Tetramorium caespitum
Mrówka trawników nazwana przez Linneusza, która pod jedną nazwą ukrywała dziesięć gatunków. Tetramorium caespitum usypuje kopczyki na łąkach i ścieżkach całej Europy, wiosną toczy bitwy tysięcy robotnic niemal bez strat, gromadzi nasiona na zimę i przeżuwa je dla swoich larw, a jej zwiadowczynie prowadzą grupy towarzyszek do każdego znaleziska. Mała, niestrudzona i fascynująca w obserwacji: jeden z najlepszych gatunków na początek. Kolonie z królową, gotowe do wzrostu. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 1/5 – Początkujący
Mrówka trawników opisana przez Linneusza: mała, ciemna, niestrudzona i jedna z najpospolitszych mrówek Europy. Kolonia z królową, 20-30 robotnicami i czerwiem, gotowa do wzrostu. Małe gniazdo z miejscową wilgotnością (Qbik Wild One P 1C), 20-25 °C, płyny słodkie, dużo drobnego białka i trochę nasion jako uzupełnienie. Zimowanie (diapauza) przez 4-5 miesięcy w 5-10 °C. Maleńkie robotnice: bariera z oleju parafinowego i dobrze dopasowana pokrywa.
Tetramorium caespitum (Linnaeus, 1758) to jedna z najbardziej znanych mrówek Europy: mała, ciemna mrówka, która usypuje kopczyki ziemi na łąkach, między płytami chodnika albo u stóp nasłonecznionego muru. Linneusz nazwał ją Formica caespitum, od łacińskiego caespes, „murawa” lub „darń”, i dlatego po niemiecku nazywa się Rasenameise, od słowa „Rasen”, czyli trawnik. W naszym sklepie znajdziesz ją, jak zwykle, pod nazwą naukową.
Za jej skromnym wyglądem kryje się jedna z najbardziej zawiłych historii taksonomicznych w myrmekologii: pod jej nazwą ukrywało się dziesięć niemal identycznych gatunków europejskich. Prawdziwa T. caespitum jest najpospolitsza z nich, tworzy kolonie liczące tysiące robotnic, prowadzi wojny niemal bez zabijania i gromadzi nasiona na zimę. W tym poradniku oddzielamy to, co udokumentowane, od tego, co opowiadają hodowcy, i od tego, co zalecamy w Antomas. I od razu zdradzamy wniosek: to jeden z najlepszych gatunków na początek.
Biologia
Dziesięć gatunków pod jedną nazwą: kompleks T. caespitum
Przez większą część XX wieku niemal każdą małą i ciemną Tetramorium z Europy nazywano T. caespitum, najwyżej T. impurum. W 2006 roku Schlick-Steiner i jego zespół połączyli mitochondrialne DNA, morfometrię robotnic, genitalia samców i węglowodory kutykuli, czyli „zapach” każdej mrówki, i znaleźli siedem odrębnych linii. W tej samej pracy wyznaczono też neotyp T. caespitum, okaz, który dziś utrwala nazwę nadaną przez Linneusza: robotnicę zebraną w 2000 roku na zachodnim wybrzeżu Szwecji.
Przełomowa praca ukazała się w 2017 roku: Wagner i współpracownicy zbadali ponad 1400 gniazd z 31 krajów sześcioma metodami naraz, od genetyki po kształt skrzydeł królowych. Wynik: dziesięć gatunków europejskich w kompleksie, T. alpestre, T. breviscapus, T. caespitum, T. caucasicum, T. fusciclava, T. hungaricum, T. immigrans, T. impurum, T. indocile i T. staerckei, z czego dwa nowe dla nauki. Autorzy zatytułowali ją, nie bez racji, „Światło na końcu tunelu”.
W 2018 roku ten sam zespół wyjaśnił to jako przypadek kryptyczności morfologicznej: gatunki ewoluują osobno, a ich wygląd prawie się nie zmienia. Najbliższą krewną T. caespitum jest T. hungaricum; T. immigrans leży na innej gałęzi. Praktyczny wniosek: nie da się ich odróżnić gołym okiem, nawet na zdjęciu; potrzebne są pomiary pod mikroskopem albo analiza genetyczna.
