Camponotus ocreatus
Een mier met de naam van een legionair. Camponotus ocreatus draagt in haar Latijnse naam de scheenplaten van de Romeinse soldaten: zwarte schenen op een okergeel lichaam, met een kop zo zwart als een helm. In 1893 beschreven aan de rand van Death Valley, leeft ze onder de stenen van de bergketens rond de woestijnen van Noord-Amerika, gaat ze aan het werk als de nacht valt en viert ze haar bruiloften met de moessononweren. Haar majors, tot 15 mm, behoren tot de grootste Camponotus-soorten van de Verenigde Staten, en in Europa zie je ze bijna nooit. Stichtende koninginnen met broed. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Grote, nachtactieve Camponotus uit de woestijnen en uitlopers van het zuidwesten van Noord-Amerika, met een zwarte kop, een lichaam van kleigeel tot amber en majors die bij de grootste van hun geslacht in de Verenigde Staten horen. Stichtende koninginnen met broed, met claustrale koloniestichting. Qbik Wild One P 1C om te beginnen en daarna QBIK ONE en DUO met grote gangen; nest bij 26-30 °C met een warme plek van 30-32 °C, in het begin vocht in de buizen en daarna een droog nest, suiker altijd in een drinkbakje en veel eiwit, bij voorkeur in opengesneden prooien. Gematigde diapauze van ongeveer 3 maanden bij 10-15 °C. Jonge koninginnen stoppen in de herfst vaak met leggen: dat is normaal. Ze klimmen: barrière van minerale olie. Zonder angel.
Camponotus ocreatus Emery, 1893 is een van de grote houtmieren van het zuidwesten van Noord-Amerika: een robuuste, polymorfe Camponotus met een zwarte kop en een okergeel lichaam, die leeft in de bergketens, de uitlopers en de eikenbossen rond de woestijnen. Ze nestelt onder stenen, gaat ’s nachts aan het werk en haar grootste werksters, die meer dan een centimeter meten, horen bij de grootste van haar geslacht in de Verenigde Staten.
Wie haar ziet, denkt bij haar naam meteen aan de okerkleur van haar lichaam. Haar wetenschappelijke naam vertelt echter een ander, veel krijgshaftiger verhaal. Het is een zeldzame soort in Europa met heel weinig eigen literatuur, dus zoals altijd maken we onderscheid tussen wat er over haar is gepubliceerd, wat er bekend is over haar verwanten, wat kwekers vertellen en wat we bij Antomas aanraden.
Biologie
Scheenplaten en centurio’s: een mier met de naam van een legionair
Hoewel het zo lijkt, betekent ocreatus niet «oker». In het Latijn was de ocrea de scheenplaat, het pantserstuk dat het scheenbeen van soldaten en jagers beschermde, en ocreatus betekent «die scheenplaten draagt». Oker is een ander woord, dat komt van het Griekse ōchrós, «lichtgeel». De verwarring ligt zo voor de hand dat zelfs William M. Wheeler, een van de grote myrmecologen van de 20e eeuw, het in 1910 als «ochreatus» schreef.
Waarom «met scheenplaten»? Emery legde het niet uit, maar je hoeft alleen zijn beschrijving te lezen: een lichaam van kleigele kleur met een zwarte kop en, op de poten, zwarte knieën, tibia’s en eerste tarsussegment. Met andere woorden: een lichte mier met donkere schenen, als een soldaat met zijn scheenplaten aan. Het is onze eigen lezing, maar ze past perfect.
Het militaire Latijn houdt daar niet op. In 1910 beschreef Wheeler mieren uit Arizona als Camponotus acutirostris primipilaris, en in Rome was de primipilaris degene die primus pilus was geweest, de hoogste centurio van een legioen. Jaren later bleek dat die mieren C. ocreatus waren: de centurio en de soldaat met scheenplaten waren dezelfde soort. En wie bij haar aan oker denkt, zit er ook niet ver naast: in zijn grote revisie van 1950 beschreef de myrmecoloog William S. Creighton het borststuk en de gaster als «okergeel».
Beschreven aan de poort van Death Valley
De Italiaanse entomoloog Carlo Emery beschreef haar in 1893 aan de hand van slechts drie werksters, een grote en twee middelgrote, afkomstig uit de Panamint Range, de bergketen in Californië die Death Valley aan de westkant afsluit. De entomoloog Theodore Pergande had ze hem bezorgd. Hij beschreef haar niet als soort, maar als ondersoort van Camponotus maculatus, dezelfde naam die onze Afrikaanse C. maculatus draagt. In de 19e eeuw was maculatus een grote verzamelbak waarin houtmieren van half de wereld werden gestopt.
