Lasius emarginatus
Mrówka nasłonecznionych murów, która podbiła północ Europy i drapacze chmur Nowego Jorku. Lasius emarginatus to dwubarwny Lasius Europy: ciemna głowa i gaster, pomarańczowy tułów i jedne z najszybszych robotnic o najlepszym wzroku w swoim rodzaju. Rekrutuje towarzyszki w kilka minut, żeruje dziesiątki metrów od gniazda i hoduje mszyce od murów po korony drzew. Łatwa, żarłoczna i fascynująca do obserwowania, idealna, by zacząć od europejskiej mrówki z charakterem. Kolonie z królową, gotowe do wzrostu. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
Dwubarwny Lasius Europy: ciemna głowa i gaster oraz pomarańczowy tułów. Jest szybka, dobrze widzi i błyskawicznie rekrutuje. Żyje na nasłonecznionych skałach i murach, a dziś podbija północ Europy, a nawet Nowy Jork. Kolonie z królową i robotnicami, szybko rosnące. Gipsowe gniazdo Qbik Wild ze średnią wilgotnością, tylko w jednej części; 22-26 °C, cukier zawsze dostępny i dużo urozmaiconego białka. Zimowanie (diapauza) przez 4-5 miesięcy w 5-10 °C. Są szybkie i wspinają się: bariera z PTFE (fluonu) i dobrze dopasowana pokrywa.
Lasius emarginatus (Olivier, 1792) to jedna z najłatwiej rozpoznawalnych mrówek Europy. W odróżnieniu od swojej kuzynki, czarnej mrówki z naszych ogrodów, która jest ciemna od głowy po koniec odwłoka, ona jest dwubarwna: ma ciemnobrązową głowę i gaster oraz pomarańczowy tułów. To mrówka południowej i środkowej Europy, nasłonecznionych skalisk, lasów dębowych i starych kamiennych murów, a zarazem gatunek, który zmienia się na naszych oczach: w ciągu kilku dekad skolonizowała Belgię, dotarła do Holandii i południowej Anglii, a od 2011 roku żyje w Nowym Jorku, gdzie prasa ochrzciła ją mianem „ManhattAnt”.
Dla hodowcy to wdzięczny gatunek: należy do tego samego podrodzaju co Lasius niger, ale jest efektowniejsza i szybsza, a jej robotnice eksplorują teren i rekrutują towarzyszki w zaskakującym tempie. W tym poradniku oddzielamy to, co mówi nauka o L. emarginatus, to, co wiadomo o jej rodzaju, to, co opowiadają hodowcy, i to, czego nauczyliśmy się w Antomas.
Biologia
Mrówka z 1792 roku z czterema sobowtórami
Opisał ją francuski przyrodnik Guillaume-Antoine Olivier pod nazwą Formica emarginata, na podstawie okazów z Prowansji. Emarginata znaczy „wycięta”: łuska petiolusa, czyli węzełka łączącego tułów z gasterem, jest prostokątna i ma wklęsłą górną krawędź. Oryginalne okazy uznaje się za zaginione, dlatego w 2020 roku niemiecki myrmekolog Bernhard Seifert wyznaczył neotyp, czyli nowy okaz wzorcowy: robotnicę z doliny Rodanu, w Sabaudii. Zrobił to w referencyjnej rewizji palearktycznych Lasius s. str., w której zmierzył 4900 robotnic i wyróżnił 56 gatunków.
Było to potrzebne, bo L. emarginatus stoi na czele kompleksu pięciu gatunków kryptycznych, na oko niemal identycznych: L. emarginatus, L. illyricus, L. maltaeus, L. tebessae i L. tunisius. Tylko L. illyricus współwystępuje z nią, na Bałkanach i na południu Ukrainy, a odróżnia się drobnymi pomiarami i przede wszystkim owłosieniem: L. emarginatus ma znacznie więcej sterczących włosków na trzonku czułka i na tylnej goleni. Hiszpańskiej nazwy zwyczajowej nie ma. W Holandii i we Flandrii nazywa się ją muurmier, „mrówka murów”, i jak zobaczysz, ta nazwa pasuje do niej jak ulał.
Dwubarwna… albo prawie czarna
Klasyczny obraz L. emarginatus to jasna forma barwna, występująca niemal w całej Europie: głowa i odnóża od czerwonobrązowych do ciemnobrązowych, a tułów, trzonki czułków i petiolus pomarańczowe. Na południu Bałkanów istnieje jednak ciemna forma barwna, niemal jednolicie brązowa, która może występować razem z jasną. Seifertowi nie udało się rozdzielić obu form na podstawie pomiarów: to ten sam gatunek. W tym podrodzaju kilka gatunków ma formę ciemną oraz jasną, dwubarwną, które według Seiferta są „z pewnością uwarunkowane genetycznie”. Innymi słowy, kolor Twojej kolonii nie zależy od tego, jak ją hodujesz.
„Gatunek”, który okazał się hybrydą
W 1874 roku Auguste Forel opisał Lasius niger var. nigroemarginatus, formę pośrednią spod Mendrisio w szwajcarskim Ticino. W 2019 roku Seifert zbadał okazy typowe i wykazał, że są to hybrydy pierwszego pokolenia między L. emarginatus a L. platythorax, gatunkiem bliźniaczym L. niger, który sam opisał w 1991 roku. Zgodnie z Międzynarodowym Kodeksem Nomenklatury Zoologicznej nazwy utworzonej dla hybrydy nie można używać dla żadnego z dwóch gatunków rodzicielskich. Zostaje też lekcja biologii: wyraźnie odrębne gatunki z tego samego podrodzaju mogą się krzyżować w naturze.
Od gorących skał po mury kościołów
L. emarginatus jest termofilna, czyli ciepłolubna, i występuje wyłącznie w Europie: od południowej Anglii i Francji, przez Europę Środkową, aż po Ukrainę, a także na Półwyspie Iberyjskim, Apenińskim i na całych Bałkanach, do 37° N. W Alpach dociera do 1200 m w północnym Tyrolu, a w Grecji wspina się do 1700 m.
Jej pierwotnym siedliskiem są ciepłe, kamieniste gleby, jak wapienne zbocza południowej Belgii, gdzie gnieździ się w szczelinach i pod dużymi kamieniami. Na Bałkanach woli dąbrowy i lasy z platanem wschodnim. Zawłaszczyła też inne siedlisko: mury. We Flandrii Zachodniej badanie Uniwersytetu w Gandawie wykazało jej obecność niemal we wszystkich kościołach na południu prowincji, zawsze w starych murach od strony południowej i zachodniej, najbardziej nasłonecznionych, ze starą zaprawą bardzo bogatą w wapno, porośniętych mchami i paprociami naskalnymi. Gniazdo znajduje się wewnątrz muru, a drzwiami jest wąska szczelina. Mur w słońcu to w gruncie rzeczy gorąca skała pośrodku miasteczka, i dlatego świetnie radzi sobie w miasteczkach, ogrodach i gajach oliwnych, a w Niemczech często pojawia się w domach.
Kurs na północ
W 1980 roku jej północna granica w Europie Środkowej przebiegała na 52,5° N. Od tego czasu rozprzestrzeniła się przede wszystkim w Europie Zachodniej:
- Belgia: pierwsze stwierdzenie w 1983 roku; dziś zajmuje cały kraj. We Flandrii Zachodniej w latach 2002-2008 pojawiło się 13 nowych stanowisk.
- Holandia: pierwsze stwierdzenia w 1996 roku. W 2006 roku uskrzydlona królowa wpadła do pułapki świetlnej w Tilburgu.
- Anglia: pierwsze stwierdzenia w 2006 roku; pierwsza kolonia w Londynie, w 2008 roku, żyła w ceglanym murze zwróconym na południe. W 2017 roku znano 13 stanowisk w południowej Anglii i 7 w Holandii, a granica przebiegała na 52,6° N.
Belgijscy badacze nie zaobserwowali uporządkowanego posuwania się od miejscowości do miejscowości, lecz skoki w przypadkowych kierunkach. Uważają, że wpływ mają transport ludzki i urbanizacja, a czynnikiem ograniczającym jest znalezienie odpowiedniego mikroklimatu.
„ManhattAnt”: z Europy do nowojorskich drapaczy chmur
W 2011 roku w Nowym Jorku pojawił się Lasius, który nie pasował do żadnego gatunku amerykańskiego: najpierw w parkach, a potem w mieszkaniach i biurach. W 2024 roku zespół z Uniwersytetu Auburn, z Seifertem jako współautorem, opublikował jego tożsamość w Biological Invasions: genetyka i morfologia potwierdziły, że to L. emarginatus, przybyła z Europy. Badanie przynosi bardzo ciekawe dane:
- Nie tworzy superkolonii. Wiele gatunków inwazyjnych odnosi sukces, bo ich kolonie tolerują się nawzajem, ale w Nowym Jorku sąsiednie kolonie są wobec siebie bardzo agresywne.
- Żyje ze spadzi drzew miejskich. Tworzy mutualizmy z mszycami i czerwcami żyjącymi na drzewach przy ulicach.
- Ma miejsce, by się rozrastać. Pod względem klimatu mogłaby zająć dużą część wschodnich Stanów Zjednoczonych, od Massachusetts po Georgię.
To, co zapewnia jej tam sukces (wzrok, szybkość, apetyt na cukier i tolerancja na życie wśród murów), sprawia też, że w formikarium jest tak łatwa i ciekawa.
Sprinterka o dobrym wzroku
Ścieżka L. emarginatus zawsze jest w pośpiechu. Seifert już w 1992 roku scharakteryzował ją przez dużą szybkość biegu, doskonałą orientację wzrokową i szybką rekrutację. Jej robotnice żerują na powierzchni i mogą oddalać się od gniazda nawet na 40 metrów, co dla tak małej mrówki jest ogromną odległością. Według informacji opublikowanych o badaniu z Nowego Jorku ma największą szybkość marszu i najlepszy układ wzrokowy ze wszystkich Lasius. Potwierdza to jej budowa: wydłużona głowa, długie czułki i głaszczki oraz duże oczy, cechy zwiadowczyni (zob. „Rozmiary i morfologia”). W formikarium zobaczysz to od razu: zwiadowczynie szybko znajdują nowy pokarm, a po kilku minutach prowadzi do niego ścieżka.
Hodowczyni mszyc, od ziemi po korony drzew
Jak niemal wszystkie Lasius, w dużej mierze żywi się spadzią, słodką cieczą wydzielaną przez mszyce i czerwce. Lasius to klasyczni hodowcy: chronią swoje mszyce, „doją” je czułkami i w zamian dostają stały dopływ cukru. Ta relacja ma jednak drobny druk: w doświadczeniu z L. niger, gdy kolonie dostawały dodatkowy cukier, robotnice mniej dbały o mszyce i więcej polowały.
Wiele jej stad znajduje się na drzewach. W lasach liściastych Kijowa ukraiński myrmekolog Stanislav Stukalyuk opisał ją jako mrówkę naziemną, która się wspina: gnieździ się na dole i wchodzi żerować na pnie i korony, czyli w warstwę najczęściej odwiedzaną przez gatunki dominujące. W domu przekłada się to na dwie rzeczy: uwielbia gałązki na arenie, a jeśli jest jakaś szczelina, znajdzie ją.
Dominująca, ale tolerancyjna
W lasach Kijowa to jeden z trzech gatunków dominujących, obok Formica rufa i Lasius fuliginosus. Jest jednak najspokojniejsza: po trzech latach badania ich terytoriów Stukalyuk uznał ją za najmniej terytorialną z tych trzech. Małe gatunki współwystępowały z nią 1,5-2 razy częściej niż z L. fuliginosus i co najmniej trzy razy częściej niż z F. rufa. Nie znaczy to, że daje sobą pomiatać: w belgijskich kościołach gniazda L. niger zawsze znajdowały się z dala od jej gniazd, co świadczy o konkurencji o najlepsze mury.
Jedna królowa i jeden samiec
Belgijskie badanie zmierzyło pokrewieństwo genetyczne robotnic z tej samej kolonii za pomocą ośmiu markerów DNA. Średnia wartość była bardzo bliska 0,75, czyli dokładnie tej oczekiwanej, gdy wszystkie są córkami jednej królowej zapłodnionej przez jednego samca: kolonie monoginiczne i monandryczne. Był to wynik wstępny, ale zgadza się z tym, co widać w hodowli. W obrębie rodzaju jest pewien niuans: u L. niger badano pleometrozę, w której kilka królowych zakłada kolonię razem, a z czasem zostaje tylko jedna. U L. emarginatus też ją wymieniano, ale nie znaleźliśmy badania, które by ją dokumentowało. W domu nie łącz królowych.
Loty o letnim zmierzchu
Już Olivier zanotował lot godowy o zmierzchu pod koniec czerwca, a europejscy hodowcy umiejscawiają go między czerwcem a sierpniem, w ciepłe dni. Królowa z pułapki świetlnej w Tilburgu wpadła 28 lipca, a u jej bliźniaczki, L. illyricus, zaobserwowano lot krótko po zachodzie słońca. Po locie królowa zrzuca skrzydła, szuka szczeliny lub kamienia i zamyka się, by założyć kolonię. Zakładanie jest klaustralne: nie wychodzi po pokarm i wychowuje pierwsze robotnice z rezerw własnego ciała.
Królowe na wiele lat
Nie wiemy, jak długo żyje królowa L. emarginatus, bo nikt tego nie zmierzył. Jej rodzaj ma jednak najsłynniejszy rekord w myrmekologii: królowa Lasius niger żyła w laboratorium 28 lat i 9 miesięcy, co jest najdłuższą długością życia królowej w zestawieniu Laurenta Kellera z 1998 roku. Jeśli przypomina swoją krewną, dobrze prowadzona kolonia będzie Ci towarzyszyć przez wiele lat.
Rozmiary i morfologia
Według Seiferta to Lasius „raczej duży” jak na swój podrodzaj, smukły, o długich odnóżach i czułkach. Wszystkie robotnice mają podobne rozmiary (nie ma żołnierzy) i nie mają żądła.
- Ubarwienie. W formie jasnej głowa, biodra, uda i golenie od czerwonobrązowych do ciemnobrązowych; mesosoma, brzeg nadustka, trzonki czułków, petiolus i stopy pomarańczowe; gaster ciemnobrązowy. W formie ciemnej, z południa Bałkanów, niemal cała jednolicie brązowa.
- Głowa. Wydłużona, z dużymi oczami i żuwaczkami z licznymi zębami, średnio około 8-9.
- Czułki. Z długim trzonkiem, nieco dłuższym niż średni rozmiar głowy.
- Owłosienie. Sterczące włoski średniej długości na całym ciele, także na trzonku czułka (około 10) i na tylnej goleni (około 18).
- Tułów. Propodeum, czyli tylna część, tworzy kopułę wyższą niż zwykle w jej podrodzaju.
- Petiolus. Prostokątna łuska z wyciętą górną krawędzią: cecha, od której wzięła się nazwa.
- Królowa. Znacznie większa od robotnic, z tym samym wzorem ubarwienia i jasnymi skrzydłami.
Jak ją rozpoznać? Pod lupą to łatwe: L. niger nigdy nie jest dwubarwna, a drugi pospolity dwubarwny Lasius, L. brunneus, nie ma sterczących włosków ani na trzonkach czułków, ani na goleniach.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: rozmiar głowy (CS, średnia z jej długości i szerokości) 0,74-1,14 mm, średnio 0,96 mm
- Robotnice: głowa jest o 8-9% dłuższa niż szersza, a oko mierzy jedną czwartą rozmiaru głowy
- Królowa: prawie 9 mm
- Samiec: około 4,5 mm
Wymiary robotnic pochodzą z rewizji Seiferta (2020), obejmującej 154 robotnice z 61 gniazd z 14 krajów. Wymiary królowej i samca pochodzą z oryginalnego opisu Oliviera, którym Seifert posługuje się, by potwierdzić tożsamość gatunku. Rewizja nie podaje całkowitej długości robotnic, a liczby krążące w internecie nie mają jasnego źródła naukowego, więc ich nie podajemy.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
W Antomas uważamy ją za gatunek dla początkujących, co potwierdzają europejscy hodowcy. Je wszystko, rośnie szybko, dobrze znosi drobne zaniedbania, a jej zimowanie wygląda tak jak u każdej europejskiej mrówki. Do tego sprzedajemy ją jako rozwiniętą kolonię, z królową, robotnicami i czerwiem, więc omija Cię najdelikatniejszy etap: zakładanie kolonii. Nie dostaje 1/5 z dwóch powodów:
- Jest szybka i się wspina. Jej robotnice wychodzą każdą szczeliną, więc potrzebuje dobrze założonej bariery przeciwucieczkowej (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Wymaga zimowania. Co zimę musi spędzić kilka miesięcy w chłodzie (zob. „Zimowanie (diapauza)”).
I naprawdę warto. To jeden z najpiękniejszych i najaktywniejszych Lasius: jej ścieżki, szybkość i sposób rekrutacji dają mnóstwo frajdy. Jest idealna, jeśli chcesz zacząć od Lasius z nieco większym charakterem niż czarna mrówka z naszych ogrodów. Jeśli szukasz innych łatwych gatunków europejskich, zobacz też Tetramorium caespitum lub Formica rufibarbis.
Temperatura i wilgotność
- Gniazdo: 22-26 °C w sezonie aktywnym.
- Arena: temperatura pokojowa, z ciepłym punktem do około 28 °C na jednym końcu.
- Wilgotność: średnia, z gradientem: jedna część gniazda wilgotna, a reszta sucha. Arena sucha.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: strefa gniazda ciemna, a arena oświetlona, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie (diapauza): 4-5 miesięcy w 5-10 °C, na przykład od listopada do marca.
To gatunek nasłonecznionych skał i murów, z ciepłymi latami i zimnymi lub chłodnymi zimami, zależnie od regionu: od atlantyckich w Belgii po śródziemnomorskie w Grecji. Europejskie bazy danych hodowlanych podają 21-28 °C dla gniazda i średnią wilgotność; w Antomas trzymamy się 22-26 °C, z nieco cieplejszym punktem, by odtworzyć ten mur w słońcu. Jej czerw, jak u wszystkich Lasius, potrzebuje trochę wilgoci, a gradient pozwala robotnicom przenosić jaja, larwy i poczwarki tam, gdzie im najlepiej: zobaczysz, jak przenoszą je z komory do komory. Nawilżaj tylko wyznaczoną strefę, kiedy wyschnie, a nie codziennie. Przemoczone gniazdo przynosi pleśń i roztocza, a całkowicie suche hamuje rozwój czerwiu. Unikaj bezpośredniego słońca, kaloryferów i zimnych przeciągów.
Polecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik Wild od Anthouse: gipsowe gniazda, które utrzymują wilgoć i pozwalają stworzyć gradient potrzebny czerwiowi. Gips to klasyczny materiał do hodowli Lasius, a jego komory pasują do robotnic tej wielkości. Na początek, dla kolonii z 5-15 robotnicami, najmniejszy format, Qbik Wild One P 1C:
Kiedy kolonia urośnie, a u tego gatunku nie trwa to długo, rozbuduj ją o Qbik Wild Duo P 2C:
Rozbudowuj, gdy czerw zajmie wszystkie komory albo gdy zobaczysz na arenie wiele nieruchomych robotnic, którym brakuje miejsca w środku. Ale nie wyprzedzaj faktów: w ogromnym gnieździe dla małej kolonii nadmiarowe komory zamieniają się w śmietniki. Uzupełnij zestaw o suchą arenę z odrobiną piasku i gałązką lub kawałkiem kory do wspinania (tak, by nie tworzyły mostu do bariery), probówkę z wodą, poidełko na cukier i, tylko jeśli trzeba, łagodne ogrzewanie z boku gniazda, z termostatem.
Zakładanie i rozwój
W Antomas sprzedajemy kolonie z królową, w opcji „Królowa i 5-15 robotnic z czerwiem”: zapłodnioną królową z 5-15 robotnicami i czerwiem w różnych stadiach. Zakładanie klaustralne jest już za nią: królowa sama wychowała pierwsze robotnice, nanitki, które są małe, a średni rozmiar rośnie z kolejnymi pokoleniami, więc to normalne, że widać robotnice nieco różnej wielkości. Od tej chwili kolonia rośnie szybko, jeśli dobrze je i ma ciepło:
- Pierwsze lato: w 22-26 °C i przy dużej ilości białka królowa składa jaja bez przerwy, a czerw przechodzi od jaja do robotnicy w kilka tygodni.
- Jesień: składanie jaj zwalnia i to normalne, że wchodzą w zimowanie z wieloma larwami, które dokończą rozwój wiosną.
- Drugi rok: po zimowaniu wzrost gwałtownie przyspiesza. Bazy danych hodowlanych mówią o dojrzałych koloniach liczących kilka tysięcy robotnic.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu kolonii pozwól jej odpocząć kilka godzin w spokojnym, ciemnym miejscu i sprawdź, czy w probówce jest woda. Kiedy przyjdzie czas przenieść ją do formikarium, w Antomas robimy to przez wysypanie: otwieramy probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie wysypujemy królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem. Przygotuj wszystko wcześniej (założona bariera, probówka z wodą na miejscu i już nawilżona wilgotna strefa gniazda) i pracuj nad tacą, bo któraś robotnica na pewno ucieknie. Po wysypaniu robotnice od razu przenoszą czerw do gniazda, zwłaszcza jeśli strefa gniazda jest zaciemniona. Jeśli kiedyś trzeba będzie przenieść je do innego formikarium, użyj tej samej metody.
Karmienie
Słodkie płyny, zawsze dostępne. W dużej mierze żywi się spadzią, a jej apetyt na cukier jest ogromny. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny słodki płyn lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn. Używaj tradycyjnego lub domowego poidełka, w którym kropla jest „rozlana” i łatwo dostępna, i wymieniaj płyn, zanim zacznie fermentować.
Białko: im więcej, tym lepiej. To motor wzrostu i filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia rozumie, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar pokarmu gnije i przynosi pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Thermobia domestica, termofilka: mała, miękka ofiara, idealna dla młodych kolonii, takich jak te, które sprzedajemy.
- Świerszcze, Acheta domesticus, na początku pokrojone.
- Karaczany runner, Shelfordella lateralis, małe lub pokrojone.
- Mączniki, Tenebrio molitor, pokrojone.
- Muchy i Drosophila.
Małym koloniom najlepiej podawać pokarm pokrojony lub świeżo zabity; dużym także małe żywe ofiary, które dzięki szybkiej rekrutacji obezwładnią w mgnieniu oka. Kupuj owady od zaufanego dostawcy: te traktowane insektycydami mogą zabić kolonię. Woda: zawsze, w probówce z watą na arenie.
Zimowanie (diapauza)
Jako gatunek europejski L. emarginatus co roku potrzebuje zimowania (diapauzy), czyli zimowego spoczynku. W naturze Lasius z jej podrodzaju są aktywne od pierwszych słonecznych dni kwietnia do pierwszych chłodów października. Bez zimowania na dłuższą metę cierpi składanie jaj.
- Jak długo: 4-5 miesięcy, na przykład od listopada do marca.
- W jakiej temperaturze: między 5 a 10 °C, a około 7-8 °C to wygodny punkt; europejskie bazy danych hodowlanych podają podobne wartości. Sprawdzi się chłodziarka do wina, niezamarzający garaż lub zimne pomieszczenie o stabilnej temperaturze.
- Nie zimniej: u L. niger badanie porównało zimowanie w 2 °C i w 7-8 °C: królowe przeżywały tak samo, ale robotnice przeżywały gorzej przy silnym chłodzie. Nie schodź poniżej około 5 °C.
- Spokojnie: obniżaj temperaturę stopniowo, przez tydzień lub dwa, gdy kolonia zwolni jesienią, i tak samo podnoś ją na końcu.
- W trakcie zimowania: woda zawsze dostępna, trochę słodkiego płynu i żadnego białka. Niepokój kolonię jak najmniej.
- Na koniec: wróć do białka, gdy tylko zobaczysz aktywność.
Jeśli kolonia dotrze do Ciebie jesienią lub zimą, napisz do nas, a powiemy Ci, jak to zrobić w tym pierwszym roku.
Zachowanie w niewoli
Szybkie i ciekawskie. Przemierzają arenę w pełnym pędzie, od razu znajdują każdy nowy pokarm i w ciągu kilku minut tworzą do niego ścieżkę. To prawdziwy pokaz organizacji. Zobaczysz też, jak dzielą się cukrem: napełniają wole przy poidełku i rozdzielają go z ust do ust w gnieździe, z nabrzmiałym, niemal przezroczystym gasterem.
Bronią gniazda. Gdy się je otworzy lub uderzy, wychodzi wiele robotnic, by go bronić: gryzą i pryskają kwasem mrówkowym. Dla ludzi nie stanowią problemu: ich ugryzienie jest ledwie odczuwalne.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Dzięki dobremu wzrokowi szybko przyzwyczaja się do Twojej obecności. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę oraz obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej.
Sygnały alarmowe: rozwój czerwiu staje w pełni sezonu (prawie zawsze brakuje białka lub ciepła); pojawia się skraplanie pary lub pleśń (za dużo wilgoci albo zapomniane resztki) albo czerw gromadzi się w wilgotnej strefie (reszta gniazda jest zbyt sucha).
Ucieczki i bariery
Jest szybka, mała i się wspina: w naturze wchodzi po murach i pniach, a w domu wspina się po akrylu i szuka każdej szczeliny. To ta część zestawu, o którą trzeba zadbać najbardziej:
- PTFE (fluon) w górnej części ścianek areny, cienkim, ciągłym pasem: to najpewniejsza bariera dla mrówek, które się wspinają. Alternatywnie olej parafinowy lub wazelina, które trzeba odnawiać, gdy zbierze się na nich kurz.
- Dobrze dopasowana pokrywa jako druga linia obrony, z bardzo drobną siatką, jeśli ma wentylację.
- Bez szczelin i mostów: sprawdzaj połączenia, zatyczki i rurki i nie zostawiaj gałązek ani kamieni blisko bariery.
- Ostrożnie przy otwieraniu: otwieraj tylko tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie i zamykaj po skończeniu.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie żądlą: nie mają żądła. Zawsze przenoś je narzędziami entomologicznymi (miękkim pędzelkiem lub miękką pęsetą), a nie rękami, i pracuj powoli, by nie zgubić ani nie uszkodzić żadnej robotnicy, a tym bardziej królowej. Nie łącz królowych ani różnych kolonii i nie trzymaj ich z innymi gatunkami: ich kolonie są wobec siebie bardzo agresywne. I nigdy nie wypuszczaj kolonii z hodowli: choć jest rodzima w dużej części Europy, rozprzestrzenia się poza swój zasięg i jest już inwazyjna w Ameryce Północnej.
Czego nie robić
- Urządzać formikarium bez bariery przeciwucieczkowej, ze szczelinami lub ze źle dopasowaną pokrywą.
- Pomijać zimowanie, skracać je (to 4-5 miesięcy) lub prowadzić je poniżej około 5 °C.
- Przemaczać całe gniazdo lub zostawiać je całkowicie suche: wilgoć tylko w jednej części.
- Przenosić małą kolonię do zbyt dużego gniazda.
- Podawać słodkie płyny na wacie lub dopuszczać, by się skończyły.
- Podawać ciągle tego samego owada lub zostawiać nieposprzątane resztki.
- Łączyć królowe lub różne kolonie albo przenosić je rękami.
- Wypuszczać je na wolność.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Lasius emarginatus i jej rodzaju, danych o rozmieszczeniu w jej zasięgu oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Seifert, B. (2020). A taxonomic revision of the Palaearctic members of the subgenus Lasius s.str. (Hymenoptera, Formicidae). Soil Organisms 92: 15–86. doi:10.25674/so92iss1pp15
- Seifert, B. (2019). Lasius nigroemarginatus Forel, 1874 is a F1 hybrid between L. emarginatus (Olivier, 1792) and L. platythorax Seifert, 1991 (Hymenoptera, Formicidae). Beiträge zur Entomologie 69: 291–300. doi:10.21248/contrib.entomol.69.2.291-300
- Seifert, B. (1991). Lasius platythorax n. sp., a widespread sibling species of Lasius niger (Hymenoptera: Formicidae). Entomologia Generalis 16: 69–81. doi:10.1127/entom.gen/16/1991/69
- Kennett, S. M., Seifert, B., Dunn, R. R., Pierson, T. W. & Penick, C. A. (2024). The ManhattAnt: identification, distribution, and colony structure of a new pest in New York City, Lasius emarginatus. Biological Invasions 26: 2759–2772. doi:10.1007/s10530-024-03344-z
- Stukalyuk, S. V. (2015). Structure of the ant assemblages (Hymenoptera, Formicidae) in the broad-leaved forests of Kiev. Entomological Review 95: 370–387. doi:10.1134/S0013873815030094
- Stukalyuk, S. V. (2017). Stratification of the ant species (Hymenoptera, Formicidae) in the urban broadleaf woodlands of the city of Kiev. Entomological Review 97: 320–343. doi:10.1134/S001387381703006X
- Stukalyuk, S. V. (2017). Interactions of three dominant ant species, Lasius emarginatus (Ol.), Formica rufa L., and Lasius fuliginosus (Latr.) (Hymenoptera, Formicidae) among themselves and with subordinate species in broadleaf forests. Communication 1. Entomological Review 97: 747–767. doi:10.1134/S0013873817060057
- Stadler, B. & Dixon, A. F. G. (2005). Ecology and evolution of aphid-ant interactions. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 36: 345–372. doi:10.1146/annurev.ecolsys.36.091704.175531
- Offenberg, J. (2001). Balancing between mutualism and exploitation: the symbiotic interaction between Lasius ants and aphids. Behavioral Ecology and Sociobiology 49: 304–310. doi:10.1007/s002650000303
- Sommer, K. & Hölldobler, B. (1995). Colony founding by queen association and determinants of reduction in queen number in the ant Lasius niger. Animal Behaviour 50: 287–294. doi:10.1006/anbe.1995.0244
- Keller, L. (1998). Queen lifespan and colony characteristics in ants and termites. Insectes Sociaux 45: 235–246. doi:10.1007/s000400050084
- Haatanen, M.-K., van Ooik, T. & Sorvari, J. (2015). Effects of overwintering temperature on the survival of the black garden ant (Lasius niger). Journal of Thermal Biology 49–50: 112–118. doi:10.1016/j.jtherbio.2015.02.012
- Poziom trudności
- Podstawowy

