- Nieuw
Myrmicaria brunnea
Uit de grond van de bossen en tuinen van Azië bouwt ze grote heuvels op. Myrmicaria brunnea, de soort die haar geslacht zijn naam gaf, werd in 1842 in India beschreven en leeft als jager en aaseter, en verzorgt daarnaast bladluizen. Koningin en 1 werkster met broed. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Bodemmier uit Zuid- en Zuidoost-Azië, de soort die haar geslacht zijn naam gaf: antennes met maar zeven leden, een naar beneden gebogen gaster, een angel en kolonies van duizenden werksters die aardheuvels opwerpen en vooral 's nachts jagen. Koningin met werkster en broed, midden in de koloniestichting. Nest op 24-28 °C het hele jaar door, met gematigde vochtigheid en zonder diapauze; Qbik Wild One om mee te beginnen; nectar in een drinkbakje en veel gevarieerd eiwit; verhuizen door overkiepen. Ontsnappingsbarrière en deksel vanaf de eerste dag.
Myrmicaria brunnea Saunders, 1842 is een van die mieren die de bodem beheersen waar ze ook leven. Uit één aardnest komen duizenden werksters die jagen, aas eten en sapzuigende insecten verzorgen in een territorium dat in het oerwoud van Borneo op honderden vierkante meters is gemeten. Het is de typesoort van Myrmicaria, een geslacht met meer dan 70 soorten in Afrika en Azië, en ze heeft een onmiskenbaar uiterlijk: lange poten, stekels op het borststuk en een gaster die naar beneden hangt.
Voor zo'n algemene soort is ze weinig bestudeerd, en vrijwel nooit in gevangenschap. Daarom houden we in deze verzorgingsgids gescheiden wat bij deze soort gemeten is, wat bekend is van andere Myrmicaria-soorten, wat andere kwekers vertellen en wat we bij Antomas aanraden.
Biologie
De mier met de zeven knokkels
De Britse entomoloog William Wilson Saunders beschreef haar in 1842 aan de hand van exemplaren uit Noord-India, en met haar stelde hij het geslacht op: brunnea betekent «bruin». Vijftien jaar later beschreef Frederick Smith, zonder ze al met elkaar in verband te brengen, vergelijkbare vormen onder een andere, heel sprekende naam: Heptacondylus, naar het Griekse «zeven» en «knokkel». Hij doelde op het vreemdste kenmerk van deze mieren: de antenne van de werkster heeft maar zeven leden, terwijl de meeste Myrmicinae er tien tot twaalf hebben. De mannetjes hebben er daarentegen dertien.
Een geslacht verspreid over twee continenten
Het geslacht telt 71 soorten: 51 Afrikaanse en de rest Aziatisch. Het hoort bij de tribus Solenopsidini, die van de vuurmieren, en is oud: er is een Myrmicaria gevonden in barnsteen uit het Mioceen van China (Wang en collega's, 2021). In Afrika is het geslacht talrijk in open habitats, en daar is de biologie iets beter bekend: bij M. eumenoides beschreef Levieux (1983) een vooral vleesetend dieet, met termieten en andere mieren, aangevuld met honingdauw. Wat we van M. brunnea weten, past in dat patroon.
Een ondersoort verzameld door Wallace
Een van de vormen van M. brunnea heeft een bijzondere geschiedenis. De exemplaren van M. brunnea subcarinata werden in Sarawak, op Borneo, verzameld door Alfred Russel Wallace, de natuuronderzoeker die tegelijk met Darwin tot de natuurlijke selectie kwam, tijdens zijn reis door de Maleise archipel. Smith beschreef ze in 1857, en ze liggen nog altijd in het museum van de Universiteit van Oxford.
Tegenwoordig worden drie vormen erkend: de typische vorm, flava en subcarinata. Volgens Charles Bingham (1903) is subcarinata slanker, lichter en bijna glad. Er is geen moderne revisie van het geslacht, dus de grenzen tussen deze vormen zijn nog steeds niet duidelijk.
Een territorium van 270 m²
Het beste portret van haar leven in het wild komt van Wriedt en collega's (2008), die een kolonie van M. b. subcarinata volgden in een bos in Sarawak. Hun cijfers zijn indrukwekkend voor een mier van 8 mm:
- Eén enkel nest met zo'n 6.000-8.000 individuen.
- Een territorium van zo'n 270 m², zo groot als een vrijstaand huis met tuin.
- Snelwegen onder de grond: veel foerageersporen liepen ondergronds, en de onderzoekers volgden er in totaal zo'n 44 m van.
- 24 uur per dag actief, met de piek van het foerageren 's nachts.
- Dominant bij het voer: ze won bijna twee derde van de confrontaties bij het lokaas. De sterkste concurrent was Pheidologeton affinis, nu Carebara affinis, een mier met enorme legers.
Jager, aaseter en veehouder
In dat onderzoek was het grootste deel van het voer van dierlijke oorsprong, met wat plantensap en deeltjes van kruidachtige planten. Daar komt een zeer lonende bezigheid bij: trofobiose, het verzorgen van sapzuigende insecten in ruil voor hun honingdauw. In Sarawak verzorgde ze wantsen en andere halfvleugeligen op de stengels van de klimmende bamboe Dinochloa trichogona, en in India staat ze bekend als partner van de bladluis Aphis gossypii (Siddiqui en collega's, 2019). Ze benut ook dode dieren.
Bovendien communiceert ze goed. In India zagen Rastogi en collega's (1997) dat foerageersters die voer vonden hun nestgenoten in de buurt erheen leidden, zodat de groep sneller bij het lokaas was dan wanneer elk op eigen houtje zocht. Bij de Diacamma-mier waarmee ze werd vergeleken, gebeurde dat niet.
De nachtmerrie van de tasarzijderups
Haar faam in India heeft een economische reden. Tasarzijde wordt gewonnen van Antheraea mylitta, een grote wilde nachtvlinder waarvan de rupsen buiten in de bomen worden gekweekt. Volgens Gathalkar en Barsagade (2018) is M. brunnea een serieuze predator van die rupsen: de werksters steken en bijten ze herhaaldelijk tot ze kapot zijn, en ze veroorzaken flinke verliezen in de oogst. Deze auteurs bestudeerden de zintuigorganen op haar antennes en monddelen om haar effectiviteit te verklaren.
Een gif dat de chemici uitdaagde
De Myrmicaria-soorten hebben een goed ontwikkelde angel en een bijzondere chemie. In de gifklieren van Afrikaanse soorten vonden Schröder en collega's (1996) de myrmicarines, alkaloïden met een tot dan toe onbekend koolstofskelet, waaronder een met zeven ringen, myrmicarine 430A. Bij de Afrikaanse M. eumenoides speelt diezelfde klier bovendien een rol bij het rekruteren van nestgenoten (Kaib en Dittebrand, 1990). Het gif van M. brunnea is niet onderzocht, al vertelt een winkel dat ze, als je haar stoort, een sterke geur afgeeft die de anderen alarmeert.
Bouwer van heuvels
Ze nestelt in de bodem en werpt vaak grote heuvels op van aarddeeltjes. Ze leeft op heel uiteenlopende plekken: boomgaarden, open bossen, bosranden en goed bewaarde bossen. Die tolerantie verklaart waarom ze zowel in het oerwoud als dicht bij mensen te vinden is.
Binnen het geslacht lijkt de grootte van de werksters toe te nemen met de leeftijd van de kolonie: oude kolonies produceren grotere en gevarieerdere werksters. Thuis merk je dat ook: de eerste werksters zijn klein en elke generatie is iets groter.
Van Pakistan tot Borneo
De soort in brede zin leeft in Pakistan, India, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar, Thailand en China, en de vorm subcarinata komt tot op Borneo, Java en andere eilanden van Indonesië. Het is vooral een mier van een tropisch moessonklimaat: een lange, warme en regenachtige zomer, met gemiddelden van 27-29 °C en een luchtvochtigheid van 75-85%, en een drogere periode. Onder de grond merkt het nest nauwelijks iets van die schommelingen.
Grootte en morfologie
Een middelgrote, slanke Myrmicinae, met het blote oog heel goed te herkennen:
- Kleur. Glanzend kastanjebruin, bij sommige werksters lichtbruin tot geelachtig, met de rand van de gastersegmenten donkerder.
- Sculptuur. Kop en borststuk met lengtegroeven; gaster glad en gepolijst.
- Beharing. Lang en overvloedig, roodachtig geel.
- Borststuk. Met een paar stekels op het propodeum.
- Taille. Petiolus met een lange steel en een duidelijke knoop, en een eveneens lange postpetiolus.
- Gaster. De aanhechting aan de postpetiolus ligt naar onderen verschoven, en daardoor lijkt hij te hangen. Hij eindigt in een goed ontwikkelde angel.
- Antennes. Met zeven leden bij de werkster.
- Koningin. Veel groter, met een gegroefd pronotum en mesonotum en doorzichtige vleugels met bruine aders.
- Mannetje. Geelachtig kastanjebruin, met de rand van de gastersegmenten donker.
Afmetingen bij benadering
- Werkster: 5,5-8 mm (Bingham, 1903)
- Koningin: 12-13 mm (Bingham, 1903)
- Mannetje: 10-11 mm (Bingham, 1903)
De winkels geven vergelijkbare cijfers, al noemt een enkele koninginnen van 16 mm en werksters van 9 mm. We hebben geen modernere gepubliceerde maten gevonden.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Een gevestigde kolonie is robuust en eet van alles. Toch plaatsen we haar bij Antomas om vier redenen op het niveau gevorderd:
- De koloniestichting. Ze wordt verkocht met heel weinig werksters: de eerste weken zijn het kwetsbaarst.
- De kracht van de kolonie. Ze groeit flink en is vraatzuchtig: na verloop van tijd heeft ze ruimte en veel voer nodig.
- De angel. Ze steekt, en een grote kolonie verdedigt haar nest massaal.
- Weinig gepubliceerde ervaring. De winkels zijn het niet eens over hoeveel koninginnen ze heeft.
En het is de moeite waard. Weinig mieren bieden 's nachts zo'n schouwspel: colonnes werksters met hangende gaster, snelle rekrutering en prooien die in groep in stukken worden gedeeld.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur van het nest: 24-28 °C het hele jaar door. Is er warmte nodig, dan aan één zijkant en altijd met thermostaat, zodat de kolonie kan kiezen.
- Foerageergebied: 22-28 °C.
- Vochtigheid van het nest: 60-80%, met een vochtige en een drogere zone.
- Vochtigheid van het foerageergebied: 50-60%.
- Waarom zo: dit zijn de waarden van de warme maanden in haar verspreidingsgebied, en de winkels geven heel vergelijkbare marges (nest op zo'n 24-28 °C en tussen 60 en 90% vochtigheid).
- Licht: nest in het donker en foerageergebied in het licht, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: niet nodig (zie «Geen diapauze»).
Aanbevolen formicarium
Om mee te beginnen raden we bij Antomas de Qbik Wild One van Anthouse aan, van gips, dat vocht goed vasthoudt, in de gewone versie of in de verdampingsversie. De gewone versie heeft een navulbare waterbuis. In de verdampingsversie zit het water in een reservoir onder het nest, gescheiden van de gangen, en stijgt het vocht op door een gaas, zodat er een gradiënt ontstaat en de kolonie zelf kiest waar ze gaat zitten.
Om uit te breiden, als de kolonie enkele tientallen werksters heeft en er kamers tekort beginnen te komen, raden we bij Antomas een hybride aan, die meer vocht geeft: de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid.
Maak de opstelling zo compleet:
- Foerageergebied met wat substraat, in verhouding tot de kolonie.
- Water in een reageerbuis met watten en een drinkbakje voor de suiker.
- Ontsnappingsbarrière en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
De Qbik Wild klaarmaken
Het formicarium komt droog aan, en het gips heeft ongeveer een week nodig om zich vol vocht te zuigen. Maak het klaar voordat de kolonie aankomt, volgens de aanwijzingen van Anthouse:
- Gewone versie: vul de vochtbuis en houd die rechtop. Om het te versnellen, voeg je met een spuitje 2,5-5 ml water toe via een zijopening.
- Verdampingsversie: vul het reservoir met een spuitje. Is het water op, maak het dan helemaal leeg en vul het opnieuw vanaf nul.
- Alleen water: nectar en andere vloeistoffen maken het bevochtigingssysteem kapot.
- Warmte altijd aan een zijkant: nooit rechtstreeks op de modules.
Aankomst en koloniestichting
We verkopen haar midden in de koloniestichting: koningin met werkster en broed. Dat is het kwetsbaarste moment, dus minder is meer:
- Rust. Zet haar op een donkere, rustige plek zonder trillingen, op 24-26 °C, en controleer of ze water heeft. Kijk niet elke dag.
- Minimaal voer. Een druppel nectar en een stukje kleine, zachte prooi, zoals Thermobia of een fruitvliegje, een- of tweemaal per week. Haal wat over is de volgende dag weg.
- Eén koningin per kolonie. De winkels spreken elkaar tegen: sommige noemen haar monogyn, andere polygyn. Bij Antomas voegen we geen koninginnen samen.
- Tempo. Er zijn geen wetenschappelijke gegevens. De winkels spreken van 7-9 weken van ei tot werkster en de kwekers van enkele tientallen werksters in het eerste jaar.
Verhuizen door overkiepen
Bij Antomas brengen we haar door overkiepen over naar het formicarium, en bij deze soort hoef je niet te wachten tot de kolonie groot is. Doe het voorzichtig, want er zijn heel weinig werksters en het broed is kwetsbaar:
- Zet het formicarium vooraf klaar, met de vochtige zone gereed, het water op zijn plaats en de barrière aangebracht.
- Werk boven een bak, met een zacht penseel, nooit met je handen.
- Open de bak waarin ze aankomt in het foerageergebied, naast de nestingang, en kiep de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig in; help de achterblijvers met het penseel.
- Sluit het deksel en houd het nest donker. Binnen een paar uur hebben ze het broed naar binnen gebracht.
Om haar later naar een grotere module over te brengen, gebruik je dezelfde methode. Is de kolonie eenmaal gegroeid, doe het dan rustig aan: ze steken.
Groei
Een winkel spreekt van kolonies tot 20.000 werksters en andere van zo'n 10.000. Het enige gemeten cijfer is dat van Wriedt en collega's: 6.000-8.000 individuen in één nest. Er zijn geen gepubliceerde gegevens over de groei in gevangenschap, maar met warmte, overvloedig voer en een nest van de juiste grootte kun je rekenen op een trage start en op een kolonie die versnelt zodra ze voorbij enkele tientallen werksters is.
Voeding
Suiker in een drinkbakje, altijd beschikbaar. Bij Antomas raden we aan te variëren: de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week en een andere nectar of suikerhoudende vloeistof 1-2 keer per week. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied het altijd aan in een drinkbakje, waar de druppel plat en bereikbaar blijft, en nooit op watten, die gaan schimmelen en de vloeistof meteen bederven.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. In de natuur is het grootste deel van wat ze eet van dierlijke oorsprong, en volgens de ervaring van Antomas geldt: hoe meer eiwit een kolonie krijgt, hoe sneller ze groeit. Doe je vaak onderhoud en haal je de resten weg, dan kun je beter iets te veel geven dan te weinig; kun je niet schoonmaken, geef dan liever niet te veel. Wissel van week tot week van soort insect:
- Thermobia domestica: kleine, zachte prooi, perfect voor een kolonie die net begint.
- Springstaarten (Sinella curviseta): een goede aanvulling voor de eerste weken.
- Krekels (Acheta domesticus) en meelwormen (Tenebrio molitor), vers gedood en in stukjes.
- Runner-kakkerlakken (Shelfordella lateralis) en dubia-kakkerlakken (Blaptica dubia), opengesneden of in stukjes zolang de kolonie klein is.
Tegen de avond. Omdat ze vooral 's nachts foerageert, geef je het eiwit als het begint te schemeren en haal je de resten de volgende ochtend weg. Bij een grote kolonie kun je ook kleine levende prooien proberen: je ziet dan hoe ze rekruteren en in groep jagen.
Haal resten binnen 24-48 uur weg en koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied, gescheiden van de suiker.
Geen diapauze
Ze heeft geen diapauze nodig. Winkels en kwekers zijn het daarover eens, en in een groot deel van haar verspreidingsgebied is er geen koude winter. Bij Antomas raden we aan haar het hele jaar actief te houden, op 24-28 °C.
- Blijft het in de winter bij jou thuis rond 20-22 °C, dan is er niets aan de hand: de kolonie groeit langzamer en herstelt zich met de warmte.
- Om te voorkomen dat ze stilvalt, gebruik je warmte aan een zijkant met thermostaat.
- Zet haar niet in een garage of koelkast, zoals een Europese soort.
Gedrag en observatie
Een nachtmier. Overdag zie je maar weinig werksters, en als het donker wordt, loopt het foerageergebied vol. Wil je haar volop aan het werk zien, kijk dan laat op de avond.
Rekrutering in groep. Bij een gegroeide kolonie komen er, zodra een werkster voer vindt, meteen andere bij. Een enkele winkel beschrijft haar als heel agressief tegenover prooien.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Houd het nest gewoon donker en het foerageergebied licht, en observeer ze voorzichtig.
Alarmsignalen:
- De koningin stopt midden in het seizoen met leggen: controleer de temperatuur en het eiwit.
- Larven die niet groeien: te weinig eiwit.
- Schimmel of mijten: te veel water of vergeten resten.
- Veel werksters die stilstaan in het foerageergebied: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
Bij een grote kolonie blijft een ontsnapping niet onopgemerkt. Vanaf het begin:
- Barrière: een dunne, doorlopende strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied. Vernieuw die als er stof of vuil op komt.
- Goed sluitend deksel, als tweede verdedigingslinie.
- Geen kieren in verbindingen, doppen en buizen.
- Niets wat als brug kan dienen tot aan de barrière.
Hantering en veiligheid
Ze heeft een angel en steekt. Zonder te overdrijven: het doet veel minder pijn dan een bijen- of wespensteek, al verdedigt een grote kolonie het nest massaal. Werk met een pincet en een zacht penseel, boven een bak, en open niet meer dan nodig. We raden haar niet aan voor mensen die allergisch zijn voor steken van vliesvleugeligen, en met kleine kinderen of huisdieren in huis: het formicarium altijd dicht en buiten hun bereik. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Elke dag kijken bij een koningin met zo weinig werksters.
- Haar grote of levende prooien geven zolang ze heel weinig werksters heeft.
- Koninginnen of kolonies samenvoegen.
- Het nest laten uitdrogen, of het helemaal doorweken.
- Haar een koude diapauze geven of in de winter zonder enige warmte houden.
- De suiker op watten aanbieden of altijd hetzelfde insect geven.
- Resten langer dan een dag laten liggen.
- Haar met je handen hanteren of de barrière verwaarlozen.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Myrmicaria brunnea en haar geslacht, de catalogi AntCat en AntWiki, klimaatgegevens uit haar verspreidingsgebied en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Saunders, W. W. (1842). Descriptions of two hymenopterous insects from northern India. Transactions of the Entomological Society of London 3: 57–58.
- Smith, F. (1857). Catalogue of the hymenopterous insects collected at Sarawak, Borneo; Mount Ophir, Malacca; and at Singapore, by A. R. Wallace. Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London, Zoology 2: 42–88.
- Bingham, C. T. (1903). The Fauna of British India, including Ceylon and Burma. Hymenoptera, Vol. II. Ants and Cuckoo-wasps. Taylor and Francis, Londen. Tekst op Internet Archive (open access)
- Kaib, M. & Dittebrand, H. (1990). The poison gland of the ant Myrmicaria eumenoides and its role in recruitment communication. Chemoecology 1: 3–11. doi:10.1007/BF01240580
- Schröder, F., Sinnwell, V., Baumann, H. & Kaib, M. (1996). Myrmicarin 430A: a new heptacyclic alkaloid from Myrmicaria ants. Chemical Communications 1996: 2139–2140. doi:10.1039/CC9960002139
- Rastogi, N., Nair, P., Kolatkar, M. & Gadagkar, R. (1997). Foraging strategies in the ants Myrmicaria brunnea and Diacamma ceylonense: some preliminary observations. Entomon 22: 79–81.
- Wriedt, J., Mezger, D., Chong, L. & Pfeiffer, M. (2008). Observations on the foraging behaviour of Myrmicaria brunnea subcarinata (Smith) (Hymenoptera: Formicidae) in a tropical rainforest in Sarawak (Malaysia). Asian Myrmecology 2: 109–120.
- Gathalkar, G. B. & Barsagade, D. D. (2018). Cephalic microstructure and its role in predation biology of Myrmicaria brunnea on Antheraea mylitta. Journal of Applied Biology and Biotechnology 6: 1–6. doi:10.7324/jabb.2017.60101
- Siddiqui, J. A., Li, J., Zou, X., Bodlah, I. & Huang, X. (2019). Meta-analysis of the global diversity and spatial patterns of aphid-ant mutualistic relationships. Applied Ecology and Environmental Research 17: 5471–5524. doi:10.15666/aeer/1703_54715524
- Levieux, J. (1983). Mode d’exploitation des ressources alimentaires épigées de savanes africaines par la fourmi Myrmicaria eumenoides Gerstaecker. Insectes Sociaux 30: 165–176. doi:10.1007/BF02223866
- Wang, B., Shi, G., Xu, C., Spicer, R. A., Perrichot, V. et al. (2021). The mid-Miocene Zhangpu biota reveals an outstandingly rich rainforest biome in East Asia. Science Advances 7: eabg0625. doi:10.1126/sciadv.abg0625
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld


