Camponotus castaneus
In de bossen van Noord-Amerika leeft een schimmel die een mier in een zombie kan veranderen, en hij weet maar twee soorten te beheersen. Een daarvan is Camponotus castaneus: een grote mier in een zo glanzend oranjebruin dat ze gelakt lijkt, die aan het werk gaat wanneer het bos donker wordt. Beschreven door Latreille in 1802, tweelingzus van C. americanus en met majors met een vierkante kop. Ze heeft geen hout nodig om te leven: ze graaft onder stenen en wortels, melkt 's nachts bladluizen en houdt haar prinsessen de hele winter thuis voordat ze ze laat uitvliegen. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Een grote houtmier uit het oosten van Noord-Amerika, gelijkmatig glanzend oranjebruin, met een amberkleurige gaster. Nachtactief, schuw en polymorf, en de natuurlijke gastheer van de beroemde «zombieschimmel» Ophiocordyceps kimflemingiae. Kolonies: koningin en 3-7 werksters met broed, monogyn en met claustrale koloniestichting. QBIK ONE met middelgrote gangen en QBIK DUO met grote gangen zodra de majors verschijnen; nest op 23-27 °C, niet boven 28 °C, met een ruime vochtige zone; altijd suiker in een drinkbakje en veel eiwit. Diapauze van 10-12 weken bij 8-14 °C. Klimt tegen glas op: ontsnappingsbarrière. Geen angel.
Camponotus castaneus (Latreille, 1802) is een grote, elegante houtmier uit het oosten van Noord-Amerika, zo gelijkmatig en glanzend oranjebruin dat ze gevernist lijkt. Bij Antomas verkopen we haar onder haar wetenschappelijke naam; in het Engels staat ze bekend als chestnut carpenter ant. Ze is schuw, gaat pas aan het werk als de avond valt en geeft, hoewel ze een houtmier is, de voorkeur aan aarde boven hout.
Bovendien heeft ze een eigen plek in de wetenschapsgeschiedenis: de «zombieschimmel» Ophiocordyceps kimflemingiae kan maar twee mieren manipuleren, haar en haar tweelingsoort C. americanus. Zoals altijd houden we gescheiden wat de wetenschap zegt, wat andere kwekers vertellen en wat we zelf bij Antomas hebben geleerd.
Biologie
Van Formica castanea naar Camponotus
De Franse natuuronderzoeker Pierre André Latreille beschreef haar in 1802 in zijn Histoire naturelle des Fourmis onder de naam Formica castanea: in die tijd waren bijna alle mieren Formica. De haakjes die vandaag om de auteur staan, Camponotus castaneus (Latreille, 1802), geven precies dat aan: de soort is na haar beschrijving naar een ander geslacht verhuisd. De soortnaam is geen raadsel: in het Latijn betekent castaneus «kastanjekleurig».
Binnen het geslacht is haar plaats meer dan eens veranderd. Halverwege de twintigste eeuw plaatste de myrmecoloog William S. Creighton haar in het ondergeslacht Tanaemyrmex, dat van onze C. sylvaticus en C. barbaricus. De recentste revisie van de Camponotus-soorten uit de Nieuwe Wereld (Mackay, 2019) verplaatst haar naar het ondergeslacht Camponotus in strikte zin, binnen het herculeanus-complex en naast haar tweelingsoort C. americanus, vooral vanwege haar afgeplatte clypeus. Wel hebben moleculaire studies aangetoond dat verschillende klassieke ondergeslachten van Camponotus geen natuurlijke groepen vormen: de interne indeling van het geslacht is nog volop in beweging.
Van de Atlantische kust tot de Great Plains
Het is een soort uit het oosten van de Verenigde Staten. Haar verspreidingsgebied loopt van New York tot Florida en reikt westwaarts tot Oklahoma, Kansas en Texas; in het noorden komt ze minstens tot het zuiden van New England, want ze staat in de veldgids van de mieren van die regio. Ze leeft in zeer uiteenlopende omgevingen: loof- en gemengde bossen, dennenbossen, eikensavannes, prairies, struikgewas op zand en ook tuinen, boomgaarden, campings en akkers. Die veelzijdigheid verklaart haar brede verspreiding.