„Pavement ant”? Pomyłka z T. immigrans
Po angielsku pavement ant, dosłownie „mrówka chodnikowa”, to nazwa Tetramorium żyjącej na chodnikach miast Ameryki Północnej. Przez dziesięciolecia nazywano ją T. caespitum, ale genetyka wykazała, że to T. immigrans, gatunek z kompleksu, prawdopodobnie pochodzący z Kaukazu, który podróżował razem z człowiekiem. Dlatego duża część tego, co opublikowano o „T. caespitum” w Ameryce, dotyczy T. immigrans. Natomiast w Wielkiej Brytanii i Fennoskandii żyje tylko T. caespitum, więc klasyczne badania z angielskich wrzosowisk naprawdę dotyczą naszego gatunku. W tym poradniku zaznaczamy, kiedy dana informacja pochodzi od innego gatunku z kompleksu.
Jeszcze jedno wyjaśnienie, bo w sklepie mamy dwa gatunki, które po hiszpańsku noszą tę samą potoczną nazwę. Tetramorium semilaeve to nie ten sam gatunek i nawet nie należy do kompleksu T. caespitum: tworzy własną grupę gatunków, bardziej śródziemnomorską. Łączy je potoczna nazwa i tryb życia, ale to różne mrówki.
Najpospolitsza i najbardziej wszechstronna w kompleksie
Spośród dziesięciu gatunków europejskich T. caespitum jest najpospolitsza w większej części Europy i najmniej wymagająca co do siedliska. Żyje na całym kontynencie, aż do 63° szerokości północnej, oraz na Kaukazie; w Skandynawii i Finlandii dociera do około 62° 50′ N, występuje też na Półwyspie Iberyjskim. Zasiedla łąki, pastwiska, wrzosowiska, suche murawy, winnice, odłogi, skarpy, rumowiska, żwirownie, brzegi rzek oraz widne bory sosnowe i dąbrowy; a w miastach parki, chodniki i pobocza dróg.
Wszystkie te miejsca łączy słońce: kompleks unika gęstych lasów. Wagner i współpracownicy obliczyli średnią temperaturę powietrza od maja do sierpnia w miejscach występowania każdego gatunku. Dla 465 stanowisk T. caespitum średnia wyniosła 16,1 °C, ze skrajnymi wartościami 7,9 i 21,1 °C. To gatunek umiarkowanie ciepłolubny: bardziej lubi ciepło niż T. alpestre, gatunek wysokogórski (8,6 °C), ale mniej niż T. immigrans (19,9 °C).
Widać to w terenie. Na południowym wschodzie Francji, gdzie oba gatunki żyją obok siebie, a nawet się krzyżują, T. immigrans dominuje w najbardziej zabetonowanych miejscach, prawdziwych wyspach ciepła, a dalej na północ, gdzie jest chłodniej, znika i ustępuje miejsca T. caespitum. A na wrzosowiskach południowej Anglii przez siedem lat produkcja królowych, samców i robotnic T. caespitum ściśle podążała za nasłonecznieniem w danym roku.
Budowniczka kopców, która kocha ciepłą ziemię
T. caespitum gniazduje w glebie, pod kamieniami i, rzadko, w martwym drewnie. Buduje bardziej elastycznie niż jej krewne i ma własny znak rozpoznawczy: według Wagnera i współpracowników to jedyny gatunek kompleksu, który usypuje kopce ziemi wyższe niż 10 cm. Te małe wulkany z drobnej ziemi, zwłaszcza na glebach piaszczystych, są często najlepszą wskazówką, gdzie szukać jej gniazd.
Pod ziemią gniazdo szuka ciepła. Na angielskich wrzosowiskach Brian i współpracownicy zauważyli, że kolonie umieszczały komory z czerwiem pod najbardziej nasłonecznioną ziemią i przenosiły czerw królowych i samców pod płyty łupku, które badacze kładli na ziemi. Płaskie kamienie to ich naturalny piec.
A gleba musi dobrze przepuszczać wodę. Elmes przeniósł kolonie na słabo zdrenowane fragmenty wrzosowiska: po wilgotnej zimie wychodziły z niej mocno osłabione i w końcu wybijały je sąsiednie Lasius niger. Jego wyjaśnienie: bez suchych komór spiżarnia z nasionami się psuje. Stosujemy to w formikarium (zob. „Temperatura i wilgotność”).
