een zijden cocon om pop te worden. Al in 1915 zag de myrmecoloog William M. Wheeler dat mierenlarven hun cocon niet kunnen spinnen als ze niet omringd zijn door deeltjes om de draad aan vast te maken, en dat de werksters ze daarom ingraven of met aarde en resten bedekken. Houders van Odontomachus bevestigen het in de praktijk: op glas of glad plastic, zonder substraat, mislukt het de larven keer op keer, en met vochtige kokosvezel spinnen ze zonder problemen. Met warmte en een gebrek aan vocht gebeurt hetzelfde (zie «De sleutel: een tropische soort die niet tegen warmte kan»).
Grootte en morfologie
Grote, slanke ponerine met een langgerekte kop, met de lange, rechte kaken die typisch zijn voor het geslacht en een werkende angel.
- Kleur. Kop en mesosoma middenbruin tot roodachtig; petiolus en gaster donkerbruin. Dat is het contrast waaraan ons product zijn naam dankt, maar het is niet bruikbaar om haar te determineren (zie «Waarom “bicolor”?»).
- Kop. Langgerekt: de breedte is zo'n driekwart van de lengte. Hij is bedekt met fijne streepjes die tot de achterrand doorlopen.
- Antennes. Met een zeer lange schacht, 1,4 tot 1,5 keer de breedte van de kop.
- Kaken. Lang en recht, 1,65-2,13 mm, meer dan de helft van de lengte van de kop. Ze ontspringen vlak bij elkaar in het midden van de kop, eindigen in een paar grote tanden en hebben aan de binnenrand een rij tandjes. Aan hun binnenrand ontspringen de trekkerhaartjes van de val.
- Mesosoma. Het pronotum heeft fijne dwarse streepjes, en de zijkanten van het mesosoma ook.
- Petiolus. Stevig, met een korte, bijna rechte doorn bovenop.
- Beharing. De pubescentie, het fijne dons, is schaars en lang.
- Angel. Werkend: ze gebruiken hem om prooien af te maken en zich te verdedigen.
- Koningin. Niet beschreven. Ter vergelijking: die van haar verwant O. infandus meet 15,5-16,1 mm, nauwelijks meer dan een grote werkster.
- Mannetje. Niet beschreven.
- Ontwikkeling. Ze verpoppen in een zijden cocon, en om die te spinnen hebben de larven substraat nodig (zie «Larven die zelf eten en onder de grond spinnen»).
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 12,75-16,25 mm totale lengte; kop 2,95-3,60 mm lang en 2,12-2,62 mm breed
- Koningin: geen gepubliceerde afmetingen
- Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen
De afmetingen van de werkster komen uit de oorspronkelijke beschrijving (Sorger en Zettel, 2011): het zijn die van het holotype en van de paratypen met de kleinste en de grootste kop, met de totale lengte gemeten met gestrekte kop. Er zijn geen gepubliceerde afmetingen van de koningin of het mannetje.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Ze is geen moeilijke soort vanwege wat ze eet, maar vanwege het klimaat dat ze nodig heeft. Haar behoeften komen neer op drie dingen: stabiele koelte, tussen 21 en 24 °C; een zeer vochtig nest met kokosvezel, zodat de larven hun cocon kunnen spinnen, en ruim en gevarieerd prooivoer. De uitdaging zit in het eerste. In veel huizen in Zuid-Europa blijven kamers in de zomer wekenlang boven 26-28 °C, en voor een mier die in een eeuwige lente leeft, is dat een hittegolf die niet ophoudt. Tel daarbij op dat ze met haar kaak springt, dat ze steekt en dat er bijna geen gepubliceerde kweekinformatie is: we hebben geen enkel kweekdagboek van deze soort gevonden. Winkels plaatsen Aziatische Odontomachus meestal op een gemiddeld niveau of «voor ervaren houders»; bij Antomas delen we de onze in als gevorderd.
En ze is het waard. Het is een grote, elegante en spectaculaire valkaakmier, die met kaakklappen jaagt en springt als een veer. Ze is bovendien uiterst zeldzaam in de hobby: we hebben geen andere Europese winkel gevonden die haar aanbiedt. En ze heeft een voordeel dat weinig tropische soorten hebben: ze vraagt geen warmte. Heb je thuis een koel hoekje, dan is een groot deel van het werk al gedaan.
Aanbevolen waarden
- Nesttemperatuur: 21-24 °C. Een lichte nachtelijke daling, van 2-3 °C, is natuurlijk en kan geen kwaad. Voorkom dat het langdurig boven 26 °C komt, en nooit boven 28 °C.
- Temperatuur van het foerageergebied: die van de kamer, niet boven zo'n 25 °C.
- Vochtigheid in het nest: zeer hoog en stabiel, zonder te doorweken: als richtwaarde 70-90%. In haar leefgebied ligt de luchtvochtigheid het hele jaar op 84-93%.
- Substraat: kokosvezel in het nest, altijd vochtig (zie «Aanbevolen formicaria»).
- Foerageergebied: schoon, goed geventileerd en droger dan het nest, met altijd water beschikbaar in een reageerbuis met watten.
- Licht: het is genoeg om ze hun donkere zone in het nest te laten en het foerageergebied met licht, met een normaal dag-nachtritme. In haar leefgebied duurt de dag het hele jaar tussen 11 en 13 uur.
- Diapauze: houdt ze niet (zie «Diapauze»).
Het is een soort van hoge vochtigheid, en het nest laten uitdrogen is een ernstige fout: houders van andere Odontomachus zijn het erover eens dat een droog nest het broed afremt en ervoor zorgt dat de larven hun cocon niet spinnen. Hoge vochtigheid betekent niet doorweken. Koelte en vocht samen zijn een voedingsbodem voor schimmel, dus een zachte ventilatie en het dagelijks weghalen van resten zijn net zo belangrijk als het water.
De sleutel: een tropische soort die niet tegen warmte kan
Dit is het belangrijkste punt van deze verzorgingsgids. Veel verzorgingsgidsen van Odontomachus raden 24-28 °C aan, en dat klopt voor de soorten uit de laaggelegen regenwouden. Maar O. schoedli leeft op een berg waar het gemiddelde maximum van de warmste maand geen 26 °C haalt en de bosbodem rond 19-20 °C blijft (zie «Haar leefgebied: een eeuwige lente met bakken regen»). Voor haar is constant 28 °C wat voor ons een hele zomer hittegolf is.
In de ervaring van Antomas, zoals bij veel hypogeïsche soorten en ponerinen, hebben de larven boven 28 °C moeite om hun cocon te spinnen. Bij een bergsoort is de marge nog smaller, en daarom raden we aan niet langdurig boven 26 °C te komen. Het is een aanbeveling op basis van het klimaat van haar leefgebied en onze ervaring met andere ponerinen: bij deze soort zijn er geen laboratoriumstudies.
Hoe je het merkt: al grote larven die zich niet in hun cocon hullen en uiteindelijk sterven of door de kolonie worden opgegeten, broed dat stilvalt of werksters die opeengepakt in de koelste en vochtigste hoek van het nest zitten. Zie je dat, controleer dan eerst de temperatuur, en daarna het vocht en het substraat.
Hoe je het voorkomt:
- Kies de plek goed: de koelste kamer van het huis, ver van ramen, direct zonlicht, radiatoren en apparaten die warmte afgeven. Een lage plank, dicht bij de vloer, is meestal een paar graden koeler.
- Zet een thermometer naast het nest en kijk er vooral op zomermiddagen naar.
- In de zomer geen kunstmatige warmte. Komt je huis wekenlang boven 26 °C, dan heb je een gekoelde kamer nodig.
- In de winter alleen warmte als het nodig is. Zakt het huis onder zo'n 19-20 °C, gebruik dan een zachte warmtebron met thermostaat aan één kant van het nest, zodat de kolonie kan kiezen; nooit onder het hele nest.
- Vocht en kokosvezel, altijd. Warmte is de verraderlijkste factor, maar niet de enige (zie «Larven die zelf eten en onder de grond spinnen»).
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan, van gips, in de hybride uitvoering, die een zeer vochtig en stabiel nest het best in stand houdt. Onder de gangen zit een waterreservoir dat ervan gescheiden is en het vocht door verdamping verdeelt via een gaas met actieve kool, zodat het water niet in de kamers blijft staan, en het geheel wordt aangevuld met een drinkbuis aan de zijkant. Voor onze kolonies is het geschikte formaat de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid.
Gips heeft voor deze soort nog een voordeel: doordat er water verdampt, blijft het iets koeler dan de lucht in de kamer. In het nest is bovendien een onmisbaar ingrediënt nodig: kokosvezel. Leg een dun laagje in de kamers en houd het vochtig. Het heeft twee functies:
- Om de cocon te spinnen. De larven hebben deeltjes nodig om de zijden draad aan vast te maken, en de werksters graven ze in of bedekken ze ermee. Houders van Odontomachus zijn het erover eens dat vochtige kokosvezel heel goed werkt, en dat het de larven op gladde oppervlakken, zoals glas, acryl of geprint plastic, keer op keer mislukt.
- Voor het vocht. Het houdt water vast en verdeelt het over de kamer, zoals de bosbodem.
Let erop dat er vezel in de broedkamers blijft: soms halen de werksters die uit het nest en zitten de larven zonder materiaal. Gebeurt dat, vul dan wat aan. Gebruik kokosvezel zonder meststoffen of toevoegingen. Maak de opstelling af met deze details:
- Gesloten deksel op het foerageergebied en een oliebarrière aan de rand (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Schoon, geventileerd foerageergebied, zonder resten die schimmel kweken en zonder voorwerpen die als brug kunnen dienen om de barrière te omzeilen.
- Altijd water beschikbaar: voor soorten met lange kaken zoals deze raden we bij Antomas een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied aan; ze drinken zonder problemen van de watten.
- Een drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen; nooit watten (zie «Voeding»).
Als de kolonie groeit en het nest te klein wordt, breid je uit met een extra module of een groter formaat uit dezelfde reeks. Wees niet te vroeg: in een enorm nest voor een kleine kolonie worden de overtollige kamers vuilnisbelten en is het lastiger het vocht op peil te houden.
Aankomst en verhuizing
Bij Antomas verkopen we kolonies met koningin en werksters. Laat de jouwe na ontvangst rusten op een rustige, koele plek, op 21-24 °C, en controleer of ze water heeft. Om haar naar haar formicarium te verhuizen, doen we dat door over te storten: we openen de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en storten de kolonie (werksters, koningin en het broed, als dat er is) eruit met zachte tikjes, waarbij we achterblijvers helpen met een penseel. Drie tips voor deze soort:
- Met het deksel bij de hand: een werkster kan met een kaakklap weggeslingerd worden.
- Met gereedschap, niet met je vingers: midden in een verhuizing verdedigen ze het broed en kunnen ze steken.
- De kokosvezel klaar: zorg dat het nest al zijn vochtige substraat heeft als ze aankomen, zodat de larven kunnen blijven spinnen.
Doe het rustig en zonder angst: binnen een paar uur hebben ze het nest ingenomen. Moet je de kolonie ooit naar een ander formicarium verhuizen, gebruik dan dezelfde methode.
Groei van de kolonie
Hoe een koningin van O. schoedli een kolonie sticht, is niet onderzocht. In het geslacht is de koloniestichting meestal semi-claustraal: de koningin gaat op jacht om haar eerste larven te voeden. Bij Antomas verkopen we kolonies met koningin die al op gang zijn, dus die fase, de kwetsbaarste, sla je over.
Vanaf dan is geduld nodig. Volgens houders en winkels duurt het bij Odontomachus uit de laaglanden, gehouden op zo'n 25 °C, zo'n 6-9 weken van ei tot het moment dat een werkster uit de cocon komt. Een bergsoort, op 21-24 °C, gaat naar verwachting iets langzamer. Kolonies van de meest gehouden soorten blijven steken op een paar honderd werksters, en de productiviteit verschilt sterk van koningin tot koningin. Belangrijker dan een getal is de trend: broed in alle stadia en elke paar weken nieuwe werksters.
Probeer geen kolonies samen te voegen of koninginnen toe te voegen: er is geen enkel gegeven dat ze dat verdragen, en volgens houders gaan bij andere Odontomachus koninginnen die al broed hebben uiteindelijk met elkaar vechten.
Voeding
O. schoedli is in de eerste plaats een jager, en de basis van haar dieet is eiwit. Bij Antomas raden we aan haar levend voer te geven wanneer je maar kunt: zo zie je de val in actie, en dat is de grote aantrekkingskracht van de soort.
- Wat je geeft. Vliegen, Drosophila, Thermobia domestica, kleine krekels en kleine kakkerlakken, zoals de runner-kakkerlak.
- Grootte van de prooi. Zo groot dat ze hem aankunnen: voor een kleine kolonie geen prooien groter dan een werkster; als ze groeit, iets grotere prooien. Blijft een grote prooi in het foerageergebied liggen, bied hem dan in stukken aan.
- Dicht bij het broed. De larven eten rechtstreeks van de prooi die de werksters in de broedkamer neerleggen (zie «Larven die zelf eten en onder de grond spinnen»).
- Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet steeds hetzelfde eten.
- Betrouwbare insecten. Koop ze bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld kunnen de kolonie doden.
Hoe meer ze eten, hoe beter en sneller ze groeien. Het is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter overvoeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en groter. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel: in een koel en vochtig nest gaat overgebleven voedsel snel rotten en brengt het schimmel en mijten. Haal de resten binnen 24 uur weg. En laat ze geen dagen zonder eiwit zitten als er larven zijn: houders van andere Odontomachus vertellen dat de kolonie bij voedselgebrek haar eigen broed opeet.
Suikerhoudende vloeistoffen, in een drinkbakje. In de natuur jagen Odontomachus niet alleen: ze likken ook nectar en andere zoete vloeistoffen. Wissel de suikers af: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en 1-2 keer per week een andere suikeroplossing of nectar. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje en nooit in watten, want watten gaan schimmelen en bederven de vloeistof meteen. Gebruik een gewoon of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt: met hun lange kaken drinken ze beter van een brede druppel dan uit een smal gaatje. Suiker mag nooit de plaats van eiwit innemen.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten. Dat is het enige wat nooit mag ontbreken.
Diapauze
Ze houdt geen diapauze. In haar leefgebied is er geen winter: tussen de koelste en de warmste maand zit nauwelijks meer dan 3 °C verschil, en de daglengte verandert door het jaar heen amper twee uur (zie «Haar leefgebied: een eeuwige lente met bakken regen»). Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief. Koelt je huis in de winter af, dan lijkt een lichte daling tot zo'n 19-21 °C op haar droge, koele seizoen en kan die geen kwaad; wat je nooit moet doen, is haar afkoelen zoals een Europese mier. Vermijd wel plotselinge veranderingen.
Gedrag in gevangenschap
Jagers op de loer. Je ziet de werksters met open kaken door het foerageergebied patrouilleren, met hun antennes verkennen en dan opeens de klap: elke maaltijd is een kleine jacht. Verzet de prooi zich, dan houden ze haar met de kaak vast en steken ze.
Een veer op pootjes. Als iets ze verrast, kunnen ze met een kaakklap weggeslingerd worden, naar achteren of omhoog. Dat is spectaculair, en je moet er rekening mee houden als je het deksel opent (zie «Ontsnappingen en barrières»).
Ze verdedigen het nest. Bij een verstoring komen de werksters met gespannen val naar de ingang en aarzelen ze niet om te steken. Met een goed geïnstalleerde kolonie en een rustige hantering zie je ze meestal gewoon hun gang gaan.
Observeer zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het is genoeg om ze hun donkere zone in het nest te laten en het foerageergebied met licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. Ze wennen aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Grote larven die hun cocon niet spinnen: controleer de temperatuur (niet boven 26 °C), het vocht en de kokosvezel.
- Broed dat verdwijnt: bijna altijd een tekort aan eiwit.
- Schimmel in het nest: vergeten voedselresten, stilstaand water of te weinig ventilatie.
- Werksters opeengepakt bij het water, of de koningin buiten het nest: controleer het vocht en de temperatuur van het nest.
Ontsnappingen en barrières
Houders van andere Odontomachus zijn het erover eens dat ze slecht klimmen op schoon glas en acryl, al zijn er soorten die beter klimmen. Hun grote ontsnappingsmiddel is iets anders: de sprong. Een werkster die schrikt, kan met een kaakklap weggeslingerd worden en, met het deksel open, buiten belanden. Bij Antomas raden we drie dingen aan:
- Een oliebarrière aan de rand van het foerageergebied, dun en doorlopend. Vernieuw haar als er stof op komt.
- Het deksel dicht, altijd: dat is je verdediging tegen de sprongen.
- Een schoon foerageergebied, zonder resten of decoratie die de barrière raken en als brug kunnen dienen.
Als je het deksel opent om te voeren of schoon te maken, doe dat dan rustig, open alleen wat nodig is en sluit het als je klaar bent. Controleer ook doppen, verbindingen en aansluitingen.
Hantering en veiligheid
Ze hebben een werkende angel en kunnen steken als ze zich bedreigd voelen, vooral bij het verdedigen van het nest of het broed. Houders beschrijven de steek van Odontomachus als een vervelende prik die snel overgaat. Daarnaast kunnen ze je een kaakklap geven, dezelfde klap waarmee ze jagen. Bij Antomas raden we aan ze altijd met entomologisch gereedschap te hanteren, een zacht penseel of een zacht pincet, nooit met je handen. We raden haar niet aan als er thuis kleine kinderen of huisdieren zijn, en ook niet voor mensen die allergisch zijn voor steken van vliesvleugeligen. Werk langzaam om de koningin niet kwijt te raken of te beschadigen. Het is een exotische soort: laat haar in geen geval vrij.
Wat je niet moet doen
- Haar behandelen als een tropische laaglandsoort: ze heeft geen warmte nodig, en bij langdurig meer dan 26 °C heeft ze het zwaar.
- Het nest laten uitdrogen: ze heeft op elk moment een hoge vochtigheid nodig.
- De kokosvezel vergeten, of de werksters de broedkamers laten leeghalen.
- Het nest doorweken of de lucht laten stilstaan: met koelte en vocht verschijnt schimmel meteen.
- Te weinig eiwit geven, ze steeds hetzelfde insect geven of resten langer dan 24 uur laten liggen.
- De suikerhoudende vloeistoffen in watten aanbieden, of ze gebruiken in plaats van eiwit.
- Ze in diapauze zetten of in de winter afkoelen zoals een Europese mier.
- Het deksel open laten: de sprong is hun ontsnappingsroute.
- Kolonies samenvoegen of koninginnen toevoegen.
- Ze met je handen oppakken.
- Ze verstopt houden: ze zijn er om te observeren en van te genieten; doe dat voorzichtig, met zo weinig mogelijk ingrijpen.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de oorspronkelijke beschrijving van Odontomachus schoedli en op de wetenschappelijke literatuur over haar soortgroep en haar geslacht, op de klimaatgegevens van haar verspreidingsgebied en op de ervaring van Antomas en andere houders. Belangrijkste referenties:
- Sorger, D. M. & Zettel, H. (2011). On the ants (Hymenoptera: Formicidae) of the Philippine Islands: V. The genus Odontomachus Latreille, 1804. Myrmecological News 14: 141–163. PDF bij Myrmecological News (open access)
- Acuña, D. C. & Mapile, D. O. R. (2024). A new species of the Odontomachus infandus species group (Hymenoptera: Formicidae) from Pangasinan, Philippines, with notes on species ecology. BIOTROPIA 31: 228–237. doi:10.11598/btb.2024.31.2.2083
- Ismaeel, A. et al. (2024). Patterns of tropical forest understory temperatures. Nature Communications 15: 549. doi:10.1038/s41467-024-44734-0
- Gronenberg, W., Tautz, J. & Hölldobler, B. (1993). Fast trap jaws and giant neurons in the ant Odontomachus. Science 262: 561–563. doi:10.1126/science.262.5133.561
- Patek, S. N., Baio, J. E., Fisher, B. L. & Suarez, A. V. (2006). Multifunctionality and mechanical origins: ballistic jaw propulsion in trap-jaw ants. PNAS 103: 12787–12792. doi:10.1073/pnas.0604290103
- Spagna, J. C., Schelkopf, A., Carrillo, T. & Suarez, A. V. (2009). Evidence of behavioral co-option from context-dependent variation in mandible use in trap-jaw ants (Odontomachus spp.). Naturwissenschaften 96: 243–250. doi:10.1007/s00114-008-0473-x
- Larabee, F. J. & Suarez, A. V. (2015). Mandible-powered escape jumps in trap-jaw ants increase survival rates during predator-prey encounters. PLOS ONE 10: e0124871. doi:10.1371/journal.pone.0124871
- Carlin, N. F. & Gladstein, D. S. (1989). The “bouncer” defense of Odontomachus ruginodis and other odontomachine ants (Hymenoptera: Formicidae). Psyche 96: 1–19. doi:10.1155/1989/96595
- Oliveira, P. S. & Hölldobler, B. (1989). Orientation and communication in the Neotropical ant Odontomachus bauri Emery (Hymenoptera, Formicidae, Ponerinae). Ethology 83: 154–166. doi:10.1111/j.1439-0310.1989.tb00525.x
- Wheeler, J. W. & Blum, M. S. (1973). Alkylpyrazine alarm pheromones in ponerine ants. Science 182: 501–503. doi:10.1126/science.182.4111.501
- Tani, N., Kazuma, K., Ohtsuka, Y., Shigeri, Y., Masuko, K., Konno, K. & Inagaki, H. (2019). Mass spectrometry analysis and biological characterization of the predatory ant Odontomachus monticola venom and venom sac components. Toxins 11: 50. doi:10.3390/toxins11010050
- Powell, S. & Tschinkel, W. R. (1999). Ritualized conflict in Odontomachus brunneus and the generation of interaction-based task allocation: a new organizational mechanism in ants. Animal Behaviour 58: 965–972. doi:10.1006/anbe.1999.1238
- Medeiros, F. N. S., Lopes, L. E., Moutinho, P. R. S., Oliveira, P. S. & Hölldobler, B. (1992). Functional polygyny, agonistic interactions and reproductive dominance in the Neotropical ant Odontomachus chelifer (Hymenoptera, Formicidae, Ponerinae). Ethology 91: 134–146. doi:10.1111/j.1439-0310.1992.tb00857.x
- Wheeler, W. M. (1915). On the presence and absence of cocoons among ants, the nest-spinning habits of the larvae and the significance of the black cocoons among certain Australian species. Annals of the Entomological Society of America 8: 323–342. doi:10.1093/aesa/8.4.323
- Moeilijkheidsgraad
- Ervaren