Het klimaat in haar gebied varieert van vochtig landklimaat in het noordoosten, met koude winters en geregeld vorst, tot vochtig subtropisch in het zuidoosten, met zachte winters. Overal zijn de zomers heet en vochtig. Daar houden we rekening mee als we het over vochtigheid en diapauze hebben.
De houtmier die niet van hout afhangt
Ze hoort bij de groep van de houtmieren (carpenter ants), maar C. castaneus is niet bijzonder afhankelijk van hout. Haar nesten liggen vaak in de bodem: onder stenen en voorwerpen, tussen wortels, aan de voet van bomen of in open grond. Ze bewoont ook al vermolmde stammen en stronken en de schors aan de voet van dennen en loofbomen. In Mississippi zijn nesten in de grond gevonden, aan de voet van een Amerikaanse beuk.
Zoals alle houtmieren eet ze geen hout: ze gebruikt holtes of graaft in zacht, aangetast materiaal. En anders dan haar buursoort C. pennsylvanicus, de grote zwarte houtmier, is ze geen houtplaag: als ze een huis binnenkomt, is dat om voedsel te zoeken, niet om te nestelen. Wel belandt ze vaak in de vallen voor schorskevers die aan boomstammen worden gehangen, met α-pineen als lokstof, een stof uit de geur van dennen: haar werksters lopen geregeld over de stammen.
De nachtploeg van het bos
Haar activiteit buiten het nest concentreert zich in de schemering en de nacht: in New England wordt ze beschreven als voornamelijk nachtactief. De werksters lopen over de grond en klimmen tegen stammen op, over vaste routes naar de planten waar ze suiker vinden. Overdag kan een kleine kolonie bijna inactief lijken; als het licht afneemt, stuurt ze verkenners uit, als een stad waarvan de werkdag begint wanneer de rest van het bos tot rust komt. Het is hetzelfde ritme als dat van onze C. sylvaticus, schemer- en nachtactief.
Het is bovendien een voorzichtige soort, «zeer schuw» volgens de literatuur, en minder impulsief dan andere Noord-Amerikaanse mieren. Bij verstoring trekken veel werksters zich eerst terug in het nest, al kunnen de majors de ingang verdedigen met hun kaken en hun mierenzuur.
De zombiemier van de Noord-Amerikaanse bossen
In de bossen van het zuidoosten van de Verenigde Staten leeft een parasitaire schimmel met een strategie uit een horrorfilm: Ophiocordyceps kimflemingiae, een van de zogeheten «zombiemierschimmels». De sporen vallen op werksters die over de bodem foerageren, ontkiemen, dringen door de cuticula en de schimmel begint in de mier te groeien. Zo’n twee à drie weken lang verspreidt hij zich door haar lichaam. Uiteindelijk verlaat de werkster de kolonie, klimt in de vegetatie, klemt zich met haar kaken vast aan een twijgje en sterft daar, hangend in de «doodsbeet». Uit haar nek groeit dan de steel van de schimmel, die van bovenaf een regen van sporen op de bodem laat neerdalen, precies waar haar zusters foerageren.
Wat echt verbluft, is hoe specifiek dit is. In 2014 infecteerde een team van de Pennsylvania State University in het lab vier miersoorten die samen in die bossen leven: C. castaneus en C. americanus, haar natuurlijke gastheren, en twee andere die de schimmel in de natuur niet parasiteert, de houtmier C. pennsylvanicus en Formica dolosa. De schimmel doodde alle vier, maar manipuleerde alleen het gedrag van C. castaneus en C. americanus. Daarna kweekten de onderzoekers hem naast levende hersenen die uit de mieren waren gehaald en zagen ze dat hij verschillende stoffen afscheidde, afhankelijk van de soort waartoe de hersenen behoorden. De schimmel «herkent» als het ware de hersenen van zijn slachtoffer en zet een ander chemisch repertoire in voor de twee soorten die hij kan beheersen.
Destijds had hij nog geen eigen naam. In 2018 werd hij formeel beschreven als O. kimflemingiae, ter ere van Kim Fleming, een amateur-natuurfotografe die in haar bos de eerste dode mieren vond en met de onderzoekers samenwerkte. Sindsdien zijn deze schimmel en zijn mieren een model geworden om manipulatie te begrijpen:
- De genen van de beet (2015). Men bestudeerde de genen die de schimmel precies tijdens de doodsbeet activeert, met een stam die geïsoleerd was uit een werkster van C. castaneus. In het lab stierven de bijtende mieren 16 tot 24 dagen na de infectie.