Om een soort te worden, moest ze wachten tot 1917. Wheeler bestudeerde een flinke reeks exemplaren uit de collectie van Pergande en concludeerde dat het een eigen soort was. In 1950 plaatste Creighton haar in het ondergeslacht Tanaemyrmex, waar ze nog steeds staat, en maakte hij van primipilaris een synoniem: volgens hem leken de twee vormen zo sterk op elkaar dat er geen reden was ze te scheiden. Vandaag vermeldt de wereldcatalogus van mieren haar als geldige soort onder de naam Camponotus ocreatus Emery, 1893. Wel gelden de ondergeslachten van Camponotus als een voorlopige indeling: de revisie van de formicinen uit 2016 erkent dat veel ervan kunstmatige groeperingen zijn in afwachting van een revisie van het geslacht.
Een bergmier in een land van woestijnen
Haar verspreidingsgebied beslaat het zuidwesten van de Verenigde Staten en het noordwesten van Mexico. Ze is bevestigd in Californië, Nevada, Arizona en New Mexico, met waarschijnlijke vondsten in Utah en Texas, en in Mexico in Baja California, Baja California Sur, Sonora en Chihuahua. Arizona heeft het grootste deel van de waarnemingen. Creighton beschreef haar al als een mier met een onderbroken verspreiding, gebonden aan de bergen.
Het is geen mier van duinen of verschroeide vlakten, maar van de hooglanden rond de woestijnen. In Nevada is ze gevonden tussen zo’n 1.280 en 2.130 m hoogte, in de warme woestijn en in het bos van pinyonden en jeneverbes; in Arizona rond 1.700-1.800 m. In New Mexico leeft ze in de uitlopers van de woestijn, het halfwoestijnstruikgewas, het bos van eik en jeneverbes, het pinyonbos en de canyons met een beek, tussen platanen, populieren en grassen.
Onder een steen, op de koele helling
Dat ze een «houtmier» is, betekent niet dat ze in hout leeft. C. ocreatus nestelt in de grond, vaak onder stenen, in leemachtige en stenige bodems, en vaak op noordhellingen, de koelste, en in de halfschaduw, aan de bosrand. In Nevada werden vijf nesten beschreven: een onder een steen en vier in de open grond, met de ingang omringd door uitgegraven aarde die soms een kleine krater vormde.
In New Mexico werd een kolonie gevonden die haar nest deelde met een heel andere buur, de schimmelkwekende mier Trachymyrmex arizonensis. We hebben geen enkele meting van de diepte van haar nesten gevonden, maar bij een goed bestudeerde bodemnestelende Camponotus, C. socius, liggen de kamers tussen 15 en 66 cm, precies de laag waarin de woestijnbodem de zomerhitte en de winterkou dempt.
Ze werkt ’s nachts
Volgens de mierenfauna van New Mexico van William en Emma Mackay foerageert ze ’s nachts. Dat is logisch in haar land: in de zomer is de bodem op 10 cm diepte gemiddeld 30-35 °C, met pieken van 37-39 °C, en het oppervlak is nog heter; op 20-50 cm blijft hij daarentegen op 26-31 °C. Met de zon is het oppervlak een oven; ’s nachts koelt de lucht af en stijgt de vochtigheid. Andere houtmieren uit de woestijnen van de regio, zoals C. fragilis, worden ook als nachtactief beschreven.
Ook de jaarklok is duidelijk: in New Mexico is er van maart tot juli broed in de nesten gevonden. De kolonie brengt broed groot met de warmte van lente en zomer en houdt halt bij kou.
De tonvormige cactus die haar niet interesseert
In de Sonorawoestijn biedt de tonvormige cactus Ferocactus wislizeni nectar aan in klieren naast de doorns, en in ruil daarvoor verdedigen vier mierensoorten hem tegen de insecten die hem opeten. In 2009 onderzochten Joshua Ness, William Morris en Judith Bronstein welke mieren erop afkwamen. C. ocreatus stond bij de in het gebied talrijke soorten die de cactus zelden of nooit bezochten, samen met Camponotus laevigatus, de oogstmier Novomessor cockerelli (toen Aphaenogaster cockerelli genoemd) en twee andere. De vier bewakers waren veel kleinere mieren: Crematogaster opuntiae, Solenopsis aurea, S. xyloni en Forelius pruinosus.
De auteurs analyseerden bovendien de stikstofisotopen van een monster C. ocreatus, die aangeven op welke trede van de voedselketen een dier eet, en de waarde bleek vergelijkbaar met die van de cactus zelf. Ze waarschuwen zelf dat dat haar geen «vegetariër» maakt, en het is maar één monster. Maar het wijst op een mier die voor een groot deel leeft van suikerhoudende vloeistoffen van plantaardige oorsprong, zoals nectar en honingdauw: precies wat je thuis ziet zodra je haar een drinkbakje geeft.
Bruiloften met de onweersbuien van de moesson
In haar verspreidingsgebied brengt de zomer de Noord-Amerikaanse moesson: na een droge, verzengende juni stijgt de vochtigheid en komen de onweersbuien in de middag, die in veel gebieden meer dan de helft van de jaarlijkse regen leveren. Mieren benutten de vochtige, zachte bodem voor hun bruidsvluchten. In New Mexico werd in juli een pas bevruchte koningin gevonden, al zonder vleugels, en natuurliefhebbers en kwekers uit de regio beschrijven de bruidsvluchten van C. ocreatus tussen eind juni en augustus, na een flinke regenbui, bij het vallen van de avond en ’s nachts. In jaren met een sterke moesson vertellen ze over massale vluchten, met duizenden koninginnen die over de grond rennen.
Er zijn geen studies die het bij deze soort meten, dus het gaat om veldwaarnemingen. Maar ze passen bij al de rest: een nachtactieve mier, van de zomer en van bodems die door de regen zacht worden.
Een koningin met de voorraadkast in zich
Na de bruiloft trekt de koningin haar vleugels uit, sluit zich op in een kamer en brengt haar eerste werksters groot zonder naar buiten te gaan om te eten: dat is de claustrale koloniestichting, die van bijna alle Camponotus. Waar haalt ze de energie vandaan? Bij een verwant uit dezelfde woestijn, C. festinatus, is dat in detail onderzocht. Maagdelijke koninginnen slaan twee opslageiwitten op, de hexamerinen, en een daarvan maakt tot zo’n 70% uit van het oplosbare eiwit in hun vetlichaam. Tijdens de stichting verbruikt de koningin ze om haar larven te voeden, en ze verdwijnen ongeveer een maand nadat de eerste werksters zijn uitgekomen.
Bij C. ocreatus is dat niet gemeten, maar kwekers zien iets wat past bij een soort met echte winters: jonge koninginnen stoppen in de herfst vaak met leggen en beginnen pas in de lente weer, ook al houd je ze warm. Een kweker vertelt dat zijn koninginnen, verzameld in augustus, in de herfst hun eerste werksters kregen, de winter doorbrachten zonder te leggen en in mei allemaal weer begonnen.
Dochters van één moeder en één vader
Er is maar één studie die volledig aan deze soort is gewijd, en die is genetisch. In 2004 analyseerden Michael Goodisman en Daniel Hahn de structuur van haar kolonies. Volgens latere overzichten was de gemiddelde verwantschap tussen de werksters van één kolonie 0,74, gemeten in 16 kolonies. Dat is bijna precies de 0,75 die je verwacht bij zussen die dochters zijn van één koningin die met één mannetje heeft gepaard. De publicaties die de studie aanhalen, voegen eraan toe dat de koningin normaal maar één keer paart en dat er gevallen van paring tussen broers en zussen werden vastgesteld, iets wat in het geslacht zeldzaam is.
Voor de kweker is de les eenvoudig: één kolonie, één koningin. Bij Antomas voegen we geen koninginnen of kolonies samen.
Blochmannia, de partner die ze in zich draagt
Alle Camponotus dragen een bacterie in zich, Blochmannia, die leeft in speciale cellen van hun darm en in de eierstokken van de koningin, en via de eieren van moeder op dochters overgaat. Ze maakt essentiële aminozuren aan die de mier zelf niet kan produceren, en daarom gedijen deze mieren zo goed op zulke suikerrijke diëten.
C. ocreatus speelt een kleine rol in dit verhaal. In 2004 nam het team van Jennifer Wernegreen haar, samen met acht andere houtmieren verzameld in het zuidoosten van Arizona, op in een klassieke studie over hoe mier en bacterie samen evolueren. Ze stelden vast dat beide miljoenen jaren gelijk op zijn geëvolueerd, en dat het ribosomale DNA van Blochmannia zo’n 14 keer sneller verandert dan dat van de bacterie van bladluizen. En waar kwam de partner vandaan? Een studie uit 2009 stelt dat de voorouders van deze mieren haar verwierven door plantenzuigende insecten te verzorgen. Een verhaal dat begon met honingdauw en voortgaat in elk drinkbakje.
Let wel: de bacterie vervangt het eiwit niet: de larven hebben insecten nodig om te groeien (zie «Voeding»).
Mierenzuur tegen vuurmieren
Zoals alle formicinen heeft ze geen angel. Haar chemische wapen is mierenzuur, dat ze in de gifklier aanmaakt en via het acidoporus uitstoot, een klein mondstuk aan de punt van de gaster. Daarmee verdedigt ze zich en valt ze haar rivalen aan, en de grote werksters maken het af met een stevige beet.
En het heeft nog een verrassend gebruik. In 2015 stelde een team van de Universiteit van Texas vast dat formicinen hun eigen zuur als tegengif gebruiken: als een vuurmier (Solenopsis) haar gif op hen aanbrengt, smeren ze zich in met het zuur uit het acidoporus, dat de alkaloïden van het gif neutraliseert en hun overleving verbetert. Ze zagen het bij soorten uit alle grote groepen van formicinen. Bij C. ocreatus is het niet getest, maar in haar woestijn leeft ze samen met twee inheemse vuurmieren, Solenopsis xyloni en S. aurea, en het zou haar goed van pas komen.
Grootte en morfologie
Een grote, robuuste en polymorfe Camponotus, zonder angel, met minors, middelgrote werksters en majors die een doorlopende reeks vormen. Er is geen afzonderlijke soldatenkaste: de zogenaamde «soldaten» zijn majors, met een veel grotere kop.
- Kleur. In de oorspronkelijke beschrijving een kleigeel lichaam met zwarte kop, scapi, knieën, tibia’s en eerste tarsussegment. Bij de majors is het borststuk donkerder en de punt van de gaster zwartachtig. Creighton beschrijft haar met een zwarte kop en een okergeel borststuk en gaster, vaak met een bruine waas, en de Mackays met een zwarte kop en de rest bruin, maar met de waarschuwing dat de kleur varieert.
- Variatie tussen populaties. Kwekers onderscheiden kolonies met een effen geel lichaam en andere met een zwarte kop en een driekleurige gaster, afhankelijk van de populatie. In de determinatiesleutel van zijn eigen werk beschreef Emery haar al met een gaster en bijna altijd een borststuk in lichtrood en bruine tibia’s: de kleurvariatie is er vanaf het begin.
- Kop. Zwart of zwartbruin. Bij de major is hij groot en versmalt hij voor de ogen. De wangen zijn glanzend, met piepkleine puntjes en zonder opstaande haren.
- Antennes. Lange, dunne scapi, die duidelijk voorbij de achterhoeken van de kop reiken en aan de basis niet afgeplat zijn. Dat is de beste manier om haar te onderscheiden van vergelijkbare soorten zoals C. vicinus of C. sansabeanus, waarvan de majors een afgeplatte scapusbasis hebben.
- Gaster. Glanzend, met een fijne, schaarse beharing. Eindigt in het acidoporus, waarlangs ze mierenzuur uitstoot.
- Koningin. Met een lange rij borstels aan de binnenkant van de middelste en achterste tibia’s en wangen zonder haren. Bij de vorm uit Arizona hebben de vleugels een lichtgele tint, met bruine aders en pterostigma.
- Mannetje. Niet beschreven.
Bijna witte mieren? Er is wel eens beweerd dat deze soort «bijna witachtige» exemplaren heeft. We hebben geen enkele wetenschappelijke beschrijving gevonden die dat zegt: de lichtste tint die in de literatuur voorkomt, is kleigeel of oker. Wat wel bij elke mier gebeurt, is dat pas uitgekomen werksters heel bleek zijn en binnen een paar dagen donkerder worden. Een jonge kolonie, met veel pas uitgekomen werksters, kan er veel lichter uitzien dan ze is.
Geschatte afmetingen
- Majors: 12 mm in de oorspronkelijke beschrijving en tot 15 mm in een populatie uit Arizona
- Major uit de oorspronkelijke beschrijving: kop 3,5 mm lang en 3,2 mm breed; scapus 3,4 mm; achterdij 4 mm
- Minors: 10-11 mm in diezelfde populatie uit Arizona; geen gepubliceerde afmetingen van de typische vorm
- Koningin: 14-16 mm, en 16-17 mm in de populatie uit Arizona
- Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen
De afmetingen van de major uit de oorspronkelijke beschrijving komen van Emery (1893). Die van de populatie uit Arizona komen van Wheeler (1910), die haar beschreef als primipilaris en die volgens hemzelf iets groter was dan de typische vorm, en die van de koningin ook van Wheeler, op basis van vijf koninginnen die hij aan deze soort toeschreef. De kleinere cijfers die op internet circuleren, zoals werksters van 5-8 mm of koninginnen van zo’n 13 mm, komen niet uit gepubliceerde metingen, dus die geven we liever niet.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Bij Antomas plaatsen we haar op gevorderd niveau, in het toegankelijkste deel ervan. Het is een dankbare Camponotus: ze eet van alles, heeft geen angel, neemt genoegen met een droog nest en is van dag tot dag rustig. Wat haar onderscheidt van een beginnerssoort, zijn vier dingen:
- De warmte. Ze heeft een warm nest nodig. Kwekers die haar op kamertemperatuur houden, zijn het erover eens dat ze nauwelijks groeit.
- De diapauze. Ze vraagt om een gematigde, goed uitgevoerde winter. Zonder winter stagneren de kolonies van de populaties uit de hoogte.
- Het geduld. Jonge koninginnen stoppen in de herfst vaak met leggen en beginnen pas in de lente weer, ook als ze warm staan. Dat is normaal, maar je moet het weten.
- De majors. Ze horen bij de grootste Camponotus van de Verenigde Staten en vragen, als ze er zijn, om grote gangen en veel voedsel.
En het is zeker de moeite waard. Het is een in Europa zeldzame houtmier, nachtactief, met een zwarte kop die afsteekt tegen een geel of amberkleurig lichaam en indrukwekkende majors. Spreken de mieren uit die woestijnen je aan, dan heb je bij Antomas ook Camponotus fragilis, een andere houtmier uit het zuidwesten, en twee buren uit haar leefgebied: de oogstmier Pogonomyrmex maricopa en de honingpotmier Myrmecocystus mimicus.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 26-30 °C in het actieve seizoen, met een warme plek van 30-32 °C aan één zijkant, altijd met thermostaat, zodat de kolonie kan kiezen. Houd haar niet voortdurend boven ongeveer 32 °C.
- Waarom zo: in haar verspreidingsgebied blijft de bodem op 20-50 cm, waar de kamers liggen, in de zomer gemiddeld tussen 26 en 31 °C. Dicht bij het oppervlak, op 10 cm, haalt hij op de heetste dagen 35-39 °C, en de kolonie trekt dieper om dat te vermijden. Kwekers in de Verenigde Staten houden haar op zo’n 28-32 °C en zijn het erover eens dat ze op kamertemperatuur nauwelijks groeit.
- Foerageergebied: op kamertemperatuur, zo’n 20-25 °C. Zo hebben ze een plek om af te koelen.
- Vochtigheid: vocht in de buizen zolang de kolonie klein is; daarna een droog nest (zie «Vocht: eerst buizen, daarna droog»).
- Water: altijd, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: nest in het donker en foerageergebied in het licht, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: ongeveer 3 maanden, van december tot februari, bij 10-15 °C (zie «Diapauze: een gematigde winter»).
Vocht: eerst buizen, daarna droog
Het is een mier van stenige, goed gedraineerde bodems, in een land waar het weinig regent en bijna alles in één keer valt, met de zomeronweders. Maar zoals vrijwel alle Camponotus heeft ze vocht in het nest nodig zolang de kolonie klein is:
- In het begin: de reageerbuizen en de vochtsystemen van het formicarium goed gevuld met water. De koningin en het eerste broed hebben het nodig.
- Met zo’n 50-100 werksters: kun je stoppen met het nest te bevochtigen en het droog houden, met het water en de suikerhoudende vloeistoffen in drinkbakjes in het foerageergebied. De kolonie regelt zelf het vocht dat ze nodig heeft.
- Nooit nat: te veel water brengt condens, schimmel en mijten. Een kweker die koninginnen op vochtig zand liet stichten, verloor er bijna allemaal door een witte schimmel.
Droog betekent niet zonder water: de waterbuis in het foerageergebied mag nooit ontbreken, en uit de kweekdagboeken blijkt dat deze kolonies veel drinken.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we aan te beginnen met een formicarium uit de Qbik Wild-reeks van Anthouse, van gips, dat het vocht dat de koloniestichting nodig heeft goed vasthoudt. Voor een koningin met haar eerste broed de Qbik Wild One P 1C:
Als de kolonie groeit, kun je haar het best overzetten naar de Qbik Alpha-lijn, modulair en eerder droog, die past bij het droge nest van een gevestigde kolonie en minder weegt, wat welkom is omdat ze flink kan groeien. Bij deze soort grote gangen: haar majors hebben ze nodig om zich te verplaatsen en het broed te verplaatsen. Eerst een QBIK ONE met grote gangen:
Om uit te breiden de QBIK DUO, ook met grote gangen. Breid uit als je werksters ziet stilstaan in de hoeken van het foerageergebied, zonder plaats binnen, maar loop niet op de zaken vooruit: in een enorm nest voor een kleine kolonie worden de overbodige kamers afvalhopen. Vul de opstelling zo aan:
- Barrière van minerale olie op het bovenste deel van de wanden van het foerageergebied en een goed passend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Droog foerageergebied, met wat zand, een platte steen en een takje, zonder iets wat als brug naar de barrière kan dienen.
- Water in een reageerbuis met watten, en een drinkbakje voor de suiker, nooit op watten.
- Milde warmte aan één zijkant van het nest, met thermostaat, ver van het drinkbakje.
Koloniestichting: koningin met broed, stap voor stap
Bij Antomas verkopen we stichtende koninginnen met broed: koninginnen die hun kolonie al in een reageerbuis zijn begonnen, met eieren, larven of poppen. De koloniestichting is claustraal: de koningin brengt haar eerste werksters groot zonder naar buiten te gaan om te eten, met de reserves van haar eigen lichaam (zie «Een koningin met de voorraadkast in zich»).
- Buis, duisternis en warmte. Laat de buis zoals hij aankomt, met zijn waterreservoir achter de watten, op een donkere, rustige plek zonder trillingen, bij 26-28 °C. Je kunt hem afdekken met een doek of een stuk karton.
- Vocht in de buis. Controleer af en toe of de watten nog vochtig zijn en of er nog water is. Raakt het op of wordt de buis erg vuil, zet haar dan voorzichtig over in een nieuwe door overkiepen.
- Niet storen. Kijk één keer per week even, niet elke dag. Een gestreste koningin kan haar broed opeten; in een kweekdagboek at een koningin na een verhuizing bijna al haar broed op.
- Af en toe een hapje. Ook al is ze claustraal, bij Antomas raden we aan de koningin af en toe een druppeltje suikerhoudende vloeistof aan te bieden op een stukje aluminiumfolie, nooit op de watten van de buis, die schimmelen. Haal de volgende dag weg wat overblijft. Zijn er werksters, voeg dan een of twee keer per week een stukje insect toe.
- Geduld. Kwekers spreken van zo’n 7-10 weken van ei tot werkster, minder bij warmte. De eerste werksters, de nanitics, zijn klein voor de soort, al zijn het al grote mieren.
De belangrijkste waarschuwing: ontvang je de koningin eind zomer of in de herfst, dan is het normaal dat ze stopt met leggen tot de volgende lente, ook al houd je haar warm. Verschillende kwekers vertellen het in hun dagboeken (zie «Een koningin met de voorraadkast in zich»). Zet haar daarom niet over in een andere buis en stoor haar niet; blijf voor haar zorgen en respecteer haar winter (zie «Diapauze: een gematigde winter»).
Wanneer naar het formicarium? Met zo’n 5-10 werksters, of eerder als de buis te klein, vuil of droog wordt, altijd naar een nest dat in verhouding staat tot de kolonie.
Aankomst en verhuizing door overkiepen
Laat de koningin na ontvangst rusten op een rustige, donkere plek, bij 26-28 °C, en controleer of de buis water heeft. Zet haar niet over in een andere buis en verhuis haar niet meteen na aankomst naar het nest. Als het tijd is om haar te verhuizen, doen we dat bij Antomas door overkiepen:
- Bouw het formicarium vooraf op, met de oliebarrière aangebracht en het water op zijn plaats.
- Werk boven een bak, met een zacht penseel, voor het geval een werkster tegen de buis of je gereedschap op klimt.
- Open de buis in het foerageergebied, naast de nestingang, en kiep de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig in, terwijl je de achterblijvers helpt met het penseel.
- Houd het nest donker en dek het foerageergebied af. Binnen een paar uur hebben ze het broed naar binnen gebracht.
Om later naar een grotere module te gaan, gebruik je dezelfde methode.
Voeding
Suikerhoudende vloeistoffen, altijd beschikbaar. Ze is een grote suikerverbruiker: kwekers vertellen dat ze de drinkbakjes leegdrinken, en een kweker zag hoe zijn larven roze werden van de gekleurde kolibrienectar die hij hun gaf. Bij Antomas raden we aan te variëren: Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week en een andere nectar of suikerhoudende vloeistof 1-2 keer per week. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje, traditioneel of zelfgemaakt, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar blijft, en nooit op watten, die schimmelen en de vloeistof meteen bederven. Vervang het voordat het gaat gisten.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Het is de motor van de groei, en het is de filosofie van Antomas: doe je dagelijks onderhoud en ruim je de resten op, dan is overvoeren beter, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en talrijker. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan beter niet te veel: voedsel dat overblijft, rot en brengt schimmel en mijten. Wissel van week tot week van insect, zodat ze niet altijd hetzelfde eten:
- Thermobia domestica: kleine, zachte prooi, perfect voor de stichting en jonge kolonies.
- Kakkerlakken: de dubia, Blaptica dubia, of de runner, Shelfordella lateralis, pas gedood en opengesneden.
- Krekels, Acheta domesticus: in stukjes voor kleine kolonies; volgens een kweker werkt een kolonie van zo’n honderd werksters per dag een hele krekel weg.
- Meelwormen, Tenebrio molitor, pas gedood en doorgesneden.
Een truc van kwekers: deze soort benut opengesneden prooien veel beter. Verschillende kwekers vertellen dat ze hele meelwormen en fruitvliegjes onaangeroerd lieten, en dat de werksters, zodra ze opengesneden kakkerlakken kregen, de sappen begonnen op te drinken en van mond tot mond te verdelen. Snijd de prooi altijd voor haar open, vooral zolang de kolonie klein is. En omdat ze nachtactief is, leg je het eiwit ’s avonds neer en haal je de resten de volgende ochtend weg. Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied. Ook al is het nest droog, drinkwater mag nooit ontbreken.
Diapauze: een gematigde winter
Haar diapauze is vrij nauwkeurig te berekenen, omdat er gegevens zijn over de bodemtemperatuur in haar verspreidingsgebied. Daar daalt de bodem op 50 cm, waar het nest ligt, van december tot februari tot zo’n 10-14 °C in de lage woestijn en tot 9-13 °C in de uitlopers en het grasland op middelhoogte, waar een groot deel van de populaties leeft, en blijft hij zo’n drie maanden onder 15 °C. In de hoogste gebieden daalt hij nog verder. Het is een echte, zij het milde winter: op 1 m diepte vriest de bodem niet. En de mier zelf geeft het aan: in New Mexico is er van maart tot juli broed in de nesten gevonden, en in gevangenschap stoppen de koninginnen in de herfst met leggen.
Daarom raden we bij Antomas een gematigde, niet koude diapauze aan, zoals die we voor haar buur P. maricopa aanraden: ongeveer 3 maanden, van december tot februari, bij 10-15 °C, bij voorkeur rond 12-14 °C.
- Geleidelijk erin. Haal in november de warmte weg en laat de kolonie 2-3 weken op 15-18 °C staan voordat je verder daalt. Die 15-18 °C is de tussenstap, niet de diapauze.
- Tijdens de diapauze: altijd water, een beetje suikerhoudende vloeistof en bijna geen eiwit. Stoor zo weinig mogelijk.
- Geleidelijk eruit in maart, opnieuw via 15-18 °C, tot je terug bent bij het warme nest. Begin weer met eiwit zodra je activiteit en broed ziet.
- Heel kleine kolonies: in hun eerste winter een kortere diapauze, van 6-8 weken, rond 15 °C.
- Waar: een onverwarmde kamer koelt vaak niet genoeg af; een garage, een kelder of een wijnkoelkast voldoen meestal. Je hoeft niet onder ongeveer 10 °C te gaan, en zet haar nooit in een koelkast bij 4-8 °C, zoals een soort uit Noord-Europa.
Er zijn kwekers die haar het hele jaar warm houden. Maar wie kolonies uit de populaties uit de hoogte kweekt, vertelt dat ze zonder winter stagneren en het jaar erop hun eetlust verliezen. De diapauze is de veilige keuze.
Gedrag en observatie
Een nachtmier. In de natuur foerageert ze ’s nachts, en dat mag je thuis ook verwachten: de beweging concentreert zich bij het vallen van de avond en ’s nachts, en rond het middaguur is het normaal dat je weinig activiteit ziet. Wil je ze volop aan het werk zien, kijk dan in de vooravond.
Rustig, maar met karakter. Van dag tot dag zijn de werksters kalm en zoeken ze geen ruzie. Open of tik je tegen het nest, dan komen ze naar buiten om het te verdedigen, en de majors zijn de eersten die zich laten zien. Stichtende koninginnen kunnen heel beschermend zijn tegenover hun broed.
Groei. Er zijn geen gepubliceerde tellingen van kolonies van deze soort. In het volledigste kweekdagboek dat we hebben gevonden, had een koningin van een zomervlucht na anderhalf jaar zo’n 30 werksters en na twee jaar zo’n 100, toen de eerste majors al waren verschenen; een andere kweker, met minder warmte, deed er vier jaar over om er zo’n 40 te krijgen. De cijfers van duizenden werksters die op internet circuleren, zijn schattingen, geen tellingen.
Veel trofallaxis. Let op hoe ze het voedsel van mond tot mond doorgeven: de foerageersters keren terug met een krop vol nectar of prooisap en verdelen het onder hun nestgenoten en de larven.
Kijken zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om het nest donker te laten en het foerageergebied in het licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. Ze wennen aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Kolonie die midden in het seizoen niet groeit: bijna altijd een tekort aan warmte of eiwit.
- Koningin die in de herfst of de winter niet legt: dat is normaal (zie «Koloniestichting: koningin met broed, stap voor stap»).
- Condens op de wanden, schimmel of mijten: te veel vocht of vergeten resten.
- Futloze kolonie zonder eetlust na een heel jaar in de warmte: ze heeft de winter gemist.
Ontsnappingen en barrières
Zoals bijna alle Camponotus is ze een goede klimmer, en een mier van dit formaat buiten het formicarium valt op. Bij Antomas gebruiken we bij haar minerale olie:
- Een strook minerale olie op het bovenste deel van de wanden van het foerageergebied, dun en ononderbroken. Vernieuw ze als er stof of resten op komen.
- Goed passend deksel, als tweede verdedigingslinie.
- Geen kieren: controleer aansluitingen, stoppen en slangen.
- Niets wat als brug kan dienen naar de barrière: geen takjes of stenen die er dichtbij tegenaan leunen.
Met de barrière en alles goed gesloten, geven ze geen problemen.
Hantering en veiligheid
Ze steken niet: ze hebben geen angel. Voelen ze zich aangevallen, dan bijten ze, en een major van haar formaat laat zich voelen, en ze kunnen mierenzuur sproeien, dat prikt op gevoelige huid of in een sneetje. Niets om je zorgen over te maken als je rustig werkt. Hanteer ze, zoals bij elke soort, met entomologisch gereedschap (een zacht penseel of een zacht pincet), niet met je handen, en werk langzaam om geen enkele werkster kwijt te raken of te beschadigen, en de koningin al helemaal niet. Voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen en houd ze niet samen met andere soorten. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Haar het hele jaar op kamertemperatuur houden, zonder warm nest: ze zal nauwelijks groeien.
- Voortdurend boven ongeveer 32 °C gaan, of het hele nest van onderaf verwarmen zonder haar een koelere zone te laten.
- Het hele nest nat maken of het blijven bevochtigen als de kolonie haar eigen vocht al regelt.
- De diapauze overslaan, of haar koud houden in een koelkast, zoals een soort uit Noord-Europa.
- Schrikken en een koningin die in de herfst stopt met leggen in een andere buis zetten.
- Haar altijd hetzelfde insect geven, of hele, harde prooien aan een kleine kolonie; liever opengesneden.
- De suiker op watten geven of laten opraken.
- Voedselresten langer dan 24 uur laten liggen.
- Kleine gangen gebruiken als de majors er zijn.
- Koninginnen of kolonies samenvoegen.
- Haar met je handen hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Camponotus ocreatus en haar verwanten, waaronder de regionale fauna’s van New Mexico (Mackay en Mackay, 2002) en Nevada (Wheeler en Wheeler, 1986), de klimaat- en bodemtemperatuurgegevens van haar verspreidingsgebied en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Emery, C. (1893). Beiträge zur Kenntniss der nordamerikanischen Ameisenfauna. Zoologische Jahrbücher, Abtheilung für Systematik, Geographie und Biologie der Thiere 7: 633–682. Pdf op ZOBODAT (open access)
- Wheeler, W. M. (1910). The North American ants of the genus Camponotus Mayr. Annals of the New York Academy of Sciences 20: 295–354. doi:10.1111/j.1749-6632.1910.tb55152.x
- Wheeler, W. M. (1917). The mountain ants of western North America. Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences 52: 457–569. doi:10.2307/20025695
- Creighton, W. S. (1950). The ants of North America. Bulletin of the Museum of Comparative Zoology 104: 1–585. Tekst in Biodiversity Heritage Library (open access)
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Vásquez-Bolaños, M. (2011). Lista de especies de hormigas (Hymenoptera: Formicidae) para México. Dugesiana 18: 95–133. Pdf in Dugesiana (open access)
- Tschinkel, W. R. (2005). The nest architecture of the ant, Camponotus socius. Journal of Insect Science 5: 9. doi:10.1673/031.005.0901
- Ness, J. H., Morris, W. F. & Bronstein, J. L. (2009). For ant-protected plants, the best defense is a hungry offense. Ecology 90: 2823–2831. doi:10.1890/08-1580.1
- Martinez, T. & Wheeler, D. E. (1994). Storage proteins in adult ants (Camponotus festinatus): roles in colony founding by queens and in larval rearing by workers. Journal of Insect Physiology 40: 723–729. doi:10.1016/0022-1910(94)90100-7
- Meadows, B. A., Emad, M., Hruska, J. P., Silva, J., Behrends, G. J., Girón, J. C. & Manthey, J. D. (2023). Relatedness within colonies of three North American species of carpenter ants (subgenus Camponotus) and a comparison with relatedness estimates across Formicinae. Insectes Sociaux 70: 191–202. doi:10.1007/s00040-023-00906-7
- Degnan, P. H., Lazarus, A. B., Brock, C. D. & Wernegreen, J. J. (2004). Host–symbiont stability and fast evolutionary rates in an ant–bacterium association: cospeciation of Camponotus species and their endosymbionts, Candidatus Blochmannia. Systematic Biology 53: 95–110. doi:10.1080/10635150490264842
- Wernegreen, J. J., Kauppinen, S. N., Brady, S. G. & Ward, P. S. (2009). One nutritional symbiosis begat another: phylogenetic evidence that the ant tribe Camponotini acquired Blochmannia by tending sap-feeding insects. BMC Evolutionary Biology 9: 292. doi:10.1186/1471-2148-9-292
- LeBrun, E. G., Diebold, P. J., Orr, M. R. & Gilbert, L. E. (2015). Widespread chemical detoxification of alkaloid venom by formicine ants. Journal of Chemical Ecology 41: 884–895. doi:10.1007/s10886-015-0625-3
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld

