Crematogaster scutellaris
Pani oliwek i dębów korkowych. Crematogaster scutellaris, śródziemnomorska akrobatka, unosi sercowaty gaster nad głowę i smaruje rywalki jadem, który powstaje w chwili wydzielenia. Trzyma żywe mszyce w galasach dębu, poluje na osy figowe po zapachu, znaczy ścieżki tylnymi nogami, a jej królowe chronią córki przed grzybami, zanim się wyklują. Rodzima, odporna i bardzo aktywna: w Antomas uważamy ją za jedną z najlepszych mrówek na początek. Kolonie i królowe o zakładaniu klaustralnym, by obserwować jej wzrost od pierwszej robotnicy. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 1/5 – Początkujący
Śródziemnomorska akrobatka: rdzawa głowa, czarne ciało i sercowaty gaster, który unosi, gdy tylko coś ją zaniepokoi. To najszerzej rozprzestrzeniona nadrzewna mrówka zachodniej części basenu Morza Śródziemnego. Młode królowe z tego sezonu, o zakładaniu klaustralnym: probówka z wodą, ciemność i cierpliwość. Potem gniazdo QBIK ONE z małymi korytarzami, 22-26 °C w sezonie aktywnym, cukier zawsze dostępny i dużo urozmaiconego białka. Zimowanie (diapauza) przez 4-5 miesięcy w 5-10 °C, jak u naszych rodzimych gatunków. Świetnie się wspinają: szczelna pokrywa i bariera z oleju parafinowego lub wazeliny.
Crematogaster scutellaris (Olivier, 1792) to śródziemnomorska mrówka-akrobatka, w artykułach naukowych nazywana Mediterranean acrobat ant. To mała i efektowna mrówka z podrodziny Myrmicinae, z rdzawą głową i czarnym ciałem, która żyje w pniach oliwek, dębów korkowych, dębów ostrolistnych, innych dębów i drzew owocowych od Maghrebu i Półwyspu Iberyjskiego po Włochy. Zna ją każdy, kto niechcący stuknął w stare drzewo oliwne: ze szczelin wychodzą dziesiątki robotnic z gasterem uniesionym nad głowę, gotowych bronić swojego drzewa.
Za tym tak pospolitym obrazkiem kryje się jedna z najlepiej zbadanych mrówek południowej Europy: trzyma żywe mszyce w galasach dębu, poluje na osy figowe, kierując się zapachem, a jej królowe „szczepią” swoje córki przeciwko grzybom. W tym poradniku oddzielamy to, co udokumentowane, od tego, co opowiadają hodowcy, i od tego, co zalecamy w Antomas. A najważniejsze: jest odporna, je wszystko i jest przystosowana do naszego klimatu, dlatego to jedna z najlepszych mrówek na początek.
Biologia
Akrobatka z tarczą w nazwie
Opisał ją francuski przyrodnik Guillaume-Antoine Olivier jako Formica scutellaris w Encyclopédie méthodique, w tomie o owadach, który nosi datę 1791, a ukazał się w 1792 roku; dlatego jedne prace podają jeden rok, a inne drugi. Nazwa pochodzi od łacińskiego scutellum, czyli „tarczka”. Dziś należy do podrodzaju Crematogaster i daje nazwę całej grupie gatunków, grupie scutellaris, która według rewizji rodzaju autorstwa Bonnie Blaimer (2012) obejmuje także sporo północnoamerykańskich akrobatek.
Jej najbliższą krewną w Europie jest C. schmidti, która zastępuje ją we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Oba gatunki nie występują w tych samych miejscach, z wyjątkiem pasa kontaktowego wokół północnego Adriatyku, i są tak podobne, że wiele dawnych notowań C. scutellaris z Grecji czy Turcji uważa się dziś za błędy w oznaczeniu. W 2026 roku rewizja morfometryczna 201 robotnic uporządkowała wschodnią część kompleksu i opisała dwa nowe gatunki, C. graeca i C. ariadnae, ten drugi z Krety. Zachodnia akrobatka, nasza, to nadal C. scutellaris.
Od Maghrebu po Południowy Tyrol
To gatunek zachodniej części basenu Morza Śródziemnego: Maghreb, Półwysep Iberyjski, południowa Francja i Włochy, na wschodzie aż po Chorwację, a na północy po Południowy Tyrol. To najszerzej rozprzestrzeniona nadrzewna mrówka regionu śródziemnomorskiego, w lasach naturalnych oraz w gajach oliwnych, lasach dębu korkowego, dębu ostrolistnego i innych dębów, sadach, parkach i ogrodach. Na dużej części Półwyspu Iberyjskiego dzieli teren z inną akrobatką z naszego katalogu, Crematogaster auberti, która żyje znacznie bliżej ziemi i kamieni, podczas gdy C. scutellaris króluje na pniach.
Klimat w jej zasięgu jest typowo śródziemnomorski: ciepłe i suche lata oraz łagodne i deszczowe zimy. W te bezdeszczowe lata w koronach drzew brakuje wody, a na Uniwersytecie we Florencji wykazano, że dla tej mrówki woda jest zasobem samym w sobie, jak cukier czy białko (zob. „Karmienie”).
Podróżuje też po świecie. Do Anglii dotarła ukryta w importowanym korku i przez pewien czas utrzymywała się w magazynach i zakładach korkowych. W Niemczech znaleziono ją w siedmiu krajach związkowych, a populacja obserwowana w latach 2024 i 2025 skłania autorów do przypuszczenia, że wraz ze zmianą klimatu może tam zostać na stałe.
Lokatorka korka, oliwek i galasów
C. scutellaris jest mrówką nadrzewną: drąży gniazda w żywych pniach, martwym drewnie, gałęziach i galasach i wykorzystuje napotkane zagłębienia. W dokładnie zbadanym gaju oliwnym w Toskanii drzewa oliwne były jedynym miejscem, w którym gniazdowała, i na każde drzewo przypadało jedno gniazdo; żeby je znaleźć, wystarczyło stuknąć w pień i poczekać, aż obrończynie wylegną tłumnie.
W lasach dębu korkowego ma własną sławę. Buduje korytarze w grubości korka, a badania zdrowotności lasów z północno-wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego wskazują ją jako główną mrówkę drążącą dąb korkowy w tym rejonie; na Sardynii w próbach z lat 2009-2010 znaleziono ją na wszystkich sprawdzonych drzewach.
No i są jeszcze galasy, zdrewniałe „guzy”, które dęby wytwarzają wokół larw niektórych małych galasówek: gdy galasówka odleci, zostaje idealne schronienie dla świeżo zapłodnionej królowej. W toskańskim lesie dębowym większość galasów zajętych przez mrówki należała do C. scutellaris, która w dodatku wybierała te położone najwyżej, średnio na wysokości około 3 m.
Gaster w górze i jad, który miesza się przy wyjściu
Na miano akrobatki zapracowuje gasterem, czyli tylną częścią odwłoka, który ma kształt serca i łączy się z talią od góry. Dzięki temu robotnice mogą go unieść i przenieść do przodu, nad tułów i głowę, celując nim we wroga. Zespół z Wolnego Uniwersytetu Brukselskiego zbadał, co robią potem: w starciach z innymi mrówkami zginają gaster i próbują rozsmarować na przeciwniku kroplę wydzieliny końcem żądła, które w tym rodzaju ma kształt łopatki i nie służy do kłucia.
Ta kropla to mały cud chemii. Gruczoł Dufoura dostarcza octanów o długim łańcuchu, gruczoł jadowy dostarcza enzymów, a gdy mieszają się na końcu żądła, powstają reaktywne aldehydy, bardziej toksyczne niż substancje wyjściowe. Reakcja uwalnia przy okazji kwas octowy, który działa jak feromon alarmowy.
W brukselskich doświadczeniach wszystkie badane gatunki mrówek wycofywały się po zetknięciu z tą wydzieliną, a w terenie wystarczała ona, by odpędzić od przynęt Pheidole pallidula. To przede wszystkim broń przeciwko innym mrówkom: nie zaobserwowano, by robotnice używały jej do polowania ani przeciwko towarzyszkom. Dla nas jest nieszkodliwa: człowieka co najwyżej uszczypnie żuwaczkami.
Ścieżki znaczone nogami
Prawie wszystkie Myrmicinae znaczą swoje szlaki gasterem. Crematogaster robią to tylnymi nogami: w goleni mają gruczoł, którego wydzielina spływa do stopy, a robotnice zostawiają zapachowe ślady przy każdym kroku. U C. scutellaris belgijski entomolog Johan Billen opisał ten gruczoł w 1984 roku, a w 2024 roku włoski zespół wreszcie zidentyfikował substancję: (R)-tridekan-2-ol. Robotnice podążają szlakiem tego związku już przy stężeniu zaledwie 0,001 nanograma na mikrolitr, podczas gdy jego chemiczny „bliźniak”, forma (S), potrzebuje tysiąc razy wyższego stężenia, żeby zadziałać.
Co ciekawe, podążają też za 2-dodekanolem, feromonem szlakowym C. castanea, afrykańskiej akrobatki, z którą nigdy się nie spotykają. W domu to zauważysz: gdy tylko zwiadowczyni znajdzie pokarm, ścieżka zapełnia się robotnicami idącymi gęsiego.
Hodowczynie, które trzymają żywe mszyce w domu
Jak wiele Crematogaster, żywi się w dużej mierze spadzią, słodką cieczą wydzielaną przez mszyce i czerwce, które chroni i „doi”. Ale w 2021 roku włoski zespół odkrył coś, czego nikt wcześniej nie opisał. Po otwarciu galasów dębu zajętych przez C. scutellaris znaleźli w środku żywe mszyce Panaphis juglandis, mszycy orzecha włoskiego, gatunku, który nie tworzy galasów i nigdy nie schroniłby się tam sam.
Mszyce siedziały w komorach wydrążonych przez mrówki, oddzielonych od komory głównej, ale z nią połączonych, bez ran i ugryzień, i poruszały się, gdy tylko ich dotknięto. Pojawiały się tylko w galasach C. scutellaris, nigdy w pustych ani w zajętych przez inne mrówki. A co najbardziej zaskakujące: nawet samotne królowe, w trakcie zakładania kolonii, miały już swoje małe stadko 3-5 mszyc; galasy z robotnicami i czerwiem miały ich 6-11. Autorzy sądzą, że mrówki trzymają je, by bezpiecznie przezimowały i by wiosną mieć „bydło”, choć nie wykluczają, że czasem kończą jako spiżarnia.
Łowczynie os figowych
Figowiec śródziemnomorski i zapylająca go mała osa są od siebie zależne: osa rozmnaża się wyłącznie wewnątrz fig, a figa zostaje zapylona tylko dzięki niej. W ten układ wkrada się C. scutellaris. Badanie z 2003 roku wykazało, że razem z P. pallidula jest głównym drapieżnikiem os zapylających: robotnice patrolują figi i łapią osy głównie w szczycie ich wylotu, w szacowanym tempie do 600 ofiar dziennie na jednym drzewie.
I są bardzo wybiórcze: w kontrolowanych testach złapały 100% podanych im os zapylających, ale tylko 5,5% osy parazytoidalnej, która żyje ich kosztem. Inna praca tego samego zespołu wykazała, że znajdują je po zapachu: mrówki przyciąga woń os zapylających, a nie byle jakiego owada.
Sojuszniczki w walce ze szkodnikami… z zastrzeżeniami
W laboratorium jej kolonie zmniejszały przeżywalność nimf wtyka kolczastego, Halyomorpha halys, inwazyjnego szkodnika drzew owocowych, o 85-95% w dwóch pierwszych stadiach i o 38-52% w kolejnych; jaj natomiast nie ruszały. W lasach sosny alepskiej zmierzono drapieżnictwo na poziomie 27,5% na złożach jaj korowódki sosnówki, a we Włoszech widziano, jak poluje na larwy i poczwarki szrotówka kasztanowcowiaczka.
Zastrzeżenie dotyczy gajów oliwnych: w 2020 roku zauważono, że drzewa oliwne z gniazdem padały większemu drapieżnictwu na owadach, ale miały też więcej czerwców, bo mrówka opiekuje się tymi producentami spadzi; ta opieka zależała od dostępności cukru i, ku zaskoczeniu autorów, wody.
Kilka gniazd, jedna kolonia… i nieprzyjemni sąsiedzi
Kolonia C. scutellaris nie zawsze mieszka na jednym drzewie. W toskańskim gaju oliwnym analiza genetyczna 34 gniazd wykazała, że w rzeczywistości należały one do zaledwie 14 kolonii: wiele z nich zajmowało jednocześnie kilka drzew, w układzie zwanym polidomią. Kolonie były za to genetycznie bardzo różne, co świadczy o tym, że królowe i samce rozlatują się daleko podczas lotów godowych.
Najbardziej uderzający był ich sposób walki. Im bliżej siebie były dwie kolonie i im bardziej podobny był ich zapach, tym bardziej były wobec siebie agresywne: to efekt „nieprzyjemnego sąsiada”, logiczny u gatunku, który rywalizuje o każde drzewo i należy do najsilniejszych w śródziemnomorskich zespołach mrówek. Jej kolonie mogą liczyć kilka tysięcy robotnic, do około 20 000, i żyć ponad 20 lat.
Jedna królowa czy kilka?
Przez lata zakładano, że każda kolonia ma jedną królową, zapłodnioną przez jednego samca. Genetyka zniuansowała ten obraz: w badaniu 40 kolonii z użyciem mikrosatelitów większość była monoginiczna, ale około 10% miało kilka królowych.
Przy zakładaniu kolonii też zdarzają się niespodzianki. Zwykle każda królowa zamyka się sama, ale w galasach dębu lub topoli mogą pojawić się grupy: w jednej próbie 19% zajętych galasów miało dwie królowe lub więcej, do pięciu, i to niespokrewnione. To nie jest celowy sojusz: królowe akceptują zajęte schronienie, gdy po locie nie ma innego, i prawie zawsze przeżywa tylko jedna. Dlatego w Antomas zalecamy jedną królową na probówkę.
Królowe, które szczepią swoje córki
Królowa zakładająca kolonię spędza miesiące zamknięta i w tym czasie największym zagrożeniem nie są drapieżniki, lecz grzyby. Badanie z 2018 roku sprawdziło to na Metarhizium anisopliae, grzybie zabijającym owady: królowe C. scutellaris w trakcie zimowania wystawiono na nieśmiertelną dawkę żywych zarodników, a gdy wykluły się ich pierwsze robotnice, poddano je wysokiej dawce. Córki wystawionych królowych przeżywały dłużej niż córki z pozostałych grup.
Po raz pierwszy opisano u mrówek tę immunizację transgeneracyjną: matka przekazuje córkom odporność na patogen, z którym sama się zetknęła, bez widocznego kosztu, bo wystawione królowe nie umierały częściej ani nie wychowywały mniej potomstwa. Bezcenna przewaga w czasie zakładania klaustralnego, najdelikatniejszego momentu w życiu kolonii.
Jesienne loty i larwy czekające na wiosnę
W odróżnieniu od wielu europejskich mrówek, które latają wiosną lub na początku lata, C. scutellaris lata pod koniec lata i jesienią, mniej więcej od sierpnia do października, w ciepłe popołudnia i wieczory. Zapłodnione królowe chowają się w szczelinie, dziurze w korze lub galasie i tam spędzają zimę. Rozwój larwalny ma trzy stadia, zarówno u robotnic, jak i u królowych i samców, a larwy zimują, nie kończąc rozwoju, i wiosną znów się uaktywniają.
Dla hodowcy ma to bardzo jasną konsekwencję praktyczną: królowa z tego sezonu przyjeżdża jesienią lub zimą, często z kilkoma jajami albo kilkoma małymi larwami, i jej organizm domaga się zimowania, a nie ciepła. Pierwsze robotnice pojawią się wiosną lub na początku lata (zob. „Zakładanie kolonii: Twoja królowa krok po kroku”).
Wielkość i morfologia
Mała, monomorficzna mrówka z podrodziny Myrmicinae, bez żołnierzy: wszystkie robotnice wyglądają tak samo.
- Ubarwienie robotnicy. Głowa żółtawoczerwona i błyszcząca, kontrastująca z brązowym tułowiem i ciemnym, prawie czarnym gasterem.
- Czułki. U robotnic 11-członowe, zakończone buławką.
- Tułów. Z dwoma kolcami na propodeum, tylnej części tułowia, jak u większości Crematogaster.
- Talia. Dwa segmenty, petiolus i postpetiolus, ten drugi przyczepiony do górnej strony gastera: to „zawias”, który pozwala go unosić.
- Gaster. Widziany z góry ma kształt serca i kończy się łopatkowatym żądłem, które rozsmarowuje jad, zamiast go wstrzykiwać.
- Królowa. Ubarwiona tak samo jak robotnica, ale znacznie większa, z masywnym tułowiem uskrzydlonych królowych i dużym gasterem.
- Samiec. Ciemnobrązowy, z 12-członowymi czułkami i bardzo krótkim trzonkiem, czyli pierwszym członem czułka, oraz zredukowanymi żuwaczkami z trzema ząbkami.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 3,5-5,0 mm
- Królowa: 8,0-9,5 mm
- Samiec: 4,0-5,0 mm
Długość całkowita według klucza Cedrica Collingwooda (1979), który uwzględnił ten gatunek ze względu na kolonie przywiezione z importowanym korkiem.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 1/5 – Początkujący
W Antomas uważamy ją za gatunek dla początkujących, i to jeden z lepszych. Niektórzy hodowcy jej nie polecają, bo szybko rośnie i świetnie się wspina, ale dobrze zrozumiane, obie te cechy są częścią zabawy:
- Jest rodzima i przystosowana do naszego klimatu. W sezonie aktywnym wystarcza jej temperatura w domu, a zimowanie zbiega się z naszą zimą, bez odwróconych pór roku i specjalnego ogrzewania.
- Je wszystko. Cukry i owady wielu rodzajów, a białko przyjmuje bardzo chętnie.
- Jest odporna i wybacza drobne błędy.
- Jest na co patrzeć: uniesione gastery, kolumny rekrutacyjne i kolonia, która po rozkręceniu się szybko rośnie.
Wymaga tylko cierpliwości przy zakładaniu kolonii, dobrze zamkniętego zestawu i uszanowania zimowania.
Zalecane parametry
- Temperatura w gnieździe: 22-26 °C w sezonie aktywnym (od wiosny do jesieni). Zwykle wystarcza ciepłe mieszkanie; w razie potrzeby łagodne ogrzewanie z jednego boku gniazda, z termostatem.
- Arena: może być nieco cieplejsza na jednym końcu, do około 28 °C, żeby mrówki mogły wybierać.
- Wilgotność: umiarkowana. Część gniazda lekko wilgotna, a reszta sucha, żeby kolonia mogła wybierać; nigdy przemoczone gniazdo.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, z naturalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie: 4-5 miesięcy w 5-10 °C, mniej więcej od listopada do marca (zob. „Zimowanie (diapauza)”).
Sklepy i fora podają 21-28 °C; najważniejsza jest stabilność, z dala od bezpośredniego słońca i kaloryferów.
Zalecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik Alpha od Anthouse: modułowe, raczej suche formikaria, które rosną razem z kolonią. Tego właśnie potrzebuje mrówka z pni i szczelin, z wodą osobno. Na początek QBIK ONE z małymi korytarzami, dopasowany do jej drobnych robotnic.
Gdy kolonia przekroczy kilkaset robotnic, czas rozbudować formikarium o QBIK DUO, a potem o większe formaty z tej samej serii:
Rozbudowuj, gdy zobaczysz czerw stłoczony we wszystkich komorach, ale nie przyspieszaj: w zbyt dużym gnieździe nadmiarowe komory kończą jako śmietnik. Uzupełnij zestaw tak:
- Szczelna pokrywa i pas bariery przeciw ucieczkom w górnej części ścian areny (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Woda zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą.
- Poidełko na słodkie płyny, nigdy na wacie (zob. „Karmienie”).
- Gałązka lub kawałek kory na arenie: ten gatunek uwielbia wspinać się i eksplorować w pionie. Niech nie dotyka bariery ani pokrywy.
Zakładanie kolonii: Twoja królowa krok po kroku
W Antomas sprzedajemy zapłodnione królowe z tego sezonu, zebrane po lotach pod koniec lata i jesienią. Zakładanie kolonii u C. scutellaris jest klaustralne: królowa zamyka się i wychowuje pierwsze robotnice, nie wychodząc po pokarm, z zapasów własnego ciała, zwłaszcza mięśni skrzydeł, których już nie potrzebuje. Tak to wygląda krok po kroku:
- Probówka, a nie duża komora. Królowa mieszka w probówce z wodą na dnie, zatrzymaną mocno ubitym korkiem z waty, a wylot zamyka drugi, suchy kawałek waty. Mała przestrzeń daje jej poczucie bezpieczeństwa: w jednym dzienniku hodowli królowe zakładające kolonię w dużych akrylowych komorach, słabo nawodnionych, pleśniały i ginęły, a te w probówkach dobrze się rozwijały.
- Ciemność i spokój. Trzymaj probówkę w ciemnym miejscu bez drgań i zaglądaj do niej od czasu do czasu, nie otwierając jej.
- Najpierw zimowanie, potem ciepło. Jeśli Twoja królowa przyjedzie jesienią lub zimą, daj jej kilka dni na zadomowienie się i przenieś ją do 5-10 °C do końca zimy (zob. „Zimowanie (diapauza)”). To normalne, że przyjeżdża z kilkoma jajami lub larwami albo bez niczego. Pod koniec zimy stopniowo podnieś temperaturę do 22-26 °C, a czerw zacznie się rozwijać.
- Woda w probówce. Sprawdzaj, czy wata na dnie jest nadal wilgotna i czy w zbiorniczku zostało jeszcze trochę wody. Jeśli woda się skończy albo probówka mocno się zabrudzi, ostrożnie przesyp królową do nowej probówki.
- Pokarm, tylko odrobinę. Choć go nie potrzebuje, w Antomas zalecamy od czasu do czasu, w ciepłym sezonie, podać jej kropelkę słodkiego płynu na kawałeczku folii aluminiowej, nigdy na wacie w probówce, bo pleśnieje i psuje wodę. Usuń ją następnego dnia. Gdy wyklują się pierwsze robotnice, dodawaj bardzo małe ofiary raz lub dwa razy w tygodniu.
- Cierpliwość. Pierwsze robotnice, tak zwane nanitki, są małe i nieliczne, często jest ich od 4 do 10. Pierwszy rok idzie powoli; w drugim kolonia nabiera rozpędu.
Dla orientacji: w dzienniku hodowli opublikowanym na Formiculture królowa zebrana we wrześniu miała 8 robotnic następnego lata i około 500 wiosną drugiego roku. To tylko jedno doświadczenie, ale pasuje do jej opinii gatunku, który szybko rośnie, gdy już przejdzie trudny start.
Kiedy przenieść ją do gniazda? Nie ma pośpiechu. W Antomas zalecamy przeniesienie jej do gniazda dopasowanego do jej wielkości, QBIK ONE z małymi korytarzami, gdy będzie miała około 10-20 robotnic, albo wcześniej, jeśli w probówce skończy się woda lub probówka się zabrudzi. Zbyt duże gniazdo dla tak małej kolonii utrudnia sprzątanie i obronę. I jedna królowa na probówkę: nie łącz królowych, nawet jeśli w naturze czasem dzielą galas (zob. „Jedna królowa czy kilka?”).
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu królowej sprawdź, czy w probówce jest woda, i zostaw ją w spokojnym, ciemnym miejscu. Nie przenoś jej do innej probówki zaraz po przyjeździe. Gdy przyjdzie czas przenieść kolonię do formikarium, w Antomas robimy to przez przesypanie: otwieramy probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie przesypujemy królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem. Trzy rady:
- Przygotuj wszystko wcześniej: złożone formikarium, z nałożoną barierą i probówką z wodą na swoim miejscu.
- Pracuj nad tacą, na wypadek gdyby któraś robotnica wspięła się po probówce albo po pędzelku.
- Zostaw gniazdo w ciemności, a arenę oświetloną: robotnice zbiorą czerw i szybko wniosą go do środka.
Podczas przesypywania zobaczysz wiele uniesionych gasterów: po prostu są czujne. Przy każdej późniejszej zmianie formikarium stosuj tę samą metodę.
Karmienie
Słodkie płyny, zawsze dostępne. W naturze żywią się w dużej mierze spadzią mszyc i czerwców oraz nektarem. Urozmaicaj cukry: w Antomas zalecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu, a inny słodki płyn lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn: używaj tradycyjnego lub domowej roboty poidełka, w którym kropla jest „rozlana” i łatwo dostępna, i wymieniaj płyn, zanim zacznie fermentować.
Białko: im więcej, tym lepiej. To motor wzrostu i filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia uznaje, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar jedzenia gnije i sprowadza pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego. Dla świeżo założonej kolonii małe i miękkie ofiary, takie jak Thermobia domestica, termofilka, idealna dla pierwszych robotnic, albo muszki owocówki. Gdy kolonia urośnie, podawaj na zmianę świerszcze i karaczany Shelfordella lateralis (runner), małe lub pocięte, muchy i pocięte mączniki.
Czy polują? Tak, i to grupowo: są urodzonymi łowczyniami małych, miękkich owadów, a duża kolonia wspólnie rozbiera ofiary znacznie większe od pojedynczej robotnicy. W małych koloniach lepiej podawać ofiary pocięte lub świeżo zabite. I kupuj owady u sprawdzonego dostawcy: owady potraktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Woda: zawsze, w probówce z watą. W jej klimacie latem brakuje wody, a badania terenowe pokazują, że mrówki szukają jej jak każdego innego zasobu: dostęp do wody zmienia nawet to, jak przyjmują pozostały pokarm. Niech nigdy jej nie zabraknie.
Zimowanie (diapauza)
To gatunek śródziemnomorski i potrzebuje zimowego odpoczynku. W Antomas zalecamy zimowanie przez 4-5 miesięcy w 5-10 °C, mniej więcej od listopada do marca, tak jak u pozostałych rodzimych mrówek. Pasuje to do jej naturalnego cyklu, w którym larwy zimują, nie kończąc rozwoju, i do zaleceń europejskich sklepów, które podają 3-6 miesięcy w zależności od pochodzenia.
- Wejście: w październiku lub listopadzie, gdy kolonia zacznie jeść mniej, obniżaj temperaturę stopniowo, przez tydzień lub dwa.
- Gdzie: chłodne i stabilne miejsce, w którym nie ma mrozu, albo chłodziarka do wina.
- W trakcie: woda zawsze dostępna, trochę cukru, jeśli kolonia jest duża, i zero białka.
- Wyjście: w marcu podnoś temperaturę stopniowo i wróć do białka, gdy tylko zobaczysz aktywność i czerw.
Pomijanie zimowania to zły pomysł. Hodowcy są zgodni, że gatunki śródziemnomorskie bez zimowego odpoczynku w końcu ograniczają składanie jaj, a z naszego doświadczenia kolonia, która odpoczęła, rusza wiosną ze znacznie większą siłą.
Zachowanie w niewoli
Aktywne i ciekawskie. Eksplorują wszystko, wspinają się po gałązkach na arenie i tworzą kolumny rekrutacyjne, gdy tylko pojawi się pokarm.
Akrobatki na straży. Gdy otworzysz pokrywę albo zbliżysz ofiarę, zobaczysz dziesiątki uniesionych gasterów wycelowanych w Ciebie. To ich naturalna obrona i jeden z najciekawszych widoków, jakie oferuje ten gatunek.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, żeby się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę oraz obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Sygnały ostrzegawcze:
- Czerw, który przestaje się rozwijać w pełni sezonu aktywnego: prawie zawsze brakuje białka albo ciepła.
- Pleśń lub skraplanie się wody w gnieździe: za dużo wilgoci albo zapomniane resztki.
- Robotnice stłoczone przy pokrywie: sprawdź wilgotność, wodę i przestrzeń.
Ucieczki i bariery
Jak wszystkie Crematogaster, jest doskonałą wspinaczką: w naturze żyje w pionie, na pniach i gałęziach. Przy dobrze przygotowanym zestawie nie sprawia problemów:
- Szczelna pokrywa, pierwsza linia obrony. Jej robotnice są małe: sprawdzaj uszczelki, połączenia i zatyczki.
- Pas oleju parafinowego lub wazeliny w górnej części ścian areny, cienki i ciągły. Odnawiaj go, gdy zbierze się na nim kurz lub resztki. PTFE (Fluon) działa w przypadku tego rodzaju gorzej: na forach piszą, że Crematogaster łatwo go pokonują, zwłaszcza gdy się zabrudzi lub zawilgoci.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most: żadnych gałązek ani kamieni sięgających bariery lub pokrywy.
- Ostrożnie przy otwieraniu: otwieraj tylko tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie i zamknij po skończeniu.
Obsługa i bezpieczeństwo
Dla ludzi jest nieszkodliwa. Jej żądło nie służy do żądlenia, a najwięcej, co poczujesz, to uszczypnięcie jej małych żuwaczek. Jak przy każdym gatunku, posługuj się narzędziami entomologicznymi (miękkim pędzelkiem lub miękką pęsetą), a nie rękami, i pracuj powoli, żeby nie zgubić ani nie uszkodzić żadnej robotnicy, a tym bardziej królowej. Choć jest gatunkiem rodzimym w dużej części Europy, nigdy nie wypuszczaj kolonii z hodowli ani nie uwalniaj jej poza jej naturalnym zasięgiem.
Czego nie robić
- Zakładać kolonii w dużej komorze albo w probówce bez wody: mała probówka z wilgotną watą.
- Ogrzewać królowej, która dopiero przyjechała jesienią lub zimą: potrzebuje zimowania.
- Pomijać zimowania albo skracać go do kilku tygodni.
- Łączyć kilku królowych w jednej probówce: prawie zawsze kończy się to jedną.
- Podawać słodkich płynów na wacie albo dopuszczać do tego, że się skończą.
- Podawać ciągle tego samego owada albo zostawiać nieposprzątane resztki.
- Dopuszczać do braku wody, zwłaszcza latem.
- Zostawiać szczeliny, nieszczelne pokrywy albo brudne bariery: świetnie się wspinają.
- Brać je do rąk.
Źródła naukowe
Ten poradnik opracowano na podstawie literatury naukowej o Crematogaster scutellaris i jej rodzaju, doświadczeń innych hodowców oraz doświadczenia Antomas. Najważniejsze źródła:
- Blaimer, B. B. (2012). A subgeneric revision of Crematogaster and discussion of regional species-groups (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3482: 47–67. doi:10.11646/zootaxa.3482.1.3
- Csősz, S., El-Ghor, L. & Wagner, H. C. (2026). A taxonomic revision of the East Mediterranean species of the Crematogaster scutellaris complex (Hymenoptera: Formicidae). Insects 17: 658. doi:10.3390/insects17060658
- Frizzi, F., Ciofi, C., Dapporto, L., Natali, C., Chelazzi, G., Turillazzi, S. & Santini, G. (2015). The rules of aggression: how genetic, chemical and spatial factors affect intercolony fights in a dominant species, the Mediterranean acrobat ant Crematogaster scutellaris. PLoS ONE 10: e0137919. doi:10.1371/journal.pone.0137919
- Masoni, A., Frizzi, F., Natali, C., Ciofi, C. & Santini, G. (2020). Mating frequency and colony genetic structure analyses reveal unexpected polygyny in the Mediterranean acrobat ant Crematogaster scutellaris. Ethology Ecology & Evolution 32: 122–134. doi:10.1080/03949370.2019.1680449
- Masoni, A., Frizzi, F., Turillazzi, S. & Santini, G. (2019). Making the right choice: how Crematogaster scutellaris queens choose to co-found in relation to nest availability. Insectes Sociaux 66: 257–263. doi:10.1007/s00040-018-00683-8
- Giannetti, D., Mandrioli, M., Schifani, E., Castracani, C., Spotti, F. A., Mori, A. & Grasso, D. A. (2021). First report on the acrobat ant Crematogaster scutellaris storing live aphids in its oak-gall nests. Insects 12: 108. doi:10.3390/insects12020108
- Bordoni, A., Dapporto, L., Tatini, I., Celli, M., Bercigli, M., Ressurrección Barrufet, S., Perito, B. & Turillazzi, S. (2018). Trans-generational immunization in the acrobat ant Crematogaster scutellaris. Biology Letters 14: 20170761. doi:10.1098/rsbl.2017.0761
- Scarano, F., Giannetti, D., Trenti, F., Giacomazzi, F., Vigna, J., Guella, G., Grasso, D. A. & Haase, A. (2024). Trail pheromone identification in the ant Crematogaster scutellaris. Scientific Reports 14: 7883. doi:10.1038/s41598-024-58383-2
- Billen, J. P. J. (1984). Morphology of the tibial gland in the ant Crematogaster scutellaris. Naturwissenschaften 71: 324–325. doi:10.1007/BF00396619
- Pasteels, J. M., Daloze, D. & Boevé, J.-L. (1989). Aldehydic contact poisons and alarm pheromone of the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae): enzyme-mediated production from acetate precursors. Journal of Chemical Ecology 15: 1501–1511. doi:10.1007/BF01012379
- Marlier, J.-F., Quinet, Y. & de Biseau, J.-C. (2004). Defensive behaviour and biological activities of the abdominal secretion in the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae). Behavioural Processes 67: 427–440. doi:10.1016/j.beproc.2004.07.003
- Schatz, B. & Hossaert-McKey, M. (2003). Interactions of the ant Crematogaster scutellaris with the fig/fig wasp mutualism. Ecological Entomology 28: 359–368. doi:10.1046/j.1365-2311.2003.00519.x
- Castracani, C., Bulgarini, G., Giannetti, D., Spotti, F. A., Maistrello, L., Mori, A. & Grasso, D. A. (2017). Predatory ability of the ant Crematogaster scutellaris on the brown marmorated stink bug Halyomorpha halys. Journal of Pest Science 90: 1181–1190. doi:10.1007/s10340-017-0889-1
- Frizzi, F., Masoni, A., Ottonetti, L., Tucci, L. & Santini, G. (2020). Resource-dependent mutual association with sap-feeders and a high predation rate in the ant Crematogaster scutellaris: help or harm in olive pest control? BioControl 65: 601–611. doi:10.1007/s10526-020-10028-9
- Poziom trudności
- Początkujący

