Crematogaster auberti
Tajemnicza akrobatka Śródziemnomorza: gdy jej rudogłowa kuzynka maszeruje po pniach, Crematogaster auberti króluje pod kamieniami. Ciemna i dyskretna, wychodzi na żer samotnie i o zmroku, hoduje własny inwentarz owadów wśród korzeni, a sprowokowana unosi sercowaty gaster niczym tarczę. Jej chemiczne ślady rozumie nawet nadrzewna kuzynka. Gatunek dla początkujących: królowa sama zakłada kolonię w probówce, żyje w suchym gnieździe i podąża za rytmem naszych pór roku, z zimowaniem. W Antomas kolonie i zapłodnione królowe C. auberti na start z mrówkami akrobatami. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 1/5 – Początkujący
„Naziemna” akrobatka zachodniego Śródziemnomorza: ciemna, dyskretna, z gniazdem pod kamieniami, bez sznurów robotnic, jakie tworzy jej nadrzewna kuzynka. Zapłodnione królowe z sezonu 2026, zakładanie klaustralne: królowa sama wychowuje pierwsze robotnice w probówce. Suche gniazdo (QBIK ONE z małymi korytarzami) z wodą osobno, 22-27 °C w sezonie aktywnym, zimowanie (diapauza) przez 4-5 miesięcy w 5-10 °C, cukier zawsze dostępny i dużo różnorodnego białka. Małe robotnice, które świetnie się wspinają: dobrze dopasowana pokrywa i pasek wazeliny lub oleju parafinowego.
Crematogaster auberti Emery, 1869 to mrówka akrobata z zachodniego Śródziemnomorza: niewielka przedstawicielka podrodziny Myrmicinae, w kolorze od brązowego do czarnego, gniazdująca w ziemi i pod kamieniami na otwartych, nasłonecznionych terenach. Dzieli przydomek „mrówki akrobaty” ze wszystkimi Crematogaster, bo tak jak one unosi sercowaty gaster nad ciało, gdy czuje się zagrożona. Jej tryb życia jest jednak niemal odwrotnością trybu życia najbardziej znanej akrobatki Europy, Crematogaster scutellaris – tej z czerwoną głową, która żyje na drzewach, buduje kartonowe gniazda w martwym drewnie i tworzy długie sznury robotnic na pniach.
C. auberti to druga strona rodzaju: naziemna, żerująca w rozproszeniu i z „inwentarzem” pod ziemią. Jest słabo zbadana, dlatego zawsze oddzielamy to, co udokumentowano dla gatunku, od tego, co wiadomo o rodzaju, i od tego, co mówią hodowcy. Dla początkujących to świetny wybór: proste zakładanie kolonii w probówce i roczny cykl w rytmie naszych pór roku.
Biologia
Gatunek zrodzony w przypisie
Carlo Emery opisał ją w 1869 roku na podstawie robotnicy z południowej Francji i zrobił to bardzo mało uroczyście: w przypisie. Królową opisano w 1883 roku, a samca w 1891. Od tamtej pory jej status się chwiał: podgatunek C. scutellaris w 1879, C. schmidti w 1891 i C. inermis w 1926, a dla Forela od 1894 roku odrębny gatunek – i taki jest jej obecny status. Przegląd z 2019 roku określił ją jako „prawdopodobnie jeden z najbardziej problematycznych gatunków” objętych badaniem.
Odmiana iberica, opisana z Hiszpanii w 1909 roku, jest dziś zwykłym synonimem, a inne formy nadal figurują w katalogach jako podgatunki (levithorax, nigripes, regilla, savinae i vogti) i czekają na rewizję. Lista jest porządkowana: w 2026 roku rewizja morfometryczna potwierdziła, że dawna C. auberti karawaewi z Krymu to w rzeczywistości C. schmidti.
Należy do podrodzaju Crematogaster, jednego z dwóch uznanych w rewizji rodzaju z 2012 roku. I do linii podróżniczek: według filogenezy molekularnej rodzaju Crematogaster pojawiły się w Azji Południowo-Wschodniej około 40-45 milionów lat temu i stamtąd, falami, skolonizowały wszystkie wielkie regiony planety.