- Een netwerk in het lichaam (2017). Met 3D-beelden en deep learning zag men dat de schimmelcellen in gemanipuleerde mieren netwerken vormen die door het hele lichaam lopen en de spieren omringen, maar zonder de hersenen binnen te dringen.
- Twijgjes in plaats van bladeren (2018). In tropische bossen sterven zombiemieren meestal terwijl ze in bladeren bijten; in gematigde bossen, waar de bladeren in de herfst vallen, bijten ze in twijgjes. De studie suggereert dat dit gedrag onafhankelijk is geëvolueerd als reactie op het klimaat.
- Geblokkeerde kaken (2019). De doodsgreep komt doordat de kaakspieren hypergecontraheerd raken: de mier kan niet meer loslaten.
- Een gedeelde handleiding (2020). De schimmel deelt met een verwante soort die een andere Camponotus parasiteert, verschillende kandidaatgenen om zijn gastheren te sturen.
Haar tweelingsoort deelt hetzelfde lot: in 2025 werd de eerste bevestigde waarneming van de schimmel op C. americanus in Tennessee gepubliceerd. En het is niet haar enige huurder: bij C. castaneus is ook een parasitaire nematode beschreven, Rabbium paradoxus. Geen zorgen: de schimmel is een bosparasiet, die strooisel nodig heeft en sporen die van bovenaf neerdalen, en hij heeft geen invloed op gekweekte kolonies of op mensen.
Haar tweelingsoort met de donkere kop
C. castaneus heeft een bijna identieke verwant, C. americanus, met wie ze een soortcomplex deelt, een groot deel van het verspreidingsgebied en zelfs de zombieschimmel. Ze worden gemakkelijk verward, maar er is een eenvoudige truc, de eerste die de determinatiesleutels geven:
- C. castaneus: de kop en het mesosoma, de «thorax», hebben dezelfde kleur, zonder donkere vlekken op de rugzijde van het mesosoma, en met heel weinig haren; de wangen hebben vrijwel geen setae.
- C. americanus: de kop is donkerder, met een lichtere clypeus, en de rugzijde van het mesosoma heeft donkerder zones.
Anders gezegd: als de hele mier uit hetzelfde kastanjehout gesneden lijkt, is het C. castaneus.
Dezelfde mier in drie maten
De kolonies vertonen een matig en continu polymorfisme, met minor-werksters, tussenvormen en majors. Er is geen strikte scheiding tussen werksters en soldaten: de kolonie maakt hetzelfde gereedschap in verschillende formaten. Zoals bij andere Camponotus-soorten verkennen de kleintjes en verzorgen ze het broed, en verdedigen de groten het nest, sjouwen ze omvangrijk voedsel, knippen ze prooien in stukken en slaan ze vloeistoffen op in hun krop.
Het verschil zie je meteen aan de kop. Die van de minor is duidelijk langer dan breed; die van de major is bijna even breed als lang, bijna vierkant, met veel krachtigere kaken. De metingen bevestigen dat: bij majors uit museumcollecties is de kop 2,9-3,4 mm breed en 3,1-3,4 mm lang.
Honderden, geen duizenden
C. castaneus vormt geen gigantische kolonies. De gepubliceerde telling van vijf complete kolonies uit Florida gaf een gemiddelde van zo’n 350 werksters per kolonie; in hetzelfde onderzoek kwam de houtmier van Florida, C. floridanus, tot 10.000. In gevangenschap is het dus een soort met een gematigde populatie, beter hanteerbaar dan andere grote Camponotus-soorten die enkele duizenden individuen kunnen bereiken.
De kolonies zijn monogyn: één koningin, volgens de kwekers, al is er nog geen genetisch onderzoek. Houd altijd één koningin per kolonie en voeg geen los gekochte koninginnen samen: in een kweekdagboek op een forum eindigde een van de aan een kolonie toegevoegde koninginnen dood.
Prinsessen die thuis overwinteren
De bruidsvluchten vinden ’s nachts plaats: koninginnen en gevleugelde mannetjes komen van april tot september op licht af, en de lichtvallen waarmee nachtinsecten worden bemonsterd, trekken ze vaak aan. In Mississippi zijn gevleugelden gezien van begin mei tot half juni en opnieuw in september, en kwekers vertellen dat ze na het donker vliegen, in warme nachten van zo’n 21-24 °C. Maar het merkwaardigste is dat de gevleugelden in het nest kunnen overwinteren, samen met hun zusters, en het volgende seizoen uitvliegen. Als jouw kolonie ooit koninginnen en mannetjes voortbrengt, kijk dan niet vreemd op als ze de diapauze thuis doorbrengen.
Na de vlucht trekt de bevruchte koningin haar vleugels af, sluit zich op in een kleine kamer en brengt de eerste generatie groot zonder naar buiten te gaan om te eten, op haar vetreserves en vleugelspieren: dat is de claustrale koloniestichting. De eerste werksters zijn nanitics, een flink stuk kleiner dan de volgende. Zodra ze voedsel binnenbrengen, verhoogt de koningin de eileg en brengt de kolonie steeds robuustere werksters voort. De groei is in het begin rustig, zoals bij veel grote Camponotus-soorten, en het polymorfisme wordt pas na enkele generaties goed zichtbaar.
Nachtelijke veehoudster
De volwassen werksters leven van suikerhoudende vloeistoffen: nectar, honingdauw van bladluizen en andere halfvleugeligen, rijp fruit en andere koolhydraatrijke stoffen. De insecten die ze vangen of dood vinden, worden naar het nest gebracht en dienen vooral als voedsel voor de larven. Liefhebbers hebben ze gezien op de bloemknoppen van pioenrozen of roerloos bij de nectariën van de Amerikaanse vogelkers, alsof ze hun suikerbron bewaakten. Een goed gevoede kolonie herken je meteen: veel werksters hebben een opgezwollen gaster door de vloeibare reserves, met de lichte membranen zichtbaar tussen de segmenten.
Bacteriën in hun cellen
Zoals alle onderzochte Camponotus-soorten draagt ze een symbiotische bacterie bij zich, Blochmannia, die in speciale cellen van de middendarm leeft en via de eierstokken van moeder op dochter overgaat. De stamboom van de bacterie volgt die van haar mieren, en bij de houtmier van Florida is aangetoond dat ze essentiële aminozuren levert en stikstof recyclet, heel nuttig voor een mier die vooral van suiker leeft.
Grootte en morfologie
Camponotus castaneus is een grote, elegante mier, gemakkelijk te herkennen aan haar gelijkmatige kleur: kastanjebruin, roodachtig, oranje of geelachtig, afhankelijk van het exemplaar. Wetenschappelijke beschrijvingen spreken van egaal kastanjebruin tot geelbruin, of van een intense goudgele honingkleur; in onze kolonies oranjebruin met een amberkleurige gaster.
- Kleur. Kop en mesosoma in dezelfde tint, zonder donkere vlekken; de gaster kan iets donkerder of meer amberkleurig zijn. Zoals bij andere Camponotus-soorten zijn de tanden van de kaken donkerder.
- Oppervlak. Glad en glanzend exoskelet, met heel weinig beharing. Bij direct licht lijkt de kleur bijzonder intens.
- Kop. Langwerpig bij de minor; breed en bijna vierkant bij de major, met krachtige kaken. De voorrand van de clypeus is gekarteld bij de major en de koningin, en de wangen hebben vrijwel geen setae.
- Antennes en poten. Lang en zonder opstaande haren; de scapi zijn aan de basis iets afgeplat.
- Mannetje. Kleiner, met een kop die langer is dan breed, grote, uitpuilende ogen en gereduceerde kaken. Zijn kleur doet denken aan die van de koningin, maar lichter, vaak met donkere banden over de rugzijde van de thorax.
- Geen angel. Zoals alle Formicinae eindigt de gaster in een acidoporus, een opening waardoor ze ter verdediging mierenzuur afgeeft.