Spiżarnie nasion i miażdżące żuwaczki
Nie jest czystą żniwiarką jak Messor, lecz wszystkożerna i częściowo ziarnożerna: wiosną i latem poluje na drobne stawonogi i zjada padlinę, zbiera też spadź mszyc z roślin i z korzeni; pod koniec lata i jesienią znosi nasiona ziół i traw i przechowuje je w suchych komorach jako spiżarnię na zimę.
Wiosną, gdy ofiar jest jeszcze mało, robotnice przeżuwają te nasiona, by karmić larwy, jak zaobserwowali Brian i współpracownicy. Do tego potrzeba siły: dwoje polskich badaczy opisało u jej robotnic „niezwykle silne” żuwaczki i mięśnie głowy.
Zwiadowczynie, które prowadzą grupy: rozproszone przywództwo
Kiedy robotnica T. caespitum znajdzie pokarm, nie ogranicza się do zostawienia śladu chemicznego. Najpierw wraca do gniazda i wychodzi ponownie jako przewodniczka, prowadząc małą grupę towarzyszek do znaleziska. Dopiero później, gdy ślad się wzmocni, przychodzi rekrutacja masowa: kolumny robotnic, które same podążają za feromonem.
Belgijscy badacze Collignon i Detrain zbadali to szczegółowo. Do stężonego cukru wyruszało więcej grup, z dwa razy większą liczbą robotnic, które docierały dwa razy szybciej niż do cukru rozcieńczonego; a przecięty mącznik, z dostępną hemolimfą, mobilizował robotnice szybciej i w większej liczbie niż cały. Przewodniczki dostosowują rekrutację do jakości znaleziska i w ten sposób kolonia wybiera najlepsze źródło: mniejszość kieruje decyzjami wszystkich. Co prawda nawet połowa podążających gubi się po drodze, a bez przewodniczki grupa się rozpada. Połóż kroplę nektaru na arenie, a zobaczysz to sam: najpierw przychodzą małe grupy, a potem kolumna.
Terytorium znaczone zapachem
Robotnice znaczą ponadto teren, który przeszukują, feromonem z gruczołu Dufoura, w odwłoku. Znak utrzymuje się od 3 do 6 minut i jest swoisty dla gatunku, a nie dla kolonii: przyciąga każdą robotnicę T. caespitum i sprawia, że staje się bardziej agresywna wobec mrówek innych gatunków napotkanych na tym terenie. W Belgii i w Niemczech T. caespitum i jej krewna T. impurum zachowują się jak bezpośrednie rywalki.
Wiosenne wojny
Jeśli wiosną zobaczysz na chodniku albo ścieżce ciemną plamę setek lub tysięcy mrówek, które zdają się nigdzie nie iść, oglądasz jedną ze słynnych bitew Tetramorium z kompleksu. Dwie sąsiednie kolonie ścierają się na granicy swoich terytoriów: robotnice chwytają się parami żuwaczkami, przepychają, ciągną, puszczają i zaczynają od nowa. Prawie nigdy nie żądlą ani nie rozczłonkowują przeciwniczki.
Najlepiej zmierzone liczby dotyczą T. immigrans w Ameryce Północnej: wywołane bitwy trwały średnio około 44 minut, od 25 do 88, przy niewielu ofiarach, od kilkudziesięciu do stu, na tysiące uczestniczek. Nikt jeszcze nie wie, co je wywołuje ani o czym rozstrzygają; jedna z hipotez, postawiona dla innego gatunku z grupy, mówi, że walczą o najcieplejsze skrawki gleby, najlepsze do wychowu królowych i samców.
Wobec innych gatunków żadne rytuały nie obowiązują: Brian i współpracownicy widzieli, jak posuwają się szeregami, pchają barykady z ziemi w stronę rywala, a po zdobyciu pokarmu często idą dalej, aż do wrogiego gniazda. Lekcja dla hodowcy: są bardzo terytorialne i nie łączy się kolonii.
Kolonie liczące tysiące i królowa z kilkoma samcami
To duże kolonie jak na tak małą mrówkę. Na wrzosowiskach południowej Anglii Brian i współpracownicy oszacowali średnio od 7800 do 14 000 robotnic, przy koloniach liczących od 1400 do 31 000 robotnic. A ich inwestycja w rozród jest zdumiewająca: na początku lata czerw królowych i samców stanowił nawet 43-53% masy kolonii, a lata dobre i słabe następowały na przemian.
Każda kolonia ma tylko jedną królową, kopulującą z kilkoma samcami: w badaniu genetycznym we Francji średnio z 2,4, wobec 1,7 u T. immigrans. To samo badanie wykazało kolonie mieszańcowe obu gatunków, z królowymi-mieszańcami, ale bez ani jednego samca-mieszańca. W laboratorium kilka królowych może zakładać kolonię razem i rośnie ona szybciej, ale po roku zostaje tylko jedna. W Antomas nie łączymy królowych.
Loty godowe w czerwcu i lipcu
Larwy, z których wyrosną królowe i samce, rozwijają się zimą, a wiosną kolonia poświęca się głównie im. Według danych Wagnera i współpracowników dorosłe osobniki płciowe są w gnieździe średnio około 25 czerwca, z obserwacjami od końca maja do połowy sierpnia. Bezpośrednio zaobserwowane loty odbyły się 14 i 15 czerwca, ten drugi przed południem, oraz 30 czerwca, wcześnie rano. Collingwood podaje dla Skandynawii koniec czerwca i lipiec.
Królowe są znacznie większe od robotnic, pełne zapasów, i zakładają kolonię same, zamknięte w komorze: zakładanie jest klaustralne. W naturze to bardzo delikatny etap: Brian i współpracownicy przez dziesięć lat obserwacji swojego wrzosowiska nie zobaczyli ani jednej nowej kolonii.
Gospodyni pasożytów społecznych
Tak liczna mrówka jest też zasobem dla innych. T. caespitum jest naturalną gospodynią pasożytów społecznych, mrówek żyjących kosztem jej kolonii. W przeglądzie z 2017 roku w jej gniazdach pojawiają się dwa:
- Anergates atratulus, skrajny pasożyt, który nie ma robotnic: jego królowa osiedla się w kolonii Tetramorium, a robotnice gospodarza wychowują wyłącznie jej królowe i samce.
- Strongylognathus testaceus, o żuwaczkach w kształcie szabli, który żyje obok królowej gospodarza i przejmuje produkcję osobników płciowych kolonii. Mamy go w sklepie: Strongylognathus testaceus.
I konkurują ze sobą: w mieszanych koloniach laboratoryjnych robotnice T. caespitum tolerowały wprowadzone królowe Anergates, ale robotnice S. testaceus je zabijały. Według badań genetycznych pasożytnictwo społeczne pojawiło się w tym plemieniu więcej niż raz. Dla Twojej kolonii to żadne ryzyko: do zamkniętego formikarium pasożyty się nie dostaną.
Wielkość i morfologia
Mała i krępa mrówka z podrodziny Myrmicinae, z monomorficznymi robotnicami (wszystkie tej samej wielkości, bez żołnierzy) i ogromną w porównaniu z nimi królową. Oto jej cechy:
- Robotnica. Ciemnobrązowa do czarniawej, czasem nieco jaśniejsza, z jaśniejszymi nogami i czułkami. Głowę i tułów pokrywają regularne podłużne prążki, które pod lupą nadają jej „prążkowany” wygląd. Kolce propodeum, tylnej części tułowia, bardzo krótkie. Talia z dwóch węzłów, petiolusa i postpetiolusa, jak u wszystkich Myrmicinae.
- Głowa. Nieco dłuższa niż szeroka, z raczej małymi oczami. W populacjach iberyjskich prążki na głowie bywają przerywane gładkimi, błyszczącymi polami (Wagner i współpracownicy).
- Cecha kompleksu. Pod głową, tuż za otworem gębowym, przynajmniej część robotnic z każdego gniazda ma długie włoski zagięte w kształt litery „c”, kędzierzawe lub faliste. To jeden ze znaków rozpoznawczych kompleksu T. caespitum.
- Królowa. Czarniawobrązowa, z jaśniejszymi przydatkami i żuwaczkami, znacznie większa od robotnicy, z szerszym petiolusem i postpetiolusem.
- Samiec. Z głową dużo węższą od tułowia i bardzo dużymi oczami.
- Żądło. Ma je, jak przystało na Myrmicinae, ale jest tak mała, że dla hodowcy nie stanowi to żadnego problemu.
- Nagie poczwarki, bez kokonu, jak u wszystkich Myrmicinae.
Jak odróżnić ją od krewnych z kompleksu? Gołym okiem się nie da: Wagner i współpracownicy zmierzyli pod mikroskopem około dwudziestu cech każdej robotnicy, a ich klucz morfometryczny rozpoznaje ponad 97% gniazd. W swojej kolonii zobaczysz za to cechy rodzaju: prążkowaną głowę i tułów, dwa węzły w talii i ogromną królową wśród robotnic.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 2,5-4 mm
- Królowa: 6-8 mm
- Samiec: 5,5-7 mm
- Wskaźnik wielkości głowy robotnic: średnio 761 µm (591-867 µm), większy niż u większości gatunków kompleksu
Długości podaje Collingwood (1979) na podstawie materiału ze Skandynawii, gdzie żyje tylko T. caespitum. Wskaźnik wielkości głowy, łączący jej długość i szerokość, pochodzi od Wagnera i współpracowników (2017). Królowa może być dwa razy dłuższa od dużej robotnicy: to jeden z najbardziej uderzających kontrastów wielkości wśród pospolitych mrówek Europy.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 1/5 – Początkujący
W Antomas uważamy ją za jeden z najlepszych gatunków na początek. Jest odporna, je wszystko, dobrze znosi drobne błędy w temperaturze i wilgotności, a gdy kolonia złapie rytm, szybko rośnie. W hobby ma taką samą opinię: europejscy hodowcy często polecają ją jako pierwszą kolonię.
Wymaga tylko dobrej bariery przeciw ucieczkom, bo jej robotnice są maleńkie, oraz zimowania. W zamian zapewnia niemal stałą aktywność, a z latami kolonię liczącą tysiące robotnic.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 20-25 °C w sezonie aktywnym.
- Ciepły punkt: opcjonalnie, do około 28 °C na jednym końcu, żeby kolonia sama wybrała, gdzie umieścić czerw.
- Wilgotność: miejscowa, z jedną częścią gniazda wilgotną, a drugą bardziej suchą; arena sucha.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, przy normalnym cyklu dnia i nocy.
- Zimowanie (diapauza): 4-5 miesięcy, od listopada do marca, w 5-10 °C (zob. „Zimowanie”).
- Bariera przeciw ucieczkom: olej parafinowy i dobrze dopasowana pokrywa.
Gniazdo i zalecane formikarium
W Antomas zalecamy start z Qbik Wild One P 1C od Anthouse: kompaktowym gipsowym formikarium, które dobrze trzyma wilgoć i pozwala nawilżać tylko jedną jego część. Tego właśnie potrzebuje kolonia 20-30 robotnic małego gatunku: małych komór, ciemności dla czerwiu i wilgotnej strefy bez zalewania reszty.
Gdy kolonia urośnie, kolejnym krokiem jest Qbik Wild Duo P 2C: jedna komora bardziej wilgotna na czerw i druga bardziej sucha na poczwarki i nasiona.
Powiększaj, gdy zobaczysz wiele robotnic na arenie, które nie mają miejsca w środku, ale nie wcześniej: w zbyt dużym gnieździe nadmiarowe komory kończą jako śmietniki. Uzupełnij zestaw tak:
- Miejscowa wilgotność: nawilżaj tylko część gniazda, żeby zawsze została inna, bardziej sucha strefa.
- Sucha arena, z odrobiną drobnego piasku lub ziemi w rogu i jakimś płaskim kamieniem, który uwielbiają.
- Woda zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą.
- Małe poidełko na płyny słodkie, nigdy na wacie (zob. „Karmienie”).
- Bariera z oleju parafinowego i dobrze dopasowana pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
Temperatura i wilgotność
W naturze Tetramorium z kompleksu zaczynają żerować, gdy gleba przekroczy około 10 °C, najbardziej aktywne są w 20-25 °C, a wycofują się przy około 36 °C (zmierzone u T. immigrans). T. caespitum nieco mniej lubi ciepło, więc 20-25 °C w gnieździe to wygodny zakres, z cieplejszym punktem na jednym końcu dla czerwiu. Jeśli używasz ogrzewania, niech będzie łagodne, z boku i z termostatem.
Przy wilgotności kluczem jest gradient. Żyją w dobrze zdrenowanych glebach i, jak pokazał eksperyment Elmesa, podmokła gleba może pogrążyć kolonię. Hodowcy gatunków z kompleksu, przytaczani przez Mossa i współpracowników, opowiadają, że kolonie dobrze się rozwijają, gdy jaja i larwy leżą w strefie wilgotnej, a poczwarki i nasiona w suchej: dokładnie to umożliwia gipsowe gniazdo nawilżane miejscowo. Nigdy nie mocz całego gniazda (skraplanie, pleśń, roztocza), ale też nie pozwól mu całkiem wyschnąć: mały czerw szybko się odwadnia.
Karmienie
Płyny słodkie. W naturze piją spadź mszyc, a w formikarium chętnie przyjmują cukier. Urozmaicaj cukry: w Antomas zalecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu, a inny płyn słodki lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn. Używaj tradycyjnego albo domowego, małego poidełka, w którym kropla „leży” płasko i jest łatwo dostępna.
Białko: dużo i drobne. To silnik wzrostu, a zarazem filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia rozumie, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać, bo resztki jedzenia przynoszą pleśń i roztocza. Dla tak małych robotnic małe ofiary albo pokrojone na kawałki:
- Termofilka, Thermobia domestica, mała ofiara, idealna dla młodych kolonii.
- Skoczogonki, Sinella curviseta, maleńka żywa ofiara, w sam raz dla Tetramorium.
- Małe świerszcze i mączniki, pokrojone albo świeżo zabite. Przetnij mącznika: gdy hemolimfa jest dostępna, robotnice rekrutują szybciej i w większych grupach.
- Muchy i Drosophila, pokrojone dla małych kolonii.
Zmieniaj rodzaj owadów z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego, i kupuj owady u zaufanego dostawcy: owady traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Nasiona jako uzupełnienie. Od czasu do czasu podawaj kilka małych nasion (traw, kanaru, prosa), zwłaszcza pod koniec lata i jesienią, kiedy w naturze napełniają spiżarnię. Niektórzy hodowcy opowiadają, że ich kolonie uwielbiają pokruszone pestki słonecznika; inni, że ledwie tykają nasion. Nigdy jako podstawa diety, a spleśniałe usuwaj.
Woda: zawsze, w probówce z watą na arenie.
Zakładanie i wzrost kolonii
Twoja kolonia przyjeżdża już założona: królowa z 20-30 robotnicami i czerwiem. Omija Cię najdelikatniejszy etap, zakładanie klaustralne, w którym królowa, sama i zamknięta, wychowuje pierwsze robotnice z własnych zapasów.
- Jedzenie od samego początku. Przy 20-30 robotnicach jest już komu zbierać pokarm i karmić larwy.
- Tempo. Hodowcy gatunków z kompleksu mówią o nieco ponad miesiącu od jaja do robotnicy w cieple; przy dużej ilości białka kolonia może w jeden sezon kilkakrotnie się powiększyć.
- Uskrzydlone. W niewoli kolonie z kompleksu mogą produkować królowe i samce już od drugiego roku (hodowcy przytaczani przez Mossa i współpracowników): to znak zdrowej kolonii. Nie wypuszczaj ich.
- Tylko jedna królowa. Nie dodawaj królowych, robotnic ani czerwiu z innych gniazd: zostałyby zaatakowane.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu kolonii daj jej odpocząć w spokojnym i ciemnym miejscu, w 20-25 °C, i sprawdź, czy ma wodę. Do formikarium przenosimy ją w Antomas przez wysypanie: otwieramy pojemnik na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie wysypujemy królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem. Cztery rady:
- Przygotuj wszystko wcześniej: złożone formikarium, z barierą z oleju i probówką z wodą.
- Pracuj nad tacą: są tak małe, że w mgnieniu oka znikają z pola widzenia.
- Sprawdź, czy królowa wyszła: jest duża i łatwo ją zauważyć, ale upewnij się, że nie została w pojemniku.
- Spokojnie: po wysypaniu robotnice same przeniosą czerw do gniazda. Zostaw gniazdo w ciemności, żeby od razu je zajęły.
Jeśli kiedyś będziesz przenosić kolonię do innego formikarium, użyj tej samej metody.
Zimowanie
T. caespitum żyje w regionach z naprawdę mroźną zimą, a jej cykl roczny jest bardzo wyraźny: jesienią kolonia gromadzi nasiona, larwy królowych i samców spędzają zimę w gnieździe, a wiosną wszystko budzi się do życia. W Antomas zalecamy zimowanie (diapauzę) jak dla mrówki europejskiej: 4-5 miesięcy, od listopada do marca, w 5-10 °C.
- Obniżaj temperaturę stopniowo, przez tydzień lub dwa, a na koniec podnoś ją tak samo.
- Nie schodź poniżej około 5 °C: nie ma żadnej potrzeby zbliżać się do mrozu.
- W czasie zimowania: woda zawsze, jedna sucha strefa w gnieździe, mało albo wcale płynów słodkich i zero białka. Niepokój kolonię jak najmniej.
- Na koniec wróć do białka, gdy tylko zobaczysz aktywność i czerw. Kilka nasion na początku sezonu naśladuje ich wiosenną spiżarnię.
Dlaczego? Zimowanie daje odpocząć królowej i podtrzymuje naturalny rytm kolonii. W tym kompleksie larwy przyszłych królowych rozwijają się zimą i mogą potrzebować chłodu. Przy średniej letniej około 16 °C w miejscach jej występowania zima jest częścią jej życia.
Zachowanie w niewoli
Aktywne i zorganizowane. W cieple na arenie prawie zawsze coś się dzieje: szybko znajdują pokarm i rekrutują najpierw grupami, a potem kolumnami.
Spiżarnia i przestój. Jeśli dasz im nasiona, zmagazynują je w komorze, zwykle najsuchszej. Jesienią aktywność spada, a królowa ogranicza składanie jaj: to sygnał, że domaga się zimowania.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę oraz obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Lupa pokaże Ci prążki na ich głowach i różnicę wielkości między królową a jej córkami.
Sygnały alarmowe:
- Czerw, który przestaje się rozwijać albo znika w pełni sezonu: prawie zawsze brakuje białka.
- Skraplanie lub pleśń: za dużo wilgoci albo zapomniane resztki.
- Spleśniałe nasiona w gnieździe: komora ze spiżarnią jest zbyt wilgotna.
- Królowa, która przestaje składać jaja wiosną lub latem: sprawdź temperaturę, pokarm i wilgotność.
- Wiele nieruchomych robotnic na arenie, bez miejsca w środku: czas powiększyć gniazdo.
Ucieczki i bariery
Robotnice T. caespitum są maleńkie i przeciskają się przez każdą szczelinę. Nie są wielkimi wspinaczkami po gładkich powierzchniach, ale nie warto na tym polegać: wystarczy jedna szczelina albo brudna bariera, żeby uciekły. W Antomas zalecamy:
- Cienki, ciągły pas oleju parafinowego w górnej części ścianek areny. Odnawiaj go, gdy tylko zbierze się na nim kurz lub resztki: brudna bariera to most.
- Dobrze dopasowana pokrywa jako druga linia obrony.
- Żadnych szczelin: sprawdzaj złącza, zatyczki i rurki. Tam, gdzie nie przejdzie duża mrówka, przejdzie Tetramorium.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most w pobliżu bariery: żadnych kamieni ani patyczków opartych o ścianki.
- Ostrożnie przy otwieraniu: otwieraj tylko tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie i zamykaj po skończeniu.
Obsługa i bezpieczeństwo
Dla hodowcy są nieszkodliwe. Mają żądło, jak wszystkie Myrmicinae, ale są tak małe, że ich użądlenie ledwie się czuje, o ile w ogóle przebiją skórę. Przenoś je narzędziami entomologicznymi, na przykład miękkim pędzelkiem, a nie rękami: bardzo łatwo je zgnieść albo zgubić. Nie łącz różnych kolonii. I choć to gatunek europejski, nie wypuszczaj go na wolność: przenoszenie mrówek z jednej populacji do drugiej zaburza miejscowe populacje, a w tym kompleksie są gatunki, które żyją obok siebie, a nawet się krzyżują.
Czego nie robić
- Moczyć całego gniazda albo zostawiać go podmokłego, zwłaszcza zimą: potrzebują suchej strefy.
- Pozwalać, by gniazdo całkiem wyschło: mały czerw się odwadnia.
- Przenosić kolonię do gniazda zbyt dużego jak na jej wielkość.
- Podawać płyny słodkie na wacie albo dopuszczać, by się skończyły.
- Podawać ciągle tego samego owada, zbyt duże ofiary albo zostawiać nieuprzątnięte resztki.
- Opierać dietę na nasionach albo zostawiać spleśniałe nasiona w gnieździe.
- Pomijać zimowanie albo przeprowadzać je gwałtownie.
- Zaniedbywać barierę przeciw ucieczkom: przy tak małych robotnicach brudna lub dziurawa bariera to pewna ucieczka.
- Łączyć kolonie albo dodawać królowe, robotnice lub czerw z innych gniazd.
- Brać je do rąk albo wypuszczać na wolność.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Tetramorium caespitum i jej kompleksie gatunków oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Oprócz poniższej listy korzystaliśmy z prac bez DOI: rewizji kompleksu autorstwa Wagnera i współpracowników (2017, Myrmecological News 25: 95–129), fauny Collingwooda (1979, Fauna Entomologica Scandinavica 8) i opracowania Seiferta o mrówkach Europy Środkowej. Najważniejsze źródła:
- Schlick-Steiner, B. C. et al. (2006). A multidisciplinary approach reveals cryptic diversity in Western Palearctic Tetramorium ants (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 40: 259–273. doi:10.1016/j.ympev.2006.03.005
- Wagner, H. C. et al. (2018). Evolution of morphological crypsis in the Tetramorium caespitum ant species complex (Hymenoptera: Formicidae). Scientific Reports 8: 12547. doi:10.1038/s41598-018-30890-z
- Moss, A. D., Swallow, J. G. & Greene, M. J. (2022). Always under foot: Tetramorium immigrans (Hymenoptera: Formicidae), a review. Myrmecological News 32: 75–92. doi:10.25849/myrmecol.news_032:075
- Brian, M. V., Hibble, J. & Stradling, D. J. (1965). Ant pattern and density in a southern English heath. Journal of Animal Ecology 34: 545–555. doi:10.2307/2448
- Brian, M. V., Elmes, G. & Kelly, A. F. (1967). Populations of the ant Tetramorium caespitum Latreille. Journal of Animal Ecology 36: 337–342. doi:10.2307/2917
- Brian, M. V. & Elmes, G. W. (1974). Production by the ant Tetramorium caespitum in a southern English heath. Journal of Animal Ecology 43: 889–903. doi:10.2307/3542
- Elmes, G. W. (1971). An experimental study on the distribution of heathland ants. Journal of Animal Ecology 40: 495–499. doi:10.2307/3258
- Collignon, B. & Detrain, C. (2010). Distributed leadership and adaptive decision-making in the ant Tetramorium caespitum. Proceedings of the Royal Society B 277: 1267–1273. doi:10.1098/rspb.2009.1976
- Collignon, B. & Detrain, C. (2014). Accuracy of leadership and control of the audience in the pavement ant Tetramorium caespitum. Animal Behaviour 92: 159–165. doi:10.1016/j.anbehav.2014.03.026
- Cammaerts, M.-C. & Cammaerts, R. (2000). Foraging area marking in two related Tetramorium ant species (Hymenoptera: Formicidae). Journal of Insect Behavior 13: 679–698. doi:10.1023/A:1007891910530
- Cordonnier, M. et al. (2020). Effects of urbanization–climate interactions on range expansion in the invasive European pavement ant. Basic and Applied Ecology 44: 46–54. doi:10.1016/j.baae.2020.02.003
- Cordonnier, M. et al. (2020). Multiple mating in the context of interspecific hybridization between two Tetramorium ant species. Heredity 124: 675–684. doi:10.1038/s41437-020-0310-3
- Sanetra, M. & Buschinger, A. (2000). Phylogenetic relationships among social parasites and their hosts in the ant tribe Tetramoriini (Hymenoptera: Formicidae). European Journal of Entomology 97: 95–117. doi:10.14411/eje.2000.017
- Purkart, A. et al. (2022). Laboratory observations on Anergates atratulus (Schenck, 1852): mating behaviour, incorporation into host colonies, and competition with Strongylognathus testaceus (Schenck, 1852). Biologia 77: 125–135. doi:10.1007/s11756-021-00901-y
- Poziom trudności
- Początkujący