Od południowej Francji po Wyspy Kanaryjskie (i wątpliwości na wschodzie)
Jej klasyczny zasięg to zachodnie Śródziemnomorze: południowa Francja wraz z Korsyką, Półwysep Iberyjski, Baleary, Gibraltar, Wyspy Kanaryjskie i Afryka Północna, od Maroka na wschód. Katalogi rozciągają go na Bałkany, Turcję, Bliski Wschód i Półwysep Arabski, ale europejski katalog Borowca (2014) uznaje te wschodnie stwierdzenia za wątpliwe, a rewizja z 2019 roku utrzymuje tę nazwę dla materiału z Półwyspu Arabskiego tylko „na razie”.
Dobrze ilustruje to pewien przypadek. W latach 2010-2011 w katalogu mrówek Bułgarii i w późniejszej notatce opublikowano pierwsze stwierdzenia C. auberti w tym kraju, w dolinie na jego południowym zachodzie. W 2022 roku rewizja przypisała te okazy do C. lorteti, gatunku ze wschodniego Śródziemnomorza. U Crematogaster nazwa zależy od drobnych szczegółów, a C. auberti to przede wszystkim mrówka zachodniego Śródziemnomorza.
W obrębie swojego zasięgu woli tereny otwarte, suche i nasłonecznione: zarośla, murawy, polany w lasach sosnowych, pobocza dróg i uprawy nienawadniane. W badaniu rozmieszczenia gniazd mrówek w śródziemnomorskich gajach oliwnych, opublikowanym w 2005 roku, znalazła się wśród jedenastu najliczniejszych z dwudziestu siedmiu odnotowanych gatunków, obok innych starych znajomych, takich jak Messor barbarus i Aphaenogaster senilis.
Akrobatka kamieni kontra akrobatka drzew
Najczęściej widywaną Crematogaster jest C. scutellaris, wspinająca się sznurem po pniu. C. auberti stanowi jej przeciwwagę, ale nie są to gatunki siostrzane: rewizja z 2026 roku wyłącza ją z kompleksu scutellaris, grupy bardzo bliskich sobie gatunków, która oddzieliła się około 4 milionów lat temu. Główne różnice:
- Gdzie gniazdują. Wszystkie gatunki z kompleksu scutellaris gniazdują w martwym drewnie i budują duże kartonowe gniazda w dziuplach, zwalonych pniach i pod korą. C. auberti, podobnie jak inne europejskie Crematogaster spoza kompleksu, gniazduje w ziemi lub pod kamieniami.
- Ubarwienie. C. scutellaris ma rudawą głowę i przednią część tułowia, a resztę ciała czarną. C. auberti jest od jasnobrązowej do ciemnobrązowej, bez tego kontrastu czerwieni i czerni.
- Jak żerują. C. scutellaris tworzy gęste kolumny, które prowadzą od gniazda do kolonii mszyc na drzewach. Robotnice C. auberti przemierzają swoje terytorium pojedynczo lub w małych grupach, bez kolumn (zob. „Hodowczynie pod ziemią”).
- Ich inwentarz. C. scutellaris korzysta ze spadzi mszyc z koron drzew; C. auberti – ze spadzi pluskwiaków, które żywią się korzeniami.
- Pora aktywności. C. auberti opisuje się jako gatunek głównie nocny; C. scutellaris widać żerującą na pniach w biały dzień.
- Wielkość kolonii. Kolonie kompleksu scutellaris szacuje się na kilka tysięcy, a nawet dziesiątki tysięcy robotnic. Dla C. auberti nie ma opublikowanych liczeń; wszystko wskazuje na skromniejsze kolonie, na miarę komory pod kamieniem.
W domu ta z drzew jest liczna i dominująca; ta spod kamieni – bardziej dyskretna i łatwiejsza w prowadzeniu: dobra brama do świata tego rodzaju.
Hodowczynie pod ziemią
W 1962 roku francuski myrmekolog J. Soulié opublikował badanie o „polach trofoporycznych” kilku francuskich Crematogaster, czyli o terytorium, na którym każda kolonia szuka pożywienia. I odkrył dwie bardzo różne strategie. C. scutellaris to gatunek „pasterski”, który kolumnami dociera do mszyc wytwarzających spadź. C. auberti również jest pasterką, ale innego rodzaju: hoduje pluskwiaki żywiące się korzeniami, a jej robotnice nie maszerują kolumnami, tylko przemierzają terytorium pojedynczo lub w małych grupach zbieraczek.
Ta relacja, trofobioza, to jeden z najbardziej rozpowszechnionych mutualizmów: pluskwiaki wysysają sok roślinny, nadmiar cukru wydalają jako spadź, a mrówki ją zbierają w zamian za ochronę. Mając „inwentarz” przy korzeniach, kolonia go doi, nie wychodząc na letnie słońce. Jakie pluskwiaki hoduje C. auberti, nie opublikowano. W domu zastępujemy to płynami cukrowymi, zawsze dostępnymi, i dużą ilością białka (zob. „Karmienie”).
Samotne zwiadowczynie, najchętniej nocą
Przy takim rozproszonym żerowaniu C. auberti nie rzuca się w oczy: żadnych karawan, tylko pojedyncze robotnice między kamieniami. I, według źródeł, przede wszystkim nocą: opisuje się ją jako gatunek epigeiczny o aktywności głównie nocnej, co ma sens tam, gdzie goła ziemia latem mocno nagrzewa się w południe.
Uczciwe zastrzeżenie: jedno ze źródeł, które zwykle towarzyszą temu opisowi, to bułgarskie stwierdzenie, które okazało się dotyczyć C. lorteti, i nie znamy żadnego badania, które zmierzyłoby jej rytm dobowy na zachodzie Śródziemnomorza. Traktuj to jako tendencję, nie regułę.
Ślady zrozumiałe dla sąsiadek
Choć nie tworzą kolumn, robotnice znaczą chemiczne ścieżki, by werbować towarzyszki. U Crematogaster te ślady pochodzą z gruczołu w tylnej goleni, opisanego przez R. H. Leutholda w 1968 roku. A ciekawe jest to, że śródziemnomorskie akrobatki „mówią” niemal tym samym językiem.
W 2024 roku włoski zespół zidentyfikował feromon śladowy C. scutellaris: 2-tridekanol, a konkretnie jego formę R, za którą robotnice podążają już przy stężeniu 0,001 ng/µL. Przeglądając to, co wiadomo o innych gatunkach, autorzy przypomnieli pracę myrmekologa Xaviera Espadalera z 2014 roku z uderzającym wynikiem: robotnice C. scutellaris podążają śladami C. auberti, a robotnice C. auberti – śladami C. scutellaris. Ślad C. scutellaris nie przyciąga natomiast C. sordidula, innej iberyjskiej akrobatki, dalej spokrewnionej.
Dlaczego każdy gatunek nie ma własnego „hasła”? Wielcy badacze komunikacji chemicznej, Bert Hölldobler i Norman Carlin, zauważyli już w 1987 roku, że feromony śladowe są zwykle mało swoistymi sygnałami, często wspólnymi dla spokrewnionych gatunków, a to, co identyfikuje każdą kolonię, to jej własny zapach. Podążanie śladem to nie to samo co bycie mile widzianą na jego końcu.
Gniazda dobrze rozmieszczone… i zmieniające miejsce
W badaniu z 2005 roku w gajach oliwnych naukowcy zmierzyli odległość każdego gniazda od najbliższego sąsiada. Na działce, na której C. auberti występowała najczęściej, jej gniazda (14 w maju i 10 w lipcu) wykazywały rozmieszczenie regularne: były od siebie oddalone bardziej, niż wynikałoby z przypadku – taki wzorzec wiąże się zwykle z konkurencją między sąsiednimi koloniami, choć autorzy zastrzegają, że to nie wystarcza, by ją udowodnić.
A gniazda nie były stałe. Z 14 gniazd z maja tylko 8 pozostało na swoim miejscu w lipcu, a we wrześniu, po uprawie gaju oliwnego, nie było już żadnego z wcześniej zlokalizowanych. Dla mrówki kamieni i sypkiej ziemi przeprowadzka jest częścią życia, a w domu dobrze znosi przenosiny metodą wysypania (zob. „Przyjazd i przeprowadzka”).
Serce w górze, także u tej małej
Zagrożona robotnica C. auberti wykonuje gest, od którego pochodzi nazwa rodzaju: zgina sercowaty gaster nad tułowiem i kieruje go w stronę intruza. U C. scutellaris wykazano, że tej postawie towarzyszy wydzielina obronna, którą mrówki smarują przeciwników; u C. auberti tego nie badano. O chemii tej wydzieliny piszemy w poradniku jej kuzynki. W domu zobaczysz to, gdy zbliżysz zdobycz: robotnice stojące twardo z uniesionym gastrem. Na ludzi ta obrona nie działa w odczuwalny sposób.
Rok w rytmie Śródziemnomorza
Klimat jej klasycznego zasięgu jest śródziemnomorski: gorące i suche lata, ze średnimi temperaturami maksymalnymi około 28-33 °C i znacznie gorętszą gołą ziemią; łagodne i deszczowe jesienie i zimy na wybrzeżu, z temperaturami minimalnymi 3-8 °C, a w głębi lądu nieco chłodniejsze, z częstymi przymrozkami. Kolonie spędzają zimę w spoczynku pod ziemią: to zimowanie (diapauza), które zalecamy odtworzyć w domu (zob. „Zimowanie”).
Nie ma badań nad jej lotami godowymi, ale obserwacje z nauki obywatelskiej odnotowują loty i uskrzydlone królowe pod koniec lata, we wrześniu. Nasza „Królowa (2026)” to królowa zapłodniona w sezonie 2026. Po locie królowa odrywa sobie skrzydła i zamyka się w małej jamce w ziemi, by założyć kolonię. To właśnie zobaczysz w probówce swojej królowej (zob. „Zakładanie kolonii: Twoja królowa 2026 krok po kroku”).
Nie opublikowano, ile królowych mają jej kolonie, jak długo żyje królowa ani ile robotnic liczy dojrzała kolonia. W hobby uważa się ją za gatunek monoginiczny, z zakładaniem klaustralnym i koloniami od kilkuset do kilku tysięcy robotnic: to dane hodowców, nie naukowe.
Wielkość i morfologia
Mała mrówka z podrodziny Myrmicinae, o ciele od brązowego do ciemnobrązowego, z dwoma długimi kolcami na tułowiu, dwuczłonową „talią” i typowym dla rodzaju sercowatym gastrem. Robotnice są monomorficzne: wszystkie mają ten sam kształt, z niewielkimi różnicami wielkości. Cechy, które odróżniają ją od iberyjskich sąsiadek, według kluczy do oznaczania rodzaju dla Półwyspu Iberyjskiego:
- Ubarwienie. Od jasnobrązowego do ciemnobrązowego, bez czerwieni głowy i tułowia C. scutellaris. Najbardziej podobny gatunek, C. laestrygon, z południa półwyspu i z Balearów, jest natomiast czarny.
- Kolce propodeum. Długie i smukłe. U C. laestrygon są krótsze i szersze, zagięte do tyłu, a u egzotycznej C. inermis sprowadzają się do małych kątów albo ich brak.
- Promesonotum. Przednia część tułowia nie ma bocznych guzków; C. laestrygon ma je dobrze rozwinięte.
- Czułki. 11-członowe, z trzyczłonową buławką; mała C. sordidula, również iberyjska, ma buławkę tylko dwuczłonową.
- Petiolus. Widziany z góry zwęża się ku połączeniu z postpetiolusem, drugim węzłem „talii”.
- Gaster. Spłaszczony i sercowaty, gdy patrzy się z góry, połączony z postpetiolusem swoją górną powierzchnią: to dzięki temu mrówka może go zginać nad tułowiem.
- Żądło. Ma je, jak wszystkie Crematogaster, ale nie służy ono do użądlenia człowieka.
- Królowa. Opisana w 1883 roku. Znacznie większa i masywniejsza od robotnic, z szerokim tułowiem typowym dla królowej, która miała skrzydła.
- Samiec. Opisany w 1891 roku. Uskrzydlony i smuklejszy od królowej, jak u reszty rodzaju.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: około 3,2-5 mm długości całkowitej – taką wielkość podają klucze dla Europy Zachodniej dla Crematogaster z podrodzaju Crematogaster, do którego należą C. auberti i C. scutellaris
- Królowa: brak opublikowanych wymiarów, do których udało nam się dotrzeć
- Samiec: brak opublikowanych wymiarów, do których udało nam się dotrzeć
Nie znaleźliśmy opublikowanej morfometrii C. auberti – ani robotnic, ani królowej czy samca; wymiar robotnic pochodzi z kluczy do oznaczania rodzaju i dotyczy całej grupy, nie tylko tego gatunku. Wolimy zostawić to tak, niż kopiować wymiary ze sklepów.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 1/5 – Początkujący
W Antomas uważamy ją za gatunek dla początkujących i jeden z najlepszych sposobów, by zacząć przygodę z Crematogaster: proste zakładanie kolonii w probówce, śródziemnomorski klimat łatwy do odtworzenia w domu, suche gniazdo bez komplikacji, kolonie łatwe w prowadzeniu i dieta, w której mieści się niemal każdy mały owad. Uwagi wymagają tylko dwie rzeczy: ucieczki, bo robotnice są małe i dobrze się wspinają (zob. „Ucieczki i bariery”), oraz cierpliwość w pierwszym roku, który przy zakładaniu klaustralnym zawsze jest powolny. W zamian dostaniesz prawdziwą akrobatkę z sercowatym gastrem i królową, która buduje swoją kolonię od zera.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 22-27 °C w sezonie aktywnym. To zakres, co do którego zgadzają się hodowcy tego gatunku; optimum umieszczają w okolicach 24-27 °C. Nie potrzebuje dużego ciepła.
- Arena: może być nieco cieplejsza na jednym końcu, do około 30 °C, żeby kolonia mogła wybierać. Nigdy silnego ciepła wewnątrz gniazda.
- Wilgotność: suche gniazdo, z wilgocią tylko w probówce z wodą (zob. „Suche gniazdo i woda osobno”). Arena sucha.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: wystarczy zostawić im ciemność w gnieździe i światło na arenie, przy normalnym cyklu dnia i nocy.
- Zimowanie (diapauza): 4-5 miesięcy w 5-10 °C podczas naszej zimy (zob. „Zimowanie”).
Unikaj bezpośredniego słońca na formikarium i kaloryferów: małe gniazdo szybko się przegrzewa.
Suche gniazdo i woda osobno
To klucz do całego zestawu. Pod kamieniem ziemia zachowuje trochę chłodu, ale nigdy nie jest rozmokła. Odtwarzamy to suchym gniazdem i wodą osobno, w probówce z watą: robotnice z niej piją, a kolonia sama reguluje wilgotność czerwiu.
Przy bardzo małej kolonii, a zwłaszcza tuż po przeprowadzce z probówki fundacyjnej, możesz zostawić podłączoną do gniazda tę samą probówkę z wodą, żeby miały wilgotny kącik blisko czerwiu. Unikać trzeba moczenia całego gniazda: nadmiar wilgoci w małym gnieździe oznacza kondensację, pleśń i roztocza i nie ma nic wspólnego ze środowiskiem tego gatunku.
Zalecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik Alpha od Anthouse: modułowe, raczej suche formikaria, idealne dla gatunków suchej gleby, takich jak ten, które rosną razem z kolonią. Na początek QBIK ONE z małymi korytarzami: robotnice C. auberti są małe, a w wąskich korytarzach młoda kolonia czuje się bezpiecznie i łatwo ją obserwować.
Kiedy kolonia je wypełni, rozbuduj zestaw o QBIK DUO, również z małymi korytarzami, a potem o większe moduły z tej samej serii:
Nie wyprzedzaj wzrostu kolonii rozmiarem gniazda: w gnieździe zbyt dużym dla kolonii puste komory zamieniają się w śmietniki. Dobrym sygnałem do rozbudowy jest to, że czerw i robotnice zajmują prawie wszystkie komory. Uzupełnij zestaw o te elementy:
- Dobrze dopasowana pokrywa na arenie i pasek wazeliny lub oleju parafinowego jako wzmocnienie (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Sucha arena, z odrobiną piasku lub drobnej ziemi i jakimś płaskim kamieniem, który przypomni im ich środowisko, bez niczego, co mogłoby posłużyć za most do bariery.
- Woda zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą.
- Poidełko na płyny cukrowe, nigdy wata (zob. „Karmienie”).
Zakładanie kolonii: Twoja królowa 2026 krok po kroku
W Antomas sprzedajemy zapłodnione królowe z sezonu 2026, bez skrzydeł, w ich probówkach. Zakładanie kolonii jest klaustralne: królowa wychowuje pierwsze pokolenie robotnic, nie wychodząc po pożywienie, z rezerw własnego ciała, zwłaszcza z mięśni skrzydeł, których już nie potrzebuje. Zobaczysz narodziny swojej kolonii od pierwszego jaja.
- Probówka. Trzymaj probówkę w takim stanie, w jakim przyszła, ze zbiornikiem wody za watą. Sprawdzaj od czasu do czasu, czy wata jest nadal wilgotna i czy zostało wody. Jeśli woda się skończy albo probówka mocno się zabrudzi, ostrożnie przenieś królową do nowej probówki przez wysypanie.
- Ciemność i spokój. W ciemnym miejscu bez drgań, przykrytą ściereczką. Zaglądaj delikatnie, nie potrząsając: mocno niepokojona królowa może zjeść swoje jaja.
- Temperatura. W sezonie aktywnym 24-26 °C, czyli górna część zakresu dla gniazda, żeby czerw rozwijał się szybciej.
- Pokarm. W fazie klaustralnej nie musi jeść. Mimo to w Antomas zalecamy od czasu do czasu podać jej kropelkę płynu cukrowego na kawałku folii aluminiowej lub plastiku, blisko niej. Nigdy na wacie w probówce: wata pleśnieje i psuje zbiornik wody. Resztki usuń następnego dnia. Gdy wyklują się pierwsze robotnice, zacznij podawać białko: kawałek owada raz lub dwa razy w tygodniu.
- Cierpliwość. Pierwsze robotnice, nanitki, są mniejsze od kolejnych. Według hodowców kilkadziesiąt robotnic pod koniec pierwszego sezonu to norma, a wzrost przyspiesza od drugiego roku.
A jeśli przyjdzie jesienią? Królowa zapłodniona pod koniec lata może złożyć pierwsze jaja przed zimą albo poczekać do wiosny – i jedno, i drugie jest normalne. Jeśli otrzymasz ją jesienią lub zimą, najprościej jest podążać za naturalnym rytmem: zostaw ją na kilka dni w temperaturze pokojowej, żeby doszła do siebie po podróży, a potem przeprowadź z nią zimowanie w jej probówce, tak samo jak z kolonią (zob. „Zimowanie”). Wiosną, gdy wróci ciepło, zacznie albo wznowi składanie jaj.
Kiedy przenieść ją do gniazda? Nie ma pośpiechu. Przy około 15-20 robotnicach, albo wcześniej, jeśli w probówce skończy się woda lub probówka się zabrudzi, przenieś kolonię przez wysypanie do QBIK ONE z małymi korytarzami, na początku zostawiając podłączoną probówkę z wodą. Ważne, żeby gniazdo nie było za duże dla kolonii.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu królowej pozwól jej odpocząć w spokojnym, ciemnym miejscu i sprawdź, czy w probówce jest woda. Nie zmieniaj jej probówki ani nie przenoś jej do gniazda zaraz po przyjeździe. Kiedy przyjdzie czas przeprowadzić kolonię do formikarium, w Antomas robimy to przez wysypanie: otwieramy probówkę na arenie, przy wejściu do gniazda, i delikatnie wysypujemy królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem. Trzy rady:
- Przygotuj wszystko wcześniej: złożone formikarium ze sprawdzoną pokrywą, założoną barierą i podłączoną probówką z wodą.
- Pracuj nad tacą albo w dużym pojemniku: jeśli jakaś robotnica wspina się po probówce lub po pędzelku, nie wyląduje na stole.
- Zostaw gniazdo w ciemności, a arenę oświetloną: robotnice zbiorą czerw i szybko zaniosą go do środka.
Jeśli kiedyś trzeba będzie przenieść kolonię do innego formikarium, użyj tej samej metody.
Karmienie
Płyny cukrowe, zawsze dostępne. W naturze znaczna część jej energii pochodzi ze spadzi podziemnego „inwentarza”. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny płyn cukrowy lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Do nektaru możesz też dodać trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn. Używaj tradycyjnego lub domowego poidełka, w którym kropla jest „rozlana” i dostępna, i wymieniaj ją, zanim sfermentuje.
Białko: im więcej, tym lepiej. To ono napędza wzrost czerwiu i taka jest filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia uznaje, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: niezjedzony pokarm gnije i sprowadza pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego. Ponieważ robotnice są małe, świetnie sprawdzają się małe lub pokrojone ofiary:
- Termofilka, Thermobia domestica: mała, miękka ofiara, idealna dla zakładanych i młodych kolonii.
- Skoczogonki, Sinella curviseta, w sam raz dla pierwszych robotnic.
- Drosophila i małe muchy.
- Kawałki świerszcza lub karaczana, dla większych kolonii.
Białko podawaj późnym popołudniem, kiedy robotnice są najbardziej aktywne, a resztki usuwaj następnego dnia. Owady kupuj zawsze u zaufanego dostawcy: owady traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Woda: zawsze, w probówce z watą na arenie. Choć ich gniazdo jest suche, wody do picia nie może im zabraknąć.
Zimowanie (diapauza)
Jako mrówka śródziemnomorska C. auberti przechodzi zimowanie (diapauzę), a w Antomas zalecamy uszanować je co roku, także w przypadku królowej w trakcie zakładania kolonii: 4-5 miesięcy w 5-10 °C, na przykład od listopada do marca. To odpoczynek, który daje im ich klimat. Niektóre sklepy proponują 10-15 °C; wolimy zakres stosowany dla gatunków europejskich.
- Obniżaj temperaturę stopniowo, przez tydzień lub dwa, i tak samo podnoś ją na koniec.
- Przed rozpoczęciem przestań na kilka dni podawać białko, żeby nie zostały resztki ani świeżo nakarmione larwy.
- W trakcie zimowania: woda zawsze dostępna, trochę płynu cukrowego, jeśli się ruszają, i żadnego białka. Zaglądaj do nich od czasu do czasu, żeby sprawdzić wodę.
- Po zakończeniu wróć do białka, gdy tylko zobaczysz aktywność i czerw.
To normalne, że kolonia skupia się wokół królowej i prawie się nie rusza: tak samo zachowywałaby się pod swoim kamieniem.
Zachowanie w niewoli
Dyskretne zwiadowczynie. Poza gniazdem niewiele pojedynczych robotnic; kiedy któraś znajdzie pokarm, znaczy drogę i wkrótce przychodzą kolejne.
Akrobatki w gotowości. Gdy zbliżysz zdobycz albo otworzysz arenę, zobaczysz kilka uniesionych gastrów: to ich sposób ostrzegania.
Aktywniejsze o zmierzchu. W ciepłych miesiącach aktywność zwykle rośnie pod wieczór i w nocy; to dobry moment na obserwację.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemność w gnieździe i światło na arenie oraz obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Sygnały alarmowe:
- Czerw, który przestaje się rozwijać lub znika w pełni sezonu: prawie zawsze brakuje białka.
- Kondensacja lub pleśń w gnieździe: za dużo wilgoci albo zapomniane resztki.
- Robotnice tłoczące się przy pokrywie lub bez przerwy szukające wyjścia: sprawdź wilgotność i szczeliny.
- Królowa w trakcie zakładania kolonii zjadająca jaja: za dużo niepokojenia.
Ucieczki i bariery
To jedyny delikatny punkt tego gatunku. Robotnice C. auberti są małe i dobrze się wspinają: wchodzą po plastiku i szkle, a każda szczelina szeroka na milimetr może być dla nich drzwiami.
- Dobrze dopasowana pokrywa na arenie. To pierwsza linia obrony.
- Pasek wazeliny lub oleju parafinowego w górnej części ścianek, cienki i ciągły, jako wzmocnienie. Odnawiaj go, gdy zbierze kurz lub resztki. Stosuje się też PTFE (Fluon), ale przy Crematogaster działa gorzej: kurz i wilgoć go niszczą, a te mrówki łatwo go pokonują.
- Sprawdzaj szczeliny: połączenia, zatyczki, rurki i wentylację, zwłaszcza w formikariach modułowych.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most: żadnych kamieni ani gałązek opartych w pobliżu bariery.
- Ostrożnie przy otwieraniu: otwieraj tylko tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie i zamykaj po skończeniu.
Przy dobrze zamkniętej pokrywie i odnawianej na bieżąco barierze nie sprawiają problemów.
Obchodzenie się i bezpieczeństwo
To mrówka nieszkodliwa dla ludzi. Jej żądło nie służy do użądlenia człowieka, a jej ugryzienia, jeśli już się zdarzą, są ledwie odczuwalne. Jak w przypadku każdego gatunku, obchodź się z nimi za pomocą narzędzi entomologicznych (miękkiego pędzelka lub miękkiej pęsety), nie rękami, i pracuj powoli, żeby nie zgubić ani nie uszkodzić żadnej robotnicy, a tym bardziej królowej. Nie łącz różnych królowych ani kolonii i nie trzymaj ich z innymi gatunkami. I choć to gatunek europejski, nigdy go nie wypuszczaj: kolonii wyhodowanej w domu nie wolno uwalniać w naturze, a już zwłaszcza poza jej naturalnym zasięgiem.
Czego nie robić
- Moczyć całe gniazdo: to mrówka suchej gleby; wilgoć tylko w probówce z wodą.
- Często otwierać probówkę fundacyjną i nią potrząsać albo przenosić kolonię do gniazda zbyt dużego jak na jej wielkość.
- Pomijać zimowanie lub skracać je do kilku tygodni: to 4-5 miesięcy.
- Podawać królowej pokarm na wacie w probówce albo podawać płyny cukrowe na wacie.
- Dopuszczać do tego, by skończył się cukier lub woda.
- Dawać im zawsze tego samego owada albo zostawiać nieuprzątnięte resztki.
- Zostawiać szczeliny, luźne połączenia albo nieodnowioną barierę: są małe i dobrze się wspinają.
- Łączyć różne królowe lub kolonie.
- Brać je do rąk.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Crematogaster auberti i jej rodzaju, kluczy do oznaczania iberyjskich i europejskich Crematogaster, badania gniazd mrówek w śródziemnomorskich gajach oliwnych (Redolfi et al., 2005, Ecología Aplicada) oraz doświadczeń innych hodowców. Główne pozycje:
- Sharaf, M. R., Aldawood, A. S. & Hita Garcia, F. (2019). Review of the Arabian Crematogaster Lund (Hymenoptera, Formicidae), synoptic list, distribution, and description of two new species from Oman and Saudi Arabia. ZooKeys 898: 27–81. doi:10.3897/zookeys.898.37531
- Csősz, S., El-Ghor, L. & Wagner, H. C. (2026). A taxonomic revision of the East Mediterranean species of the Crematogaster scutellaris complex (Hymenoptera: Formicidae). Insects 17: 658. doi:10.3390/insects17060658
- Blaimer, B. B. (2012). A subgeneric revision of Crematogaster and discussion of regional species-groups (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3482: 47–67. doi:10.11646/zootaxa.3482.1.3
- Blaimer, B. B. (2012). Acrobat ants go global – Origin, evolution and systematics of the genus Crematogaster (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 65: 421–436. doi:10.1016/j.ympev.2012.06.028
- Lapeva-Gjonova, A., Antonova, V., Radchenko, A. G. & Atanasova, M. (2010). Catalogue of the ants (Hymenoptera, Formicidae) of Bulgaria. ZooKeys 62: 1–124. doi:10.3897/zookeys.62.430
- Lapeva-Gjonova, A. & Borowiec, L. (2022). New and little-known ant species (Hymenoptera, Formicidae) from Bulgaria. Biodiversity Data Journal 10: e83658. doi:10.3897/BDJ.10.e83658
- Soulié, J. (1962). Notes sur les champs trophoporiques de quelques espèces françaises du genre Cremastogaster Lund (Hymenoptera-Formicoidea). Insectes Sociaux 9: 265–272. doi:10.1007/BF02329896
- Delabie, J. H. C. (2001). Trophobiosis between Formicidae and Hemiptera (Sternorrhyncha and Auchenorrhyncha): an overview. Neotropical Entomology 30: 501–516. doi:10.1590/S1519-566X2001000400001
- Scarano, F. et al. (2024). Trail pheromone identification in the ant Crematogaster scutellaris. Scientific Reports 14: 7883. doi:10.1038/s41598-024-58383-2
- Leuthold, R. H. (1968). A tibial gland scent-trail and trail-laying behavior in the ant Crematogaster ashmeadi Mayr. Psyche 75: 233–248. doi:10.1155/1968/73761
- Hölldobler, B. & Carlin, N. F. (1987). Anonymity and specificity in the chemical communication signals of social insects. Journal of Comparative Physiology A 161: 567–581. doi:10.1007/BF00603662
- Marlier, J.-F., Quinet, Y. & de Biseau, J.-C. (2004). Defensive behaviour and biological activities of the abdominal secretion in the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae). Behavioural Processes 67: 427–440. doi:10.1016/j.beproc.2004.07.003
- Poziom trudności
- Początkujący