Afmetingen bij benadering
- Minor-werksters: 6,9-8,5 mm
- Major-werksters: 11-16 mm in onze lijn in gevangenschap; 10,9-12,1 mm in de museumseries
- Koningin: 15,6-17,2 mm
- Mannetje: 8,7-9,6 mm
De afmetingen van de minors, de koningin en het mannetje komen van het Mississippi Entomological Museum van de Mississippi State University. De majors meten 10,9-12,1 mm in de museumseries, maar in onze lijn in gevangenschap halen ze 11-16 mm: dat zijn metingen van Antomas in de eigen kolonies. Koninginnen van 18-20 mm, die in winkels en op fora rondgaan, vinden geen steun in de gepubliceerde metingen.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Bij Antomas plaatsen we haar op het niveau gevorderd, aan de toegankelijkere kant ervan. Ze heeft bijna alles mee: claustrale koloniestichting, een gematigde populatie, een gevarieerd dieet en een rustig karakter. Maar op vier punten vraagt ze aandacht:
- De diapauze. Ze heeft elk jaar een koele winterrust nodig.
- Trage groei. Het eerste jaar levert weinig werksters op, en het duurt even voor de majors komen.
- De vochtigheid. Ze vraagt meer dan de meeste Camponotus-soorten, met een stabiele gradiënt.
- Het ritme. Ze is schuw en werkt vooral ’s nachts: je moet leren hoe je haar observeert.
Heb je al een Iberische Camponotus gehouden, zoals C. cruentatus, dan zal de routine je bekend voorkomen, met twee verschillen: hier weegt de vochtigheid zwaarder en begint de actie bij het vallen van de avond.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 23-27 °C in het seizoen, met één iets warmere kant zodat de kolonie kan kiezen. Niet boven 28 °C.
- Vochtigheid: een gradiënt met een ruime vochtige zone voor de eieren en larven, en een drogere, beter geventileerde zone voor de poppen.
- Foerageergebied: droog en op kamertemperatuur.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Nest: Alpha-reeks van Anthouse, van PLA en acrylaat, met middelgrote gangen en, zodra de majors verschijnen, grote.
- Licht: het nest in het donker en het foerageergebied met het gewone licht van de kamer.
- Diapauze: 10-12 weken bij 8-14 °C.
Temperatuur en vochtigheid
Hoewel ze warmte goed verdraagt, is het geen goed idee het hele formicarium te verwarmen. Plaats de warmtebron, een verwarmingskabel of -mat met thermostaat, aan één zijkant, nooit onder het hele nest, zodat er een gradiënt ontstaat waarlangs de kolonie eieren, larven en poppen kan verplaatsen naargelang wat ze nodig hebben. Volgens kwekers presteert ze het best rond 24-25 °C, en boven zo’n 29 °C groeit ze duidelijk langzamer: vandaar onze bovengrens van 28 °C.
Wat vochtigheid betreft, is ze veeleisender dan andere houtmieren. Kwekers zijn het erover eens dat ze meer vocht wil dan de meeste Camponotus-soorten, logisch voor een mier met vochtige zomers die in de bodem nestelt. Eieren en larven liggen meestal in de vochtigste zone, en de cocons worden naar drogere kamers verplaatst: de kolonie verhuist de kinderen naar een andere kamer al naargelang het moment. De QBIK’s van de Alpha-reeks zijn eerder droog en krijgen hun vocht via de waterbuisjes, dus zorg dat de broedzone altijd van vocht voorzien is en laat dat nooit opraken. Zie je de kolonie samengepakt bij het water, dan is het te droog; verschijnt er schimmel, dan is het te vochtig.
Aankomst en eerste weken
Bij Antomas verkopen we C. castaneus als koningin met 3-7 werksters en broed: de kolonie is de stichtingsfase, de kwetsbaarste periode, al voorbij en heeft werksters die op voedsel uitgaan. Ze komt aan in een reageerbuis en kan daar, zolang ze klein is, in blijven, aangesloten op een klein foerageergebied:
- Rust na aankomst: een paar dagen rustig en in het donker, bij 23-27 °C, en controleer of er nog water in de buis zit.
- Voedsel vanaf het begin, maar buiten de buis: een druppel suikeroplossing in een minidrinkbakje en twee à drie keer per week een stukje insect, in het foerageergebied of bij de ingang. Vaak voedsel in de buis leggen brengt vuil, schimmel en onnodige stress mee.
- Geen schokken of trillingen: volgens kwekers is dat wat een gestreste koningin het vaakst haar eieren laat opeten.
- Naar het nest, wanneer de buis te klein wordt, rond de 20 werksters.
Aanbevolen formicaria
Voor C. castaneus raden we de modulaire nesten van de Alpha-serie van Anthouse aan, van PLA en acrylaat. Kurk of hout heeft ze niet nodig, en met deze materialen zie je het broed veel beter en houd je de vochtigheid beter onder controle. Het eerste: een QBIK ONE met middelgrote gangen, perfect voor de jonge kolonie:
Als de kolonie groeit en de majors met hun brede koppen verschijnen, is de volgende stap een QBIK DUO met grote gangen, waarin de koningin, het broed en de grootste werksters comfortabel passen:
Breid geleidelijk uit: volgens kwekers maakt de kolonie, als ze niet minstens twee derde van het nest kan bezetten, van de rest een afvalhoop. Richt het foerageergebied droog in, met zand of aarde, een platte steen en een stuk schors om op te klimmen, altijd ver van de barrière.
Verhuizen door uitschudden
Bij Antomas verhuizen we kolonies altijd door ze uit te schudden, zowel van de buis naar de QBIK ONE als bij de overstap naar de QBIK DUO. Zo doen we het:
- Alles vooraf klaar: het nieuwe formicarium gemonteerd, met de barrière aangebracht en het water aangesloten.
- Boven een dienblad, voor het geval een werkster over je handen of het gereedschap klimt.
- Uitschudden: open de buis of het oude nest in het foerageergebied, naast de ingang van het nieuwe, en maak het leeg met zachte tikjes. Help achterblijvers met een penseel.
- Donker in het nieuwe nest: dek het af met iets ondoorzichtigs en de werksters beginnen het broed en de koningin naar binnen te brengen.
- Rustig aan: niet schudden of blazen. Een erg gestreste kolonie geeft mierenzuur af, en in een gesloten bak schaadt dat zuur uiteindelijk de mieren zelf (zie «Hanteren en veiligheid»).
Voeding
Suiker, altijd. Koolhydraten zijn de belangrijkste energiebron van de werksters, en in het seizoen mag er nooit een suikerhoudende vloeistof ontbreken. Bied die aan in een drinkbakje, kant-en-klaar of zelfgemaakt, waar de druppel uitgespreid en bereikbaar ligt, en nooit in watten: die beschimmelen en de vloeistof bederft snel. Wissel de suikers af: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en een andere nectar, suikerwater of verdunde honing 1-2 keer per week. Je kunt de nectar ook met wat eiwit verrijken. Rijp fruit als aanvulling, en haal het weg voordat het gaat gisten.
Eiwit, veel. Het verbruik hangt af van de larven: met veel broed accepteert de kolonie meerdere keren per week voedsel. Onze regel is duidelijk: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter te veel geven dan te weinig, want de kolonie merkt dat ze middelen over heeft en kweekt meer en sneller. Kun je niet vaak schoonmaken, pas de hoeveelheid dan aan.
- Wissel elke week van prooi. Voor de jonge kolonie kleine prooien, dood of in stukjes: vliegen, volgens kwekers haar favoriete eiwit, en Thermobia domestica, precies de juiste maat om mee te beginnen. Als ze groeit, wissel dan af tussen krekel, dubia-kakkerlak, runner-kakkerlak, motten en af en toe een in stukjes gesneden meelworm.
- Grote prooien, zodra er majors zijn om ze in stukken te knippen. Een kleine kolonie krijgt een hele kakkerlak moeilijk weg: snijd hem open en leg hem bij de ingang.
- Bij het vallen van de avond. Ze is nachtactief: geef het eiwit laat in de middag en haal de resten de volgende ochtend weg, of uiterlijk binnen 24 uur, om schimmel en mijten te voorkomen.
- Betrouwbare insecten, gekweekt en zonder insecticiden.
Water: naast de suiker altijd een buis met water en watten in het foerageergebied. Bij een soort die van vocht houdt, is uitdroging een ernstige fout.
Groei en majors
Met warmte en goed voedsel duurt het van ei tot werkster zo’n 45-70 dagen, volgens kwekers, en langer naarmate het nest koeler is; alleen al het popstadium kan zo’n vijf weken duren. Het eerste jaar gaat traag, soms met minder dan tien werksters vóór de eerste diapauze, maar daarna komt de kolonie op stoom en brengt elke generatie grotere werksters. Er zijn geen gepubliceerde gegevens over wanneer de eerste majors verschijnen; volgens kwekers komen ze als de kolonie enkele tientallen werksters telt, vaak in het tweede of derde jaar. Dat is het moment om over te stappen op de QBIK DUO met grote gangen.
Wil je de opstartfase liever overslaan, dan hebben we ook Camponotus castaneus – MegaImperium, een gevestigde kolonie van 60-80 werksters met haar koningin, al volop in expansie.
Diapauze
In de natuur komt C. castaneus in de winter tot stilstand: bij de eerste kou stopt ze met foerageren en brengt de kolonie die maanden door in het nest, dat onder de grond, tussen stenen of wortels, de vorst dempt. In gevangenschap heeft ze die rust ook nodig: volgens kwekers verzwakt het overslaan ervan de kolonie. Bij Antomas raden we aan:
- Wanneer: van half november of december tot februari of begin maart. De kolonie geeft zelf het signaal: de koningin stopt met leggen, de larven groeien niet meer en het foerageren neemt af.
- Hoelang: zo’n 10-12 weken.
- Bij welke temperatuur: 8-14 °C. Een onverwarmde kamer of een koele, donkere kelder volstaat meestal; controleer het met een thermometer.
- Geleidelijk: verlaag de temperatuur over 2-3 weken, bijvoorbeeld van 20 °C naar 15 °C en daarna naar die van de diapauze, en verhoog haar op dezelfde manier aan het eind. Bruuske veranderingen kunnen de koningin doden.
- Tijdens de rust: altijd water beschikbaar en de vochtigheid in het nest op peil; een beetje suiker als er actieve werksters zijn en geen eiwit.
- Geen haast: forceer geen activiteit door de kolonie op te warmen als ze zelf de ontwikkeling van het broed heeft stilgelegd.
Gedrag in gevangenschap
Onopvallend overdag, actief ’s nachts. Kleine kolonies houden weinig werksters in het foerageergebied, en het meeste van hun activiteit zie je laat in de middag en ’s nachts. Om van hun spitsuur te genieten, bekijk je ze bij gedempt licht: veel kwekers gebruiken rood licht, dat hen minder stoort.
Elke maat zijn eigen taak. Naarmate de kolonie groeit, ontstaan er duidelijkere routes en merk je de taakverdeling tussen minors en majors. De majors blijven meestal in het nest en komen vooral naar buiten bij groot voedsel of verstoringen.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren. Houd het nest donker en het foerageergebied verlicht, kijk rustig naar ze en grijp alleen in waar nodig: hoewel ze schuw is, went ze aan je aanwezigheid.
Ontsnappingen en barrières
De werksters klimmen goed tegen glas, plastic, siliconenvoegen en elk ruw oppervlak op. Om te voorkomen dat ze het foerageergebied verlaten:
- Ontsnappingsbarrière van minerale olie of talk bovenaan de wanden, dun, ononderbroken en goed aangebracht. Vernieuw haar als er stof op komt.
- Goed sluitend deksel als tweede verdedigingslinie, met fijn gaas in de ventilatieopeningen: de nanitics passen door kieren die onschuldig lijken.
- Geen bruggen: geen takje of steen in de buurt van de barrière.
- Verbindingen controleren na elke uitbreiding.
- Let op ’s nachts: dan verkennen ze het meest, dus controleer de barrière in de namiddag, voordat hun dienst begint.
Hanteren en veiligheid
C. castaneus heeft geen angel en is volstrekt ongevaarlijk voor mensen. De werksters kunnen bijten als ze klem komen te zitten of direct worden aangepakt, en de majors hebben kaken die sterk genoeg zijn voor een merkbaar kneepje. Ze geven ook mierenzuur af, en daar zit het echte risico, maar dan voor henzelf: als ze bij het hanteren of transport te veel stress krijgen en in een kleine bak opgesloten zitten, hoopt het zuur zich op en kan het de gezondheid van de kolonie ernstig aantasten. Een absorberende bodem in het foerageergebied en goede ventilatie helpen. Gebruik voor verhuizingen en onderhoud buizen, hulpbakjes en een lange pincet. En omdat het een Noord-Amerikaanse soort is: laat haar nooit vrij.
Wat je niet moet doen
- Koninginnen of kolonies samenvoegen: houd één koningin per kolonie.
- Het hele formicarium verwarmen of boven 28 °C gaan.
- Het nest droog of zonder water laten: ze wil meer vocht dan de meeste Camponotus-soorten.
- De suiker in watten aanbieden of het drinkbakje laten opdrogen.
- Altijd dezelfde prooi geven of resten langer dan 24 uur laten liggen.
- De diapauze overslaan of de temperatuur abrupt veranderen bij het begin of einde ervan.
- Een kleine kolonie naar een enorm nest verhuizen.
- Middelgrote gangen aanhouden als er al majors zijn.
- De barrière of het deksel verwaarlozen: ze klimmen tegen glas op.
- Ze stress bezorgen in gesloten bakken, waar het mierenzuur zich ophoopt.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Camponotus castaneus en haar parasitaire schimmel, in het bijzonder de soortpagina van het Mississippi Entomological Museum (Rasoamanana en MacGown, open access), de revisie van W. P. Mackay (2019) en de gids van Ellison et al. (2012), en daarnaast op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- de Bekker, C., Quevillon, L. E., Smith, P. B., Fleming, K. R., Ghosh, D., Patterson, A. D. & Hughes, D. P. (2014). Species-specific ant brain manipulation by a specialized fungal parasite. BMC Evolutionary Biology 14: 166. doi:10.1186/s12862-014-0166-3
- de Bekker, C., Ohm, R. A., Loreto, R. G., Sebastian, A., Albert, I., Merrow, M., Brachmann, A. & Hughes, D. P. (2015). Gene expression during zombie ant biting behavior reflects the complexity underlying fungal parasitic behavioral manipulation. BMC Genomics 16: 620. doi:10.1186/s12864-015-1812-x
- Araújo, J. P. M., Evans, H. C., Kepler, R. & Hughes, D. P. (2018). Zombie-ant fungi across continents: 15 new species and new combinations within Ophiocordyceps. I. Myrmecophilous hirsutelloid species. Studies in Mycology 90: 119–160. doi:10.1016/j.simyco.2017.12.002
- Fredericksen, M. A., Zhang, Y., Hazen, M. L., Loreto, R. G., Mangold, C. A., Chen, D. Z. & Hughes, D. P. (2017). Three-dimensional visualization and a deep-learning model reveal complex fungal parasite networks in behaviorally manipulated ants. Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA 114: 12590–12595. doi:10.1073/pnas.1711673114
- Loreto, R. G., Araújo, J. P. M., Kepler, R. M., Fleming, K. R., Moreau, C. S. & Hughes, D. P. (2018). Evidence for convergent evolution of host parasitic manipulation in response to environmental conditions. Evolution 72: 2144–2155. doi:10.1111/evo.13489
- Mangold, C. A., Ishler, M. J., Loreto, R. G., Hazen, M. L. & Hughes, D. P. (2019). Zombie ant death grip due to hypercontracted mandibular muscles. Journal of Experimental Biology 222: jeb200683. doi:10.1242/jeb.200683
- Will, I., Das, B., Trinh, T., Brachmann, A., Ohm, R. A. & de Bekker, C. (2020). Genetic underpinnings of host manipulation by Ophiocordyceps as revealed by comparative transcriptomics. G3: Genes, Genomes, Genetics 10: 2275–2296. doi:10.1534/g3.120.401290
- Coffman, K. R., Longmire, M. L., Chandler, J. G. & Grant, J. F. (2025). First confirmed record and ecologic observations of Ophiocordyceps kimflemingiae infecting Camponotus americanus in Tennessee. Journal of Entomological Science 60: 322–333. doi:10.18474/JES24-51
- King, J. R. (2010). Size–abundance relationships in Florida ant communities reveal how ants break the energetic equivalence rule. Ecological Entomology 35: 287–298. doi:10.1111/j.1365-2311.2010.01177.x
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Sauer, C., Stackebrandt, E., Gadau, J., Hölldobler, B. & Gross, R. (2000). Systematic relationships and cospeciation of bacterial endosymbionts and their carpenter ant host species: proposal of the new taxon Candidatus Blochmannia gen. nov. International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology 50: 1877–1886. doi:10.1099/00207713-50-5-1877
- Feldhaar, H., Straka, J., Krischke, M., Berthold, K., Stoll, S., Mueller, M. J. & Gross, R. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Poinar, G. (2012). Nematode parasites and associates of ants: past and present. Psyche 2012: 192017. doi:10.1155/2012/192017
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld

