Crematogaster aurita: reina y obreras – foto real de Antomas
Crematogaster aurita: reina y obreras – foto real de Antomas

Crematogaster aurita

Laatste items in voorraad
€ 199,99
Inclusief belasting

Een chemisch arsenaal in het borststuk. Crematogaster aurita is een acrobatenmier uit de droge bossen van Indochina: tweekleurig, donker met een roodachtige taille, met werksters van alle maten en een hartvormige gaster die ze bij elke dreiging boven haar kop heft. Ze hoort bij de groep Crematogaster met reusachtige metapleurale klieren, en dat merk je: stoor je haar, dan reageert ze met een stinkende geur. Ze smeert haar gif uit met een spatelvormige angel, klimt als weinig andere en groeit in een ongekend tempo. Een uiterst zeldzaam juweel in Europa voor mierenhouders met wat ervaring. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.

Kolonie

 

Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd

Acrobatenmier uit Indochina, tweekleurig en met werksters in alle maten, uit de groep van Crematogaster met reusachtige metapleurale klieren: als je haar stoort, verspreidt ze een stinkende geur. Kolonies met koningin, monogyn en met een explosieve groei. 24-28 °C het hele jaar, geen diapauze, goed geventileerd Qbik Alpha-nest, in het begin met wat vocht en droog zodra de kolonie groeit, altijd suiker beschikbaar en veel eiwit. Sleutel: alles goed afgesloten, met vaseline als versterking, want ze klimmen heel goed en omzeilen ontsnappingsbarrières.

Crematogaster aurita Karavaiev, 1935 is een acrobatenmier uit Indochina: een tweekleurige myrmicine, met een donkerbruin lichaam en een roodachtige «taille», die in de open, droge bossen van de laaglanden van Zuidoost-Azië leeft en die, als ze zich bedreigd voelt, haar hartvormige gaster boven haar lichaam uitheft. Ze hoort bij een heel bijzondere groep Aziatische soorten, die van de Crematogaster met een opgezwollen mesosoma, die in hun mesosoma een van de opvallendste chemische wapens uit de mierenwereld verbergen: enorme metapleurale klieren, gevuld met een verdedigingsafscheiding.

Ze heeft geen Nederlandse naam en ook in geen enkele andere taal een gewone naam, en buiten musea is ze nauwelijks bestudeerd: van haar kennen we de werksters, haar verspreiding en haar plaats in de stamboom van het geslacht, en weinig meer. Daarom houden we in deze verzorgingsgids steeds drie dingen uit elkaar: wat er over C. aurita is gedocumenteerd, wat er bekend is van haar naaste verwanten, zoals C. inflata en C. difformis, en wat we bij Antomas hebben geleerd door haar te houden. En wat we hebben geleerd, komt neer op drie dingen: ze groeit overdreven snel, ze stinkt flink en ze is een ontsnappingskunstenaar van de eerste orde. Stap voor stap.

Biologie

Een mier met een oude naam en een nieuwe familie

De myrmecoloog Vladimir Karavaiev beschreef haar in 1935 in het tijdschrift Treubia, op basis van werksters die in 1930 in de laaglanden van Indochina waren verzameld. Hij plaatste haar in het ondergeslacht Physocrema, dat Auguste Forel had opgericht voor de Aziatische Crematogaster met een opgezwollen propodeum en waarvan de typesoort C. inflata is. In 2008 wezen de Japanners Shingo Hosoishi en Kazuo Ogata een van die werksters aan als lectotype, het referentie-exemplaar van de naam, en het jaar daarop herzagen ze het hele ondergeslacht, endemisch in Azië, met 12 soorten.

In 2012 herschikte de entomologe Bonnie Blaimer het hele geslacht, een geslacht dat wereldwijd voorkomt en honderden soorten telt, en hield ze maar twee ondergeslachten over: Crematogaster en Orthocrema. Physocrema was niet langer een ondergeslacht en werd synoniem van het ondergeslacht Crematogaster, zodat haar volledige naam nu Crematogaster (Crematogaster) aurita is. De vroegere Physocrema verdwenen echter niet: ze vormen nu de inflata-groep, een van de soortgroepen van het geslacht.

Het ontbrekende stuk kwam in 2023. Het team van Hosoishi analyseerde zo'n 4.000 DNA-basen van zes kerngenen en twee mitochondriale genen en bevestigde dat de inflata-groep een natuurlijke groep is, met drie subgroepen: difformis, vacca en inflata. C. aurita zit in de inflata-subgroep, en haar zustersoort, de naaste verwant, is C. onusta. Volgens die studie ontstond de groep in Sundaland, het grote continentale plat van het Maleisisch schiereiland, Sumatra, Java en Borneo, zo'n 12 miljoen jaar geleden, midden in het Mioceen, uit een voorouder die al een opgezwollen propodeum en een ronde opening van de metapleurale klier had. Het «opgezwollen mesosoma» en de chemie ervan zijn geen gril van één soort, maar het kenmerk van de hele familie.

En de naam? Aurita betekent in het Latijn «met oren» of «geoord», maar we hebben de oorspronkelijke beschrijving niet kunnen raadplegen, dus we weten niet naar welk kenmerk Karavaiev verwees. Een gewone naam heeft ze niet, en we gaan er ook geen verzinnen.

Acrobatenmieren: de hartvormige gaster, altijd paraat

Crematogaster heten in het Engels acrobat ants, acrobatenmieren, en ook cocktail ants. De reden zie je meteen als je ze stoort: ze heffen de gaster, het achterste deel van het achterlijf, en brengen die naar voren, boven het mesosoma en zelfs boven de kop, met de punt in bijna elke richting. Van bovenaf gezien heeft de gaster de vorm van een hart, en daarom worden ze in het Engels ook wel «Valentijnsmieren» genoemd.

Het is geen sierhouding. Bij C. scutellaris, de mediterrane acrobatenmier, stelde een team van de Université Libre de Bruxelles vast dat de werksters bij ontmoetingen met andere soorten vaak hun gaster buigen en proberen hun achterlijfsafscheiding te smeren op de tegenstander. De opgeheven gaster is tegelijk een waarschuwing en een geladen wapen.

Thuis zie je het zodra je het foerageergebied opent of een prooi dichterbij brengt: tientallen werksters met de gaster omhoog, draaiend naar de dreiging toe.

Een giftig penseel: de angel die smeert in plaats van steekt

Crematogaster zijn myrmicinen en hebben een angel, maar ze gebruiken hem niet zoals een wesp. De punt is spatelvormig en dient niet om te doorboren, maar om het gif via contact aan te brengen, door het op de vijand te smeren. Met zo'n penseel prik je niemand: bij mensen merk je van deze mier geen steek, maar haar beten en haar geur (zie «Hantering en veiligheid»).

De chemie van dat gif is goed bekend bij C. scutellaris, en ze is een laboratorium waardig. De druppel ontstaat doordat twee afscheidingen zich in de punt van de angel mengen: de klier van Dufour levert esters, langketenige acetaten, en de gifklier levert de enzymen die ze omzetten. Het resultaat zijn reactieve aldehyden, contactgiffen die giftiger zijn dan de oorspronkelijke afscheiding. Het is een tweecomponentenchemie, zoals die van epoxylijm, die pas «geactiveerd» wordt als ze naar buiten komt. En de reactie laat terloops azijnzuur vrij, het zuur van azijn, dat werkt als alarmferomoon voor de nestgenoten.

Waar dient het voor? In de proeven in Brussel sloegen alle geteste mierensoorten direct op de vlucht als ze het gif met hun antennes of mond aanraakten. De giftigheid varieerde enorm: sommige soorten werden door drie druppeltjes gedood, andere verdroegen er negentig. De werksters gebruikten het nooit tegen hun nestgenoten, waren bestand tegen hun eigen gif en, opvallend genoeg, werden ze nooit gezien terwijl ze het gebruikten om te jagen: de hoofdfunctie is andere mieren afweren. In het veld verdreven ze er Pheidole pallidula mee van lokaas en hielden ze bijna alle prooien voor zichzelf.

Dit alles is onderzocht bij C. scutellaris, niet bij C. aurita. Maar de spatelvormige angel is gemeenschappelijk voor het hele geslacht, en bij onze soort komt daar nog een ander, nog opvallender chemisch wapen bij, dat in het mesosoma zit.

De stinkende mier: een reuzenklier in het mesosoma

Bijna alle mierenwerksters hebben een paar metapleurale klieren: twee kleine reservoirs aan weerszijden van het achterste deel van het mesosoma. Ze komen alleen bij mieren voor, en hun oorspronkelijke functie zou die van een antisepticum zijn: hun afscheiding remt schimmels en bacteriën, iets van levensbelang voor dieren die dicht opeengepakt in warme, vochtige nesten leven. Na verloop van tijd is die bij veel soorten ook als chemische verdediging gaan dienen. Ze hebben een merkwaardig ontwerp: de afscheiding wordt opgeslagen in een stijve kamer en komt langzaam naar buiten via een opening die niet kan worden gesloten, of de mieren nemen haar zelf op met hun poten.

In de inflata-groep is die klier uit de hand gelopen. De vroegere Physocrema hebben een propodeum, het achterste deel van het mesosoma, dat opgezwollen is als een ballon, en een grote, ronde metapleurale opening, en bij hen is de klier niet langer alleen een antisepticum, maar een wapen geworden:

  • C. inflata heeft in verhouding tot de lichaamsgrootte de grootste metapleurale klieren die bij mieren bekend zijn, met samen meer dan 1.400 secretiecellen. Als ze worden aangevallen, laten de werksters een witte, zeer kleverige afscheiding los die vijandige geleedpotigen immobiliseert, en diezelfde afscheiding slaat alarm bij de nestgenoten: de antiseptische klier is een verdedigings- en alarmklier geworden. Omdat de klier geen eigen spieren heeft, komt de afscheiding naar buiten door de druk van de spieren in het mesosoma of als iets de mier samenknijpt.
  • C. difformis, uit dezelfde groep, scheidt voortdurend kleine hoeveelheden van een antiseptische, niet-kleverige afscheiding af, en als ze met andere dieren vecht, neemt de afgifte toe. In de woorden van Ulrich Maschwitz, die haar in 1974 bestudeerde, worden vijanden afgeschrikt door haar «prikkelende teergeur». De chemie is fenolisch: 3-propylfenol, 3-pentylfenol, melleïne en twee resorcinolen, die de mier als afweermiddel vrijlaat als andere mieren haar taille aanvallen, het kwetsbaarste deel van haar lichaam, en die bovendien enige insecticide werking hebben.
  • Bij twee andere soorten uit de groep, onderzocht op Borneo, zijn daarnaast langketenige salicylzuren en resorcylzuren gevonden, waarvan sommige ook in korstmossen voorkomen. De auteurs vatten het zo samen: als je ze stoort, laten deze mieren een witte afscheiding los uit hun overontwikkelde metapleurale klieren.

En C. aurita? Van haar afscheiding is geen enkele analyse gepubliceerd. Wat we je wel kunnen vertellen, is onze ervaring: het is een flink stinkende mier. Als je haar stoort, laat ze haar afscheiding los via de metapleurale klier. De vloeistof is niet te zien en geeft in onze ervaring geen vlekken of irritatie: wat je merkt, en flink, is de geur, zodra je het formicarium opent of met de kolonie werkt. Dat past perfect bij wat er over haar groep bekend is: een overontwikkelde klier, een verdedigingsafscheiding en, bij haar verwant C. difformis, een prikkelende «teergeur». Maar we weten niet welke stoffen die van C. aurita bevat, en daarom zeggen we niet dat ze fenolisch of kleverig is: dat is het waarschijnlijkst, maar niemand heeft het gemeten.

In de natuur is deze chemie heel logisch: een afscheiding die tegelijk stinkt, afschrikt en nestgenoten waarschuwt, is een zeer doeltreffende verdediging voor een middelgrote mier die dagelijks andere mieren en rovers tegenkomt. Bij C. inflata is ze vooral gericht tegen grote geleedpotigen en gewervelden. Thuis vertaalt het zich in een praktisch advies: werk rustig met de kolonie en wees niet verbaasd als de geur bij een verhuizing een tijdje in de lucht blijft hangen.

De stinkende mier uit de bomen (Anthouse)

De stinkende mier uit de bomen, in een video van Anthouse.

Zo gevreesd dat ze navolgers heeft

Hoe goed werkt deze chemie? Een studie uit 2004 toonde het op de meest merkwaardige manier aan. In Maleisië vond een internationaal team van myrmecologen op de foerageerpaden van C. inflata een Camponotus die haar nabootste: hetzelfde glanzend geel-zwarte patroon, dezelfde manier van lopen en altijd op de paden van haar model. Ze boden beide mieren aan kuikens aan. C. inflata vonden ze onsmakelijk; de Camponotus daarentegen was eetbaar. En nadat ze C. inflata hadden geproefd, vielen de kuikens ook de navolger niet meer aan.

Het is een geval van Batesiaanse mimicry: een onschuldige soort die profiteert van haar gelijkenis met een andere die rovers mijden. Tussen sociale insecten die elkaar nabootsen is dat heel zeldzaam, en de Camponotus zet de truc door tot het eind: ze benut ook de prooien van haar model, al valt C. inflata haar aan. Dit alles is onderzocht bij C. inflata, niet bij C. aurita, maar het laat goed zien wat het betekent om bij deze groep te horen: een verdediging in je mesosoma dragen die zo doeltreffend is dat het voor andere mieren loont om op jou te lijken.

Nee, het is geen mierenzuur

Veel mensen, ook ervaren houders, verbinden elke mierengeur met mierenzuur. Dat is begrijpelijk: mierenzuur dankt zijn naam aan de mieren (formica, in het Latijn), en de zure geur van een omgewoeld nest van Formica is onmiskenbaar. Maar wat C. aurita heeft, is dat niet.

Mierenzuur als gif is een specialiteit van één onderfamilie, de formicinen: Formica, Camponotus, Lasius, Polyrhachis, Oecophylla en verwanten. Ze maken het aan in de gifklier en spuiten het uit via de acidopore, een mondstukje aan het puntje van de gaster dat alleen zij hebben. Ze slikken dat zeer zure gif zelfs in om het voedsel in hun krop te ontsmetten. Crematogaster daarentegen zijn myrmicinen: ze hebben geen acidopore, ze hebben een spatelvormige angel en hun gif heeft een andere chemie. Bij C. scutellaris is het betrokken zuur azijnzuur, als alarmferomoon. We kennen geen enkele wetenschappelijke studie die mierenzuur aan Crematogaster toeschrijft.

Wat er in een kolonie van C. aurita ruikt, komt naar alle waarschijnlijkheid uit twee bronnen: de afscheiding van haar enorme metapleurale klieren, die bij haar verwanten fenolisch is en naar teer ruikt, en de gifdruppels van haar angel. Twee chemische wapens, en geen van beide «mierenzuur».

Werksters in alle maten

Kijk je van dichtbij naar een kolonie van C. aurita, dan zie je meteen dat niet alle werksters gelijk zijn. Er zijn kleine, middelgrote en grote werksters, met alle tussenmaten: een continu polymorfisme. De revisie van Hosoishi en Ogata beschrijft haar als «sterk polymorf in grootte»: de kopbreedte gaat van 0,95 tot 1,84 mm, bijna het dubbele van de kleinste tot de grootste werkster, en de lengte van het mesosoma van 1,07 tot 2,13 mm.

En niet alleen de maat verandert. De grote werksters hebben een propodeum en zijkanten van het mesosoma die duidelijk ruw en gestippeld zijn, en een sterker uitgesproken mesonotum; bij de kleine zijn die delen bijna glad en glanzend. De antenneschacht is bovendien naar verhouding korter bij de grote. Wel hebben ze allemaal fijne lengtestrepen op de bovenkant van de kop en op de clypeus, de plaat vlak boven de kaken. Wat niet is onderzocht, is of de grote en kleine werksters het werk verdelen.

In de ervaring van Antomas is het een klein, doorlopend polymorfisme: er zijn geen soldaten met een enorme kop, zoals bij Pheidole of Carebara, maar een zachte gradatie van maten die je in een grote kolonie heel goed ziet. En vooral zijn ze vrij groot voor Crematogaster: naast de inheemse acrobatenmieren van het Iberisch schiereiland vallen haar grote werksters op.

Tweekleurig en zonder doorns: zo herken je haar

Haar kleur is goed beschreven: de kop, het promesonotum (het voorste deel van het mesosoma), de petiolus, de postpetiolus, de gaster en de poten zijn donkerbruin, met het blote oog bijna zwart, en het achterste deel van het mesosoma, het metanotum en het propodeum, is roodbruin. Dat is het «tweekleurig» uit onze catalogus: een donkere mier met een oplichtende «taille» van het mesosoma.

Andere kenmerken om haar te herkennen, allemaal uit de revisie van Hosoishi en Ogata:

  • Zonder doorns. De meeste Crematogaster hebben twee doorns op het propodeum; C. aurita heeft er geen. In haar subgroep ontwikkelen de doorns zich niet.
  • Propodeum iets verhoogd ten opzichte van het promesonotum, met een ronde opening van de metapleurale klier en het spiraculum, de ademopening, er vlak naast.
  • Stevige taille: de postpetiolus is breder dan lang.
  • Veel rechtopstaande haren op de kop en het mesosoma.

Met wie kun je haar verwarren? Met haar verwant C. inflata, met een vergelijkbare kleur, die zuidelijker leeft, op het Maleisisch schiereiland en in Sundaland, en die glanzend zwart en geel is. Je onderscheidt ze aan de lengtestrepen op de clypeus en het sterker gebeeldhouwde lichaam van C. aurita; C. inflata is glad en glanzend en heeft een veel sterker opgezwollen propodeum.

Chemische voetafdrukken met de achterpoten

De meeste mieren markeren hun paden met feromonen uit de gaster, door die over de grond te slepen. Crematogaster doen het anders: ze markeren met hun achterpoten. In 1968 beschreef de entomoloog R. H. Leuthold bij C. ashmeadi een klier in het scheenbeen van de achterpoot: een spoelvormig reservoir, gevuld met een olieachtige stof, dat via een flinterdun kanaaltje naar de tarsus, de «voet» van de mier, loopt. De werksters trommelen met hun achterste tarsen en laten een spoor van geurige «voetafdrukken» achter; de gaster raakt de grond niet, zelfs niet als ze een nieuw pad uitzetten. Datzelfde jaar kwamen D. J. C. Fletcher en J. M. Brand tot dezelfde conclusie bij een Zuid-Afrikaanse soort, C. peringueyi.

Het is niet onderzocht bij C. aurita, maar het is een kenmerk van het geslacht, en in gevangenschap merk je het: houders van andere Crematogaster zijn het erover eens dat ze heel snel rekruteren, en zodra er voedsel verschijnt, loopt het pad ernaartoe vol met werksters.

Veehoudsters van bladluizen en schildluizen

Veel Crematogaster leven voor een groot deel van honingdauw, de suikerhoudende vloeistof die bladluizen, schildluizen en andere halfvleugeligen uitscheiden. De mieren beschermen ze en «melken» ze, in een relatie die biologen trofobiose noemen. In haar soortgroep is C. inflata gevonden met nesten die geassocieerd waren met schildluizen in barsten in de schors of onder losse schors van bomen. Naast honingdauw jagen Crematogaster op kleine insecten en benutten ze nectar en andere plantaardige bronnen.

Het geslacht heeft zijn relatie met planten heel ver doorgevoerd. In de bossen van Zuidoost-Azië leven sommige Crematogaster in bomen van het geslacht Macaranga, die hun onderdak en voedsel geven in ruil voor bescherming, en ze snoeien zelfs de buurplanten die hun boom raken, zodat vijandige mieren niet via die «bruggen» binnenkomen. Die in Macaranga met een stengel vol glad was leven, een natuurlijke barrière die concurrerende mieren tegenhoudt, snoeien minder dan de andere. Je ziet het: dit geslacht weet veel van barrières… en van hoe je ze omzeilt.

Over het dieet van C. aurita in de natuur zijn geen gegevens. In gevangenschap heeft ze geen trofobionten nodig: we vervangen ze door suikerhoudende vloeistoffen die altijd beschikbaar zijn en veel eiwit (zie «Voeding»).

Van droog bos tot teakplantages

C. aurita is endemisch op het Indochinees schiereiland en leeft in de laaglanden: de vondsten met hoogte liggen rond 150-200 m, en er zijn geen aanwijzingen dat het een bergsoort is. Ze komt niet ten zuiden van de landengte van Kra, de smalle landtong die Indochina van het Maleisisch schiereiland scheidt. Hosoishi en zijn team denken dat haar geringe verspreidingsvermogen en haar voorkeur voor open, droge habitats haar tegenhouden, en ze stellen voor dat haar lijn Indochina bereikte via de «savannecorridors» die tijdens de ijstijden in Sundaland opengingen, toen de zeespiegel daalde.

De plekken waar ze is verzameld bevestigen dat: gemengd loofverliezend bos, teakplantages, een botanische tuin en bosbouwstations. Het zijn bossen die in het droge seizoen een groot deel van hun bladeren verliezen en de zon tot op de grond doorlaten: niets te maken met het altijd vochtige en donkere regenwoud. In waarnemingen van natuurliefhebbers duikt ze ook op in parken en universiteitscampussen, en een keer op een boomstam, wat erop wijst dat ze in bomen foerageert, zoals zoveel soorten uit haar geslacht.

En het nest? Dat is een van de grote lacunes: er is geen enkele beschrijving van het nest van C. aurita gepubliceerd. In het geslacht komt van alles voor: in dood hout, in holle takken en stengels, in de bodem of gebouwd van karton, een pasta van gekauwde plantenvezels, en haar verwant C. inflata maakt nesten van aarde of karton in hoge takken. Bij C. aurita weten we het niet, en dat zeggen we liever dan het te verzinnen. We weten ook niet of ze in gevangenschap karton of tussenwanden bouwt, dus dat gaan we je niet beloven.

Moesson, droog seizoen en geen winter

Het klimaat in haar gebied is tropisch moessonklimaat, met drie duidelijke seizoenen:

  • Koel en droog seizoen (november-februari). Bijna geen regen en veel zon. In de laaglanden in het zuiden van haar gebied gemiddeld 26-28 °C; in het uiterste noorden gemiddeld 22-25 °C, met gemiddelde minima van zo'n 15-17 °C en af en toe een koude nacht.
  • Warm en droog seizoen (maart-april). Dat is de warmtepiek van het jaar, met gemiddelde maxima van 35-38 °C en de luchtvochtigheid op haar laagste punt.
  • Regenseizoen (mei-oktober). De zuidwestmoesson brengt 80-90% van de jaarlijkse regen, met gemiddeld 27-30 °C, stabiele minima van 23-25 °C en een luchtvochtigheid van 77-84%.

De daglengte verandert weinig: van zo'n 11 uur in december tot iets meer dan 13 in juni. De maandgemiddelden lopen van zo'n 22 tot 30 °C, en de gemiddelde minima zakken zelfs in de koelste maand niet onder zo'n 15 °C. Er is geen echte winter.

Wat betekent dat voor het houden? Dat niet de kou haar jaar bepaalt, maar het water: maanden droogte gevolgd door maanden regen. Daarom houden we haar het hele jaar op 24-28 °C, in goed geventileerde nesten die, zodra de kolonie groeit, droog worden gehouden. Het koele seizoen in haar regio is alleen context: je hoeft het niet na te bootsen.

Eén koningin en een explosieve groei

Bij Crematogaster zijn er soorten met één koningin en soorten met veel. Over de kolonies van C. aurita is niets gepubliceerd: niet hoeveel koninginnen ze hebben, niet hoe de koningin eruitziet en niet hoe ze stichten.

Wat we je wel kunnen vertellen, is onze ervaring: haar kolonies zijn monogyn, met één koningin, die zo'n 9-12 mm meet, en ze groeien overdreven snel. Met goed voer en de juiste temperatuur wordt een kolonie van een paar tientallen werksters in korte tijd een grote populatie, die meer ruimte, meer voedsel en meer toezicht op ontsnappingen nodig heeft.

Bij een andere Aziatische Crematogaster, C. rogenhoferi, spreken winkels en houders van kolonies van duizenden en zelfs tienduizenden werksters in de natuur. Hoe ver C. aurita gaat, is nooit gemeten, niet in de natuur en niet in gevangenschap. Gezien het exponentiële tempo waarin onze kolonies groeien, schatten we bij Antomas dat ze zeer waarschijnlijk makkelijk boven de 100.000 werksters uitkomen; dat is onze eigen schatting, geen gemeten gegeven. Bij Antomas verkopen we kolonies met koningin, al op gang, dus je slaat de kwetsbaarste fase over, de stichting, en begint meteen aan het leuke deel: haar zien groeien.

Grootte en morfologie

Myrmicine van middelgroot formaat voor haar geslacht, tweekleurig, met werksters in zeer uiteenlopende maten, een hartvormige gaster en een mesosoma zonder doorns.

  • Kleur. Donkerbruin, bijna zwart, met roodbruin metanotum en propodeum.
  • Polymorfisme. Doorlopend: van kleine, bijna gladde en glanzende werksters tot grote werksters met een ruwer mesosoma.
  • Kop. Iets breder dan lang, met lengtestrepen op de bovenkant en op de clypeus en veel rechtopstaande haren.
  • Mesosoma. Zonder propodeumdoorns; propodeum iets verhoogd, met een ronde opening van de metapleurale klier.
  • Taille en gaster. Petiolus en postpetiolus, die laatste breder dan lang; hartvormige gaster, die ze boven het mesosoma kunnen heffen.
  • Angel. Spatelvormig: smeert het gif in plaats van te steken.
  • Koningin. Er is geen enkele gepubliceerde beschrijving. In de ervaring van Antomas meet ze zo'n 9-12 mm, en elke kolonie heeft er één.
  • Mannetje. Er is geen enkele gepubliceerde beschrijving.

Afmetingen bij benadering

  • Werksters: kopbreedte 0,95-1,84 mm; koplengte 0,89-1,80 mm; lengte van het mesosoma 1,07-2,13 mm
  • Totale lengte van de werkster: niet gepubliceerd; kop en mesosoma samen zijn al zo'n 2,0-3,9 mm, zonder de gaster (onze berekening op basis van die afmetingen)
  • Koningin: 9-12 mm (ervaring van Antomas; er zijn geen gepubliceerde afmetingen)
  • Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen

De afmetingen van de werksters zijn van drie exemplaren, van het kleinste tot het grootste, gepubliceerd in de revisie van Hosoishi en Ogata (2009). Die van de koningin is van ons: er is geen gepubliceerde morfometrie van de koningin of het mannetje.

Verzorging in gevangenschap

Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd

C. aurita is niet moeilijk te houden: ze eet van alles, heeft geen diapauze nodig en is tevreden met een goed geventileerd nest, droog zodra de kolonie groeit, op de temperatuur van een verwarmd huis. Wat haar ongeschikt maakt voor beginners is de hantering, om vier redenen:

  • Ze groeit heel snel. De kolonie vermenigvuldigt zich in korte tijd en vraagt eerder om uitbreidingen, meer voedsel en meer schoonmaak dan een beginner verwacht.
  • Het zijn er veel. Een volwassen kolonie is een vloedgolf van snelle werksters in heel verschillende maten, en het formicarium openen vraagt orde en rust.
  • Haar chemische verdediging stinkt. Als je ze stoort, laten ze hun afscheiding los via de metapleurale klier. Het geeft geen vlekken of irritatie, maar je ruikt het, en je moet rustig met ze werken om de kamer er niet mee te vullen.
  • Ze klimmen als geen ander. Ze omzeilen ontsnappingsbarrières, dus de opstelling moet vanaf de eerste dag goed afgesloten zijn.

En ze is het zeer de moeite waard. Weinig mieren bieden zoveel in één formicarium: werksters in alle maten, hartvormige gasters die omhooggaan zodra er iets beweegt, een schoolvoorbeeld van chemische verdediging en een kolonie die, goed gevoed, zienderogen groeit. Het is bovendien een soort die in de Europese handel heel zeldzaam is en in de hobby bijna niet gedocumenteerd.

Aanbevolen waarden

  • Temperatuur: 24-28 °C het hele jaar. Ze heeft geen overdreven warmte nodig: in een verwarmd huis is dat meestal genoeg, en zo nodig een zachte warmtebron aan één kant van het nest, met thermostaat. Het is het bereik van de gemiddelden in haar verspreidingsgebied (zie «Moesson, droog seizoen en geen winter»).
  • Vochtigheid: in het begin wat vocht en daarna droog. Bij een kleine kolonie bevochtig je een deel van het nest een beetje; als de kolonie groot is, stop je met bevochtigen, zoals bij Camponotus. Het foerageergebied altijd droog, en drinkwater altijd beschikbaar in een reageerbuis met watten.
  • Ventilatie: altijd goed. Dat is net zo belangrijk als de lage vochtigheid.
  • Licht: het is genoeg om ze het donkere deel in het nest te laten en het foerageergebied met licht, met een normaal dag-nachtritme; in haar gebied duurt de dag zo'n 11 tot 13 uur.
  • Diapauze: houdt ze niet (zie «Diapauze»).

In het begin wat vocht; daarna droog en geventileerd

Dat is de sleutel van de opstelling. Bij Antomas doen we het zoals bij Camponotus: in het begin wat vocht in een deel van het nest, zodat de jonge kolonie en haar broed het naar hun zin hebben; als de kolonie groot is, haal je het weg, en vanaf dan moeten ze droog staan. En altijd met goede ventilatie. Daarom raden we nesten uit de Alpha-reeks aan. Het past bij alles wat er over haar bekend is: ze leeft in open, droge loofverliezende bossen en in teakplantages, in een regio met hele maanden zonder regen, en haar lijn wordt in verband gebracht met open, droge habitats.

De kweekdagboeken van een andere Aziatische Crematogaster, C. rogenhoferi, bevestigen het op de harde manier. In een ervan was de vochtigheid in het begin te hoog en probeerden de werksters massaal te ontsnappen; toen het deksel goed werd gesloten en het terrarium kon opdrogen, stopten ze ermee. In een ander, met vochtige humus, gaf de hygrometer altijd 90% aan, en het probleem was opgelost door over te stappen op zand. Bovendien bederft condens de PTFE-barrières, die bij dit geslacht al slecht werken.

Droog betekent niet zonder water: de buis met drinkwater mag nooit ontbreken. En het vocht in het begin is weinig en in één deel van het nest: wat je altijd moet vermijden is een nat nest, een doorweekt substraat en stilstaande, bedompte lucht. Goede ventilatie voorkomt condens en schimmel en, terloops, dat de geur van de kolonie zich ophoopt.

Aanbevolen formicaria

Bij Antomas raden we de Qbik Alpha-reeks van Anthouse aan: modulaire formicaria, geschikt voor soorten met een droog nest, die met de kolonie meegroeien. Om te beginnen een QBIK ONE met kleine gangen: in een jonge kolonie geven smalle gangen ze veiligheid en kun je de koningin en het broed van dichtbij volgen.

Deze soort groeit overdreven snel, dus je zult niet lang hoeven wachten om uit te breiden. Ga daarna over op middelgrote gangen, met meer ruimte voor de grote werksters en voor een steeds grotere populatie: de QBIK DUO en daarna de grotere formaten uit dezelfde reeks.

Breid uit als het nest te klein wordt: een duidelijk signaal is veel werksters die stil in de hoeken van het foerageergebied zitten, zonder plek binnen. Maar wees niet te vroeg: in een enorm nest voor een kleine kolonie worden de overtollige hoeken vuilnisbelten. Maak de opstelling af met deze details:

  • Alles goed afgesloten: goed passend deksel of fijn gaas, gecontroleerde aansluitingen en vaseline als versterking (zie «Ontsnappingen en barrières»).
  • Droog en schoon foerageergebied, zonder voedselresten die rotten en zonder iets wat als brug naar het deksel kan dienen.
  • Altijd water beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten.
  • Een drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, die altijd binnen hun bereik moeten zijn; nooit in watten (zie «Voeding»).

Aankomst en verhuizing

Bij Antomas verkopen we kolonies met koningin, werksters en broed. Laat de jouwe na ontvangst rusten op een rustige plek, op 24-28 °C, en controleer of ze water heeft. Om haar naar haar formicarium te verhuizen, doen we dat door over te storten: we openen de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en storten de kolonie (werksters, koningin en broed) eruit met zachte tikjes, waarbij we achterblijvers helpen met een penseel. Bij deze soort drie tips:

  • Bereid alles van tevoren voor: de opstelling, gesloten en gecontroleerd, zodat het deksel zo kort mogelijk open is.
  • Werk boven een dienblad of in een ruime bak: als een werkster langs je gereedschap omhoog klimt, belandt ze niet op tafel.
  • Reken op de geur: bij het overstorten raken ze gealarmeerd en laten ze hun afscheiding los. Dat is normaal, en met goede ventilatie is het snel weg.

Doe het rustig en zonder angst: binnen korte tijd hebben ze het nest ingenomen. Moet je de kolonie ooit naar een ander formicarium verhuizen, gebruik dan dezelfde methode.

Voeding

Suikerhoudende vloeistoffen, ad libitum. Ze moeten altijd beschikbaar zijn: in de natuur leeft haar geslacht voor een groot deel van de honingdauw van halfvleugeligen. Wissel de suikers af: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en 1-2 keer per week een andere suikeroplossing of nectar. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje en nooit in watten, want watten gaan schimmelen en bederven de vloeistof meteen. Gebruik een gewoon of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en ververs het voordat het gaat gisten.

Eiwit: hoe meer, hoe beter. Het is de motor van haar groei, en het is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter overvoeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en groter. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel: overgebleven voedsel gaat rotten en brengt schimmel en mijten. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet steeds hetzelfde eten: vliegen, Drosophila, kleine of in stukjes gesneden krekels en kakkerlakken, meelwormen in stukjes… Houders van C. rogenhoferi vertellen dat hun kolonies «de voorkeur geven aan eiwit». En koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld kunnen de kolonie doden.

Jagen ze? In onze ervaring jagen ze voorlopig niet goed op grote prooien; op kleine geleedpotigen wel. Bied een jonge kolonie kleine prooien aan, in stukjes of net dood. Als de kolonie groot is, verandert alles: je kunt ze bijna alles voeren. Het zijn er veel, ze bijten hard en ze gebruiken hun chemische verdediging om prooien en iedereen die hun domein binnenkomt uit te schakelen. Een volwassen kolonie een krekel zien omsingelen, met tientallen opgeheven gasters, is een heel spektakel.

Water: altijd, in de reageerbuis met watten. Ook al is hun nest droog, drinkwater mag nooit ontbreken.

Diapauze

Ze houdt geen diapauze: in haar gebied is er geen echte winter (zie «Moesson, droog seizoen en geen winter»). Houders zijn het erover eens dat Crematogaster uit Zuidoost-Azië er geen nodig hebben. Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief, op 24-28 °C, zonder winterse temperatuurverlaging. Let op koude kamers in de winter: in een dagboek van C. rogenhoferi groeide de kolonie in de koude maanden langzamer, ook al had ze een verwarmingskabel.

Gedrag in gevangenschap

Snel en talrijk. Ze rekruteren massaal: zodra een verkenster voedsel vindt, loopt het pad vol met werksters.

Acrobaten op wacht. Als je het deksel opent of een prooi dichterbij brengt, zie je de gasters omhooggaan.

Stinkend. Als je ze stoort, merk je dat aan de geur. Hoe groter de kolonie, hoe sterker.

Observeer zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het is genoeg om ze hun donkere zone in het nest te laten en het foerageergebied met licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. Ze wennen aan je aanwezigheid.

Alarmsignalen:

  • Werksters die zich bij het deksel verdringen of onophoudelijk naar uitgangen zoeken: controleer de vochtigheid en de ventilatie, want te veel vocht leidt tot massale ontsnappingspogingen.
  • Condens op de wanden of schimmel: te veel vocht of vergeten resten.
  • Broed dat stilvalt of verdwijnt: bijna altijd een tekort aan eiwit.
  • Veel werksters stil in het foerageergebied, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.

Ontsnappingen en barrières

Dit is het belangrijkste punt van deze verzorgingsgids. C. aurita klimt heel goed en omzeilt ontsnappingsbarrières. Bij Antomas is het ons duidelijk: het beste is alles goed afgesloten te houden.

  • Goed passend deksel of fijn gaas. Het foerageergebied moet afgesloten zijn met een deksel dat goed sluit of met gaas met heel fijne mazen. De kleine werksters hebben een kop van minder dan 1 mm breed, dus elke opening van die grootte kan een deur zijn (dat laatste is onze afleiding op basis van haar afmetingen).
  • Controleer de kieren. Naden, deksels, aansluitingen, doppen en slangen: alles goed passend. Houders van andere Crematogaster hameren erop elke kier af te dichten en geen speling in de verbindingsstukken te laten.
  • Vaseline, als versterking. Bij Antomas brengen we, naast alles goed afgesloten houden, een strook vaseline aan als extra barrière. PTFE daarentegen werkt bij verwante soorten maar half: op fora vertellen ze dat Crematogaster er overheen lopen «alsof het er niet is», vooral op verticale wanden, en dat stof en condens het bederven. Welke barrière je ook gebruikt, het is een tweede verdedigingslinie: ze vervangt nooit het deksel.
  • Voorzichtig bij het openen. Dat is het moment waarop er de meeste ontsnappen. Open niet verder dan nodig, werk rustig en sluit af als je klaar bent.
  • Droog en geventileerd. Te veel vocht doet het aantal ontsnappingspogingen omhoogschieten.

Met alles goed afgesloten geeft een kolonie van C. aurita geen problemen.

Hantering en veiligheid

Haar wapen is niet de angel, die spatelvormig is en het gif smeert in plaats van te steken, maar de beten en de chemie. In onze ervaring bijten ze hard voor hun formaat en laten ze, als je ze stoort, hun afscheiding los via de metapleurale klier. Geen zorgen: de vloeistof is niet te zien, geeft geen vlekken of irritatie, en het enige wat je merkt is de geur, die wegtrekt als je ventileert. Zoals bij elke soort hanteer je ze met entomologisch gereedschap (een zacht penseel of een zacht pincet), niet met je handen, en werk je langzaam om geen enkele werkster kwijt te raken of te beschadigen, en zeker de koningin niet. Het is een exotische soort: laat haar in geen geval vrij.

Wat je niet moet doen

  • Kieren, losse naden of slecht passende deksels laten: ze klimmen heel goed en glippen door piepkleine openingen.
  • Alles laten afhangen van een ontsnappingsbarrière, zelfs vaseline: eerst moet alles goed afgesloten zijn.
  • Het nest doorweken, of het blijven bevochtigen als de kolonie al groot is: vanaf dan moeten ze droog staan.
  • Vergeten te ventileren: bedompte lucht brengt condens, schimmel en ontsnappingspogingen.
  • Te weinig voeren bij een kolonie die zo snel groeit, ze steeds hetzelfde insect geven of resten laten liggen.
  • De suikerhoudende vloeistoffen in watten aanbieden of ze op laten raken: altijd in een drinkbakje en altijd beschikbaar.
  • Ze in diapauze zetten of de temperatuur in de winter verlagen.
  • Het deksel openen zonder van tevoren te hebben voorbereid wat je gaat doen.
  • Ze met je handen oppakken.
  • Wachten tot het nest uit zijn voegen barst om uit te breiden: bij deze soort moet je een stap vooruit zijn.

Wetenschappelijke bronnen

Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Crematogaster aurita, haar soortgroep en haar geslacht, op de klimaatgegevens van haar verspreidingsgebied en op de ervaring van Antomas en andere houders. Belangrijkste referenties:

  1. Hosoishi, S. & Ogata, K. (2009). A taxonomic revision of the Asian endemic subgenus Physocrema of the genus Crematogaster (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 2062: 15–36. doi:10.11646/zootaxa.2062.1.2
  2. Hosoishi, S. et al. (2023). Multilocus phylogeny and historical biogeography of the Crematogaster inflata-group (Hymenoptera: Formicidae) in South-East Asia. Zoological Journal of the Linnean Society 198: 901–922. doi:10.1093/zoolinnean/zlad005
  3. Blaimer, B. B. (2012). A subgeneric revision of Crematogaster and discussion of regional species-groups (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3482: 47–67. doi:10.11646/zootaxa.3482.1.3
  4. Maschwitz, U. (1974). Vergleichende Untersuchungen zur Funktion der Ameisenmetathorakaldrüse. Oecologia 16: 303–310. doi:10.1007/BF00344739
  5. Hölldobler, B. & Engel-Siegel, H. (1984). On the metapleural gland of ants. Psyche 91: 201–224. doi:10.1155/1984/70141
  6. Attygalle, A. B., Siegel, B., Vostrowsky, O., Bestmann, H. J. & Maschwitz, U. (1989). Chemical composition and function of metapleural gland secretion of the ant, Crematogaster deformis Smith (Hymenoptera: Myrmicinae). Journal of Chemical Ecology 15: 317–328. doi:10.1007/BF02027793
  7. Billen, J., Hashim, R. & Ito, F. (2011). Functional morphology of the metapleural gland in workers of the ant Crematogaster inflata (Hymenoptera, Formicidae). Invertebrate Biology 130: 277–281. doi:10.1111/j.1744-7410.2011.00230.x
  8. Jones, T. H., Brunner, S. R., Edwards, A. A., Davidson, D. W. & Snelling, R. R. (2005). 6-Alkylsalicylic acids and 6-alkylresorcylic acids from ants in the genus Crematogaster from Brunei. Journal of Chemical Ecology 31: 407–417. doi:10.1007/s10886-005-1349-6
  9. Ito, F., Hashim, R., Huei, Y. S., Kaufmann, E., Akino, T. & Billen, J. (2004). Spectacular Batesian mimicry in ants. Naturwissenschaften 91: 481–484. doi:10.1007/s00114-004-0559-z
  10. Yek, S. H. & Mueller, U. G. (2011). The metapleural gland of ants. Biological Reviews 86: 774–791. doi:10.1111/j.1469-185X.2010.00170.x
  11. Pasteels, J. M., Daloze, D. & Boevé, J.-L. (1989). Aldehydic contact poisons and alarm pheromone of the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae): enzyme-mediated production from acetate precursors. Journal of Chemical Ecology 15: 1501–1511. doi:10.1007/BF01012379
  12. Marlier, J.-F., Quinet, Y. & de Biseau, J.-C. (2004). Defensive behaviour and biological activities of the abdominal secretion in the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae). Behavioural Processes 67: 427–440. doi:10.1016/j.beproc.2004.07.003
  13. Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
  14. Leuthold, R. H. (1968). A tibial gland scent-trail and trail-laying behavior in the ant Crematogaster ashmeadi Mayr. Psyche 75: 233–248. doi:10.1155/1968/73761
Moeilijkheidsgraad
Gemiddeld
Nog geen beoordelingen
Commentaar (0)
Geen klantenbeoordelingen op het moment.

16 andere producten in dezelfde categorie: