Formica rufibarbis
„Ruda broda” nasłonecznionych łąk Europy. Formica rufibarbis jest szybka, odważna i najeżona włoskami – to łowczyni gorących gleb, która strzela kwasem mrówkowym i której mrówki amazonki pożądają jako niewolnicy… ale ona uczy się je rozpoznawać i staje się groźniejsza dokładnie wtedy, gdy nadchodzą ich najazdy. Zapyla kwiaty, sieje rośliny, a nawet pasożyt owiec wchodzi jej do głowy. W Antomas to jedna z naszych najwdzięczniejszych Formica na początek: je wszystko, rośnie z zapałem i daje się obserwować w dzień. Kolonie z królową. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
Formica „z rudą brodą” z suchych, nasłonecznionych łąk Europy: szybka, odważna, bardzo owłosiona i pożądana przez mrówki niewolnicze, przed którymi potrafi się bronić. Kolonie z królową, robotnicami i czerwiem. Gipsowe gniazdo Qbik Wild z jedną wilgotną strefą i resztą suchą, 23-27 °C z gradientem, cukier w poidełku i dużo różnorodnego białka. Zimowanie (diapauza) przez 4-5 miesięcy w 5-10 °C. Wspinają się po szkle: dobrze utrzymana bariera z oleju.
Formica rufibarbis Fabricius, 1793 to jedna z najbardziej efektownych mrówek suchych łąk Europy. Ma ciemną głowę i gaster, rudawy tułów i ciało najeżone sterczącymi włoskami, a po polankach z niską trawą i gorącym piaskiem porusza się z ogromną prędkością, polując na drobne owady i pająki. Jej kolonie żyją pod ziemią, bez kopca z gałązek, a gniazdo zdradzają jedynie małe kupki ziemi przy wejściach.
Za tym prostym wyglądem kryje się gatunek z bogatą historią naukową: to jedna z ulubionych niewolnic mrówki amazonki, broni się przed nią z agresją, która zmienia się wraz z porą roku, wyspecjalizowany pająk namierza ją po zapachu, pasożyt owiec zagnieżdża się w jej mózgu, a przy okazji sieje rośliny i przenosi pyłek z kwiatu na kwiat. W tym poradniku oddzielamy to, co udokumentowała nauka, od tego, co robią hodowcy, i od tego, co polecamy w Antomas.
Biologia
„Ruda broda”: nazwa i historia
Duński przyrodnik Johann Christian Fabricius, uczeń Linneusza, opisał ją w 1793 roku. Jej nazwa łączy łacińskie słowa rufus, „rudy”, i barba, „broda”: „ta z rudą brodą”. Należy do podrodzaju Serviformica, którego nazwa pochodzi od łacińskiego servus, „sługa”, bo to właśnie jego gatunki zwykle kończą jako niewolnice pracujące w gniazdach mrówek niewolniczych. Dalej zobaczysz, że F. rufibarbis wcale im tego nie ułatwia.
W obrębie Serviformica tworzy własną grupę, grupę F. rufibarbis, razem ze swoją europejską bliźniaczką, F. cunicularia; z F. clara, jeszcze bardziej ciepłolubną, i z kilkoma gatunkami z Azji Środkowej i Zachodniej. Przez długi czas trzy europejskie gatunki mylono ze sobą; nowoczesna rewizja grupy, podpisana w 2009 roku przez niemieckich myrmekologów Bernharda Seiferta i Rolanda Schultza, objęła pomiary prawie 1800 robotnic z 496 gniazd, żeby zaprowadzić porządek.
rufibarbis czy cunicularia? Kwestia włosków
Na pierwszy rzut oka F. rufibarbis i F. cunicularia są niemal identyczne: dwie średniej wielkości Formica z rudawym tułowiem i ciemnym gasterem. Kolor niewiele pomaga, bo bardzo się różni między populacjami. Klucz tkwi w sterczących włoskach, a Seifert i Schultz policzyli je jeden po drugim. Według ich klucza do oznaczania robotnic F. rufibarbis ma „całe ciało z licznymi sterczącymi włoskami”:
- Pronotum (przednia część tułowia): średnio około 11 włosków, wobec mniej niż 2 u F. cunicularia i F. clara.
- Mesonotum (środkowa część tułowia): około 7, wobec mniej niż 1.
- Petiolus (łuska łącząca tułów z gasterem): prawie 4, wobec żadnego lub prawie żadnego.
- Udo przedniej nogi, po wewnętrznej stronie: ponad 3, wobec mniej niż 1.
Na podstawie tych liczb i długości głowy ich wzór oddziela F. rufibarbis od pozostałych gatunków grupy z błędem zaledwie 0,5%. W praktyce: jeśli pod dobrą lupą widzisz „rozczochrany” tułów z nastroszonymi włoskami, to rufibarbis; jeśli prawie gładki, to cunicularia albo clara. Między tymi dwiema różnica jest subtelniejsza: F. cunicularia jest zwykle ciemniejsza, z większym kontrastem barw na policzkach, i żyje w miejscach nieco mniej suchych, z bujniejszą trawą.
Córka słońca: suche łąki i gorący piasek
Jej zasięg jest ogromny: według Seiferta rozciąga się od Półwyspu Iberyjskiego po zachodnią Syberię i góry Azji Środkowej; w Skandynawii dociera do około 61° szerokości północnej, a w Alpach wspina się do około 2000 m. W Hiszpanii badano ją na przykład w buczynie w Górach Kantabryjskich, gdzie była jedynym gatunkiem mrówki na badanym terenie, oraz w León.
To mrówka termofilna, ciepłolubna. Woli pastwiska z niską trawą, często na piaszczystym podłożu, a zasiedla też skarpy, pobocza dróg, nasypy kolejowe i ogrody. W porównaniu z F. cunicularia częściej spotyka się ją na piasku, przy uboższej roślinności i cieplejszej glebie, i śmielej wchodzi do miast. Na otwartych łąkach w Niemczech znaleziono ją w 44% odpowiednich miejsc, z maksymalnie 6 gniazdami na 100 m².
To, że lubi słońce, nie znaczy, że wychodzi o każdej porze. W 2024 roku zespół z Uniwersytetu w Moguncji przez wiele miesięcy obserwował 12 kolonii F. rufibarbis i dwóch sąsiednich gatunków, w tym Lasius niger. Przy wysokich temperaturach żerowanie F. rufibarbis słabło, a L. niger nie; za to w ciągu sezonu aktywność L. niger spadała znacznie mocniej niż jej. Żadna z nich nie wygrywa zawsze: zależnie od pory dnia, upału i pory roku przewaga przechodzi na drugą stronę, i dzięki temu mogą współżyć na tej samej łące.
Niewolnica, która się broni
Jak inne Serviformica, F. rufibarbis pada ofiarą dwóch europejskich mrówek niewolniczych: Formica sanguinea i amazonki, Polyergus rufescens. Obie napadają na jej gniazda, kradną poczwarki i wychowują robotnice, które się z nich wylęgają, a te pracują dla obcej kolonii jak dla własnej. Zresztą amazonki z Antomas żyją z mieszanką niewolnic F. rufibarbis, F. fusca i F. gerardi.
Ale nie jest łatwą ofiarą. Seifert opisuje ją jako bardziej agresywną od F. cunicularia i lepiej broniącą się przed pasożytami społecznymi. A badanie z 2004 roku, kierowane przez włoską myrmekolożkę Patrizię d'Ettorre, wykazało coś zaskakującego: jej agresja wobec amazonki zmienia się z porą roku.
- Robotnice z terenów bez amazonek atakowały Polyergus bardzo agresywnie przez cały rok.
- Robotnice z terenów zasiedlonych przez pasożyta mocno zwiększały agresję właśnie w sezonie najazdów i zakładania nowych kolonii amazonek.
Wykrycie i zabicie zwiadowczyni Polyergus albo królowej, która próbuje się wkraść, może uratować kolonię przed splądrowaniem: jej system rozpoznawania dostosowuje się do ryzyka.
Chemia niewolnictwa
Mrówki rozpoznają się po zapachu kutykuli, cienkiej warstwy węglowodorów, która działa jak „dowód osobisty” kolonii. F. rufibarbis to jeden z gatunków, na których najlepiej zbadano, jak te dowody mieszają się w gnieździe mrówek niewolniczych:
- W 1993 roku francuskie badaczki C. Habersetzer i A. Bonavita-Cougourdan wykazały, że amazonka i jej niewolnice F. rufibarbis zachowują odrębne profile chemiczne. Niewolnice tracą częściowo „podpis” swojej kolonii macierzystej, ale nie przejmują podpisu Polyergus.
- W 2004 roku ta sama grupa z Marsylii zauważyła, że gdy niewolnice opiekują się amazonkami, te wytwarzają więcej węglowodorów typowych dla Formica. Nie „kradną” ich przez kontakt: produkują je same, pobudzone wspólnym życiem.
Pająk, który znajduje ją po zapachu
Mrówki naziemne mają bardzo wyspecjalizowanych wrogów. Pająki z rodzaju Zodarion jedzą wyłącznie mrówki, a w 2012 roku zespół z Uniwersytetu Masaryka w Brnie wykazał, że Zodarion rubidum kieruje się węchem. W olfaktometrze pająki szły w stronę powietrza niosącego zapach F. rufibarbis i jednego gatunku Lasius, ale nie czterech innych gatunków. Wabik pochodził z gastra mrówki, a dokładnie z gruczołu Dufoura, a mieszanina dwóch jego związków, octanu decylu i undekanu, wystarczała, by je przyciągnąć. Najciekawsze: ta sama mieszanina sprawia, że same F. rufibarbis mniej się ruszają. Pająk „podsłuchuje” sygnał przeznaczony dla innych mrówek.
Robak, który wchodzi jej do głowy
Jedna z najdziwniejszych historii biologii ma w roli głównej F. rufibarbis. Dicrocoelium dendriticum, mała przywra wątrobowa, to płaziniec żyjący w wątrobie owiec i innych roślinożerców. Żeby do nich trafić, przechodzi najpierw przez ślimaka, a potem przez mrówkę, która połyka jej larwy. Prawie wszystkie otorbiają się w odwłoku, ale jedna osiedla się w głowie: to tak zwany „robak mózgowy”. Zarażona mrówka wspina się na trawę i, gdy robi się chłodniej, zostaje uczepiona żuwaczkami, nieruchoma, w stanie, który badacze nazywają tężyczką, dokładnie tam, gdzie może ją zjeść owca.
W 2011 roku zespół CSIC w León opracował test genetyczny do wykrywania pasożyta w ślimakach i mrówkach i sprawdził go na F. rufibarbis i F. pratensis: znaleziono jego larwy w odwłoku i „robaka mózgowego” w głowie mrówek zebranych w stanie tężyczki. To ciekawostka terenowa: w formikarium, bez ślimaków i owiec, cykl nie może się zamknąć.
Zapylaczka i siewczyni
Mrówki prawie nigdy nie zapylają, ale są wyjątki. W 1986 roku szwedzki badacz L. Svensson obserwował F. rufibarbis odwiedzające maleńkie kwiaty Scleranthus perennis, rośliny piaszczysk. Oznaczył pyłek barwnikami fluorescencyjnymi i stwierdził, że robotnice przenosiły go z kwiatu na kwiat, nawet ten zebrany podczas wcześniejszych wizyt.
Sieje też rośliny. Wiele roślin leśnych ma nasiona z pożywnym wyrostkiem, elajosomem, który przyciąga mrówki: zabierają je, zjadają nagrodę i zostawiają nasiono z dala od rośliny macierzystej. W buczynie w Górach Kantabryjskich José Guitián i José Luis Garrido zauważyli, że F. rufibarbis, jedyna mrówka w tym miejscu, zbierała te nasiona głównie na początku lipca, a rośliny zależne od mrówek kwitły około czterech tygodni wcześniej niż pozostałe. Ich hipoteza: dopasowały swój kalendarz do kalendarza swojej siewczyni.
Trucizna złotokapu
Jak prawie wszystkie Formica, uzupełnia dietę spadzią mszyc. W 1991 roku Árpád Szentesi i Michael Wink prześledzili drogę toksycznych alkaloidów złotokapu zwyczajnego, Laburnum anagyroides, bardzo trującego krzewu ozdobnego. Mszyce wysysające jego sok gromadzą je w sobie, a robotnice F. rufibarbis, F. cunicularia i L. niger, które je odwiedzały albo zlizywały spadź z liści, też miały je w sobie. Mrówki, nie jedząc rośliny, nosiły jej truciznę.
Kwas mrówkowy: broń i środek dezynfekujący
Nie ma żądła. Jak wszystkie mrówki z podrodziny Formicinae, jako broni używa kwasu mrówkowego, który rozpyla przez acidoporus, małą dyszę na końcu gastra, i do tego szybko gryzie. W 2020 roku wykazano u kilku gatunków z tej podrodziny, że podczas czyszczenia połykają też własny kwas: w ten sposób utrzymują kwaśne wole, „żołądek społeczny”, w którym przechowują pokarm do rozdzielenia, i odfiltrowują drobnoustroje, które z nim trafiają.
Jedna królowa, letni lot i tysiące robotnic
Samce i uskrzydlone królowe wychodzą z gniazda na lot godowy między połową czerwca a początkiem sierpnia, według Seiferta. Po kopulacji królowa odrywa sobie skrzydła, szuka szczeliny pod ziemią i zakłada kolonię sama, w sposób klaustralny: zamyka się w małej komorze i wychowuje pierwsze robotnice, nie wychodząc po pokarm, korzystając z zapasów własnego ciała i mięśni skrzydeł, już bezużytecznych. Czasem kilka królowych zakłada kolonię razem, co specjaliści nazywają pleometrozą.
Według Seiferta każda kolonia zajmuje tylko jedno gniazdo, bez kolonii satelitarnych, a dojrzała kolonia ma zwykle od 1000 do 3000 robotnic, więcej niż kolonie F. cunicularia. Zwykle jest jedna królowa, choć gatunek jest nieco bardziej poliginiczny od swojej bliźniaczki: nierzadko trafia się więcej niż jedna. Larwy, jak u wszystkich Formica, przędą jedwabny kokon, zanim przemienią się w poczwarki, a świeżo wylęgnięte robotnice są blade i ciemnieją w ciągu kilku dni.
Pospolita na kontynencie, klejnot w Wielkiej Brytanii
W dużej części Europy to zwykła mrówka. W Wielkiej Brytanii natomiast jest na skraju wyginięcia: kolonie przetrwały tylko na wyspach Scilly i na jednym wrzosowisku w Surrey, na południu Anglii. Ma własny plan ochrony, a od 2006 roku londyńskie zoo hoduje kolonie z wysp w specjalnych warunkach, by wzmocnić populację w Surrey.
Wielkość i morfologia
To średniej wielkości, smukła Formica o długich nogach i dużych oczach, stworzona do biegania po gorącym podłożu. Robotnice są monomorficzne: nie ma żołnierzy ani odrębnych kast, choć w jednej kolonii żyją robotnice dość różnej wielkości.
- Ubarwienie. Głowa i gaster od matowej czerni do ciemnego brązu; tułów rudawy, od czerwieni wpadającej w czerń po żywą czerwień, zależnie od populacji i robotnicy. Małe robotnice są zwykle ciemniejsze i czasem przypominają F. fusca, która jest cała czarna.
- Owłosienie. Jej cecha rozpoznawcza: liczne sterczące włoski na pronotum, mesonotum, petiolusie i wewnętrznej stronie przednich ud (zob. „rufibarbis czy cunicularia?”).
- Petiolus. Pionowa łuska między tułowiem a gasterem, typowa dla rodzaju.
- Bez żądła. Na końcu gastra ma acidoporus, przez który rozpyla kwas mrówkowy.
- Królowa. Znacznie większa, z tułowiem rozbudowanym przez mięśnie lotne i z bliznami po skrzydłach, które straciła.
- Samiec. Ciemny, uskrzydlony, z małą głową; pojawia się tylko w okresie lotów.
Są inne podobne dwubarwne Formica: oprócz F. cunicularia i F. clara można ją pomylić z F. pratensis, z grupy rudych mrówek leśnych, która buduje kopce z resztek roślinnych. F. sanguinea z kolei ma rudawą głowę i wcięcie na brzegu nadustka (clypeus), przedniej płytki głowy.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 4,5-7 mm
- Królowa: 9-11 mm
- Samiec: 9-10 mm
- Długość trzonka czułka robotnic: 1,64-1,74 mm (1,56-1,68 mm u F. cunicularia)
Długości ciała pochodzą z podstawowej pracy Bernharda Seiferta o mrówkach Europy Środkowej i Północnej (2007); długości trzonka – z prac Seiferta i z jego rewizji grupy wspólnie ze Schultzem (2009).
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
To jedna z najwdzięczniejszych Formica na początek. W Antomas oceniamy ją na 2/5:
- Je wszystko i od razu przyjmuje węglowodany oraz bardzo różnorodne ofiary.
- Jest odporna i dobrze znosi ciepło i suchość areny.
- Sprzedajemy ją z robotnicami i czerwiem, więc omijasz najdelikatniejszy etap, zakładanie kolonii.
Wymaga za to porządku: starannie utrzymanej bariery, prawdziwego zimowania i dużo białka. W zamian daje się obserwować: jest aktywna w dzień, odważna, a jej polowania widać gołym okiem.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 23-27 °C w sezonie aktywnym, z gradientem: jeden cieplejszy punkt, 28-30 °C, i jeden chłodniejszy. To gatunek gorących gleb, a w cieple czerw rozwija się dużo szybciej.
- Ogrzewanie: kabel grzewczy lub mata grzewcza z termostatem, z boku albo pod częścią gniazda, nigdy pod wilgotną strefą.
- Wilgotność: jedna część gniazda wilgotna, reszta sucha. Arena sucha.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: wystarczy zostawić ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie (diapauza): 4-5 miesięcy, od listopada do marca, w 5-10 °C (zob. „Zimowanie: prawdziwa zima”).
Wilgotność: sucho na zewnątrz, wilgotno w jednym kącie
W naturze żyje na suchych, piaszczystych glebach, ale jej gniazdo schodzi na kilka piędzi pod ziemię, gdzie wilgotność jest większa i stabilniejsza. W formikarium trzeba to naśladować: jeden wilgotny kąt, do którego kolonia może przenieść jaja i małe larwy, oraz suche, przewiewne komory na poczwarki, które u Formica są w kokonach i które hodowcy zwykle widzą w najsuchszych miejscach. Pozwól kolonii wybrać: to, gdzie układa każdy rodzaj czerwiu, jest najlepszą wskazówką do regulacji wilgotności i ciepła. Jeśli całe gniazdo jest mokre, pojawiają się skraplanie, pleśń i roztocza; jeśli całkiem wyschnie, cierpi młody czerw.
Polecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik Wild od Anthouse: gniazda gipsowe, które pozwalają utrzymać jedną strefę wilgotną i drugą suchą, i modułowe, rosnące razem z kolonią. To te same, które polecamy dla naszych amazonek, których niewolnicami są właśnie te Formica.
1. Na początek: Qbik Wild One P 1C. Mały gipsowy moduł, około 6,8 × 6,8 cm i 5 cm wysokości, z punktem nawilżania uzupełnianym wodą. To w sam raz dla królowej z 5-15 robotnicami i jej czerwiem.
2. Na dalszy rozwój: Qbik Wild Duo P 2C. Dwa razy większy, na czas, gdy kolonia przekroczy kilkadziesiąt robotnic i zacznie gromadzić czerw na arenie. Nawilżaj tylko jedną część, a resztę zostaw suchą.
Uzupełnij zestaw o suchą, przestronną arenę z cienką warstwą piasku, płaskim kamieniem i gałązką z dala od ścianek; barierę i dobrze dopasowaną pokrywę; probówkę z wodą oraz poidełko na płyny z cukrem, nigdy na wacie.
Przyjazd i przeprowadzka
Twoja kolonia przyjeżdża w probówce ze swoją królową, robotnicami i czerwiem. Po odbiorze zostaw ją na jeden dzień w spokojnym, ciemnym miejscu, w 22-26 °C, i sprawdź, czy za watą w probówce jest woda. Jeśli chcesz, możesz od pierwszego dnia podłączyć probówkę do areny i od razu podać pokarm.
Do gniazda przenosimy ją w Antomas przez wysypanie: przy zmontowanym, nawilżonym Qbik Wild z gotową barierą otwiera się probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie wysypuje królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem. Pracuj nad tacą, bo są bardzo szybkie, i zostaw komory zaciemnione: wkrótce wniosą czerw do środka.
Karmienie
Białko: im więcej, tym lepiej. W naturze to przede wszystkim łowczyni: owady i pająki, które czasem ciągnie kilka robotnic naraz. Jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, w Antomas polecamy przekarmiać: kolonia uznaje, że ma zasobów pod dostatkiem, i wychowuje czerw szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przesadzać, bo nadmiar gnije i sprowadza pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Thermobia domestica – mała ofiara, idealna dla młodych kolonii, takich jak te, które wysyłamy.
- Świerszcze, pocięte lub małe.
- Karaczany Blaptica dubia lub Shelfordella lateralis, małe lub pocięte.
- Mączniki, rozcięte lub pocięte.
- Muchy i Drosophila, na które chętnie polują.
Kupuj owady u sprawdzonego dostawcy, nigdy dzikie, bo mogą przynieść pestycydy lub pasożyty. Usuwaj resztki w ciągu około 24 godzin.
Cukier, urozmaicony. W naturze pije spadź mszyc; w domu polecamy w Antomas nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny płyn z cukrem lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, która pleśnieje i od razu psuje płyn: lepsze jest tradycyjne lub domowe poidełko, w którym kropla jest „rozlana” i łatwo dostępna. A woda zawsze w probówce z watą na arenie.
Wzrost: czego się spodziewać
Ponieważ kolonia przyjeżdża z robotnicami, od pierwszego dnia wychodzi żerować, a w cieple i przy białku czerw szybko się rozwija. Królowa składa jaja głównie wiosną i latem, a pierwsze robotnice młodej kolonii są małe; w miarę wzrostu wylęgają się większe. Tempo zależy od ciepła i przede wszystkim od białka: pierwsze miesiące są spokojne, a gdy kolonia przekroczy kilkadziesiąt robotnic, żerowanie się zwielokrotnia i wzrost przyspiesza. W naturze dojrzała kolonia osiąga kilka tysięcy robotnic, więc będziesz mieć Formica na wiele lat.
Zimowanie: prawdziwa zima
To mrówka europejska, żyjąca od śródziemnomorskich łąk po Skandynawię i góry na wysokości 2000 m: wszędzie spędza zimę w bezruchu pod ziemią. W Antomas zalecamy zimowanie (diapauzę) przez 4-5 miesięcy, mniej więcej od listopada do marca, w 5-10 °C, najlepiej bliżej dolnej granicy (5-8 °C). Uszanuj ten odpoczynek: to on przygotowuje królową do dobrego składania jaj wiosną.
- Przygotuj ją jesienią: dobrze ją nakarm, a gdy spadnie składanie jaj i aktywność, stopniowo zmniejszaj ogrzewanie przez tydzień lub dwa.
- Od 5 do 10 °C: sprawdzi się nieogrzewany pokój, garaż zabezpieczony przed mrozem albo chłodziarka do wina.
- Woda zawsze i trochę cukru, jeśli się ruszają; białka wcale lub prawie wcale.
- Pilnuj jej tak samo: co tydzień sprawdzaj wodę i kolonię.
- Stopniowe budzenie: w marcu powoli podnoś temperaturę i wróć do białka, gdy tylko pojawi się aktywność i czerw.
Zachowanie w niewoli
Szybkie i odważne. Robotnice przeszukują arenę z ogromną prędkością, atakują ofiary większe od siebie, a gdy otwierasz formikarium, wychodzą go bronić z uniesionym gastrem, gotowe rozpylić kwas. Z czasem przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich. Wystarczy zostawić ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę i często, delikatnie je obserwować: to najlepszy sposób, by w porę zauważyć każdy problem.
Sygnały alarmowe:
- Czerw, który stoi w miejscu poza zimowaniem: prawie zawsze brakuje białka lub ciepła.
- Cały czerw stłoczony przy wilgotnej strefie, a reszta gniazda wyschnięta: za mało wilgoci.
- Skroplona para lub pleśń: za dużo wilgoci albo zapomniane resztki.
- Robotnice i czerw gromadzące się na arenie: czas na rozbudowę.
Ucieczki i bariery
Formica świetnie się wspinają, a F. rufibarbis wchodzi nawet po pionowym szkle. W Antomas polecamy dobrze utrzymaną barierę z oleju parafinowego:
- Cienki, ciągły pas w górnej części ścianek areny. Sprawdzaj go co tydzień i odnawiaj, gdy zbierze się na nim kurz, piasek lub resztki.
- Piasek z dala od ścianek: ziarenka przyklejone do bariery tworzą mosty.
- Dobrze dopasowana pokrywa jako druga linia obrony i żadnych szczelin w łącznikach, korkach i rurkach.
- Nic, co może posłużyć za most: żadnych gałązek ani kamieni opartych w pobliżu bariery.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie żądlą, bo nie mają żądła, ale gryzą i rozpylają kwas mrówkowy, który trochę piecze na wrażliwej skórze albo w małej rance. Przenoś je narzędziami entomologicznymi, takimi jak miękki pędzelek lub długa pęseta, nigdy rękami, i nie zbliżaj twarzy przy otwieraniu. Nie łącz różnych kolonii: zaatakują się. I choć to gatunek europejski, nigdy nie wypuszczaj kolonii ani jej uskrzydlonych osobników: w każdym regionie żyją własne populacje, których lepiej nie zaburzać.
Masz amazonki? Ten gatunek to jedna z naturalnych niewolnic Polyergus rufescens: własna kolonia może Ci dostarczać kokonów do odnawiania ich niewolnic. Jeśli szukasz innej europejskiej Formica, zobacz też Formica gerardi.
Czego nie robić
- Zaniedbywać bariery lub zostawiać piasku przy ściankach: wspinają się po szkle.
- Moczyć całego gniazda albo zostawiać go zupełnie suchego: wilgoć tylko w jednej części.
- Trzymać jej bez ogrzewania lub bez gradientu w sezonie aktywnym.
- Pomijać zimowania albo robić je w zbyt wysokiej temperaturze.
- Skąpić białka, gdy są larwy, albo dawać ciągle tego samego owada.
- Podawać płynów z cukrem na wacie albo pozwalać, by się skończyły.
- Zostawiać resztek pokarmu dłużej niż dobę.
- Podawać dzikich owadów.
- Łączyć kolonii albo dotykać ich rękami.
- Wypuszczać ich na wolność lub uwalniać uskrzydlonych osobników.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Formica rufibarbis i jej grupie, podstawowej pracy B. Seiferta o mrówkach Europy Środkowej i Północnej (2007) oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Seifert, B. & Schultz, R. (2009). A taxonomic revision of the Formica rufibarbis Fabricius, 1793 group (Hymenoptera: Formicidae). Myrmecologische Nachrichten 12: 255–272. Opis gatunku: doi:10.5281/zenodo.8320345
- D'Ettorre, P., Brunner, E., Wenseleers, T. & Heinze, J. (2004). Knowing your enemies: seasonal dynamics of host–social parasite recognition. Naturwissenschaften 91: 594–597. doi:10.1007/s00114-004-0573-1
- Habersetzer, C. & Bonavita-Cougourdan, A. (1993). Cuticular spectra in the slave-making ant Polyergus rufescens and the slave species Formica rufibarbis. Physiological Entomology 18: 160–166. doi:10.1111/j.1365-3032.1993.tb00463.x
- Bonavita-Cougourdan, A., Rivière, G., Provost, E., Bagnères, A.-G., Roux, M., Dusticier, G. & Clément, J.-L. (1996). Selective adaptation of the cuticular hydrocarbon profiles of the slave-making ants Polyergus rufescens Latr. and their Formica rufibarbis Fab. and F. cunicularia Latr. slaves. Comparative Biochemistry and Physiology B 113: 313–329. doi:10.1016/0305-0491(95)02029-2
- Bonavita-Cougourdan, A., Provost, E., Rivière, G., Bagnères, A.-G. & Dusticier, G. (2004). Regulation of cuticular and postpharyngeal hydrocarbons in the slave-making ant Polyergus rufescens: effect of Formica rufibarbis slaves. Journal of Insect Physiology 50: 285–293. doi:10.1016/j.jinsphys.2004.01.004
- Menges, V., Rohovsky, M., Rojas Feilke, R. & Menzel, F. (2024). Species-specific behavioural responses to environmental variation as a potential species coexistence mechanism in ants. Proceedings of the Royal Society B 291: 20240439. doi:10.1098/rspb.2024.0439
- Cárdenas, M., Jiroš, P. & Pekár, S. (2012). Selective olfactory attention of a specialised predator to intraspecific chemical signals of its prey. Naturwissenschaften 99: 597–605. doi:10.1007/s00114-012-0938-9
- Martínez-Ibeas, A. M., Martínez-Valladares, M., González-Lanza, C., Miñambres, B. & Manga-González, M. Y. (2011). Detection of Dicrocoelium dendriticum larval stages in mollusc and ant intermediate hosts by PCR, using mitochondrial and ribosomal internal transcribed spacer (ITS-2) sequences. Parasitology 138: 1916–1923. doi:10.1017/S0031182011001375
- Svensson, L. (1986). Secondary pollen carryover by ants in a natural population of Scleranthus perennis (Caryophyllaceae). Oecologia 70: 631–632. doi:10.1007/BF00379916
- Guitián, J. & Garrido, J. L. (2006). Is early flowering in myrmecochorous plants an adaptation for ant dispersal? Plant Species Biology 21: 165–171. doi:10.1111/j.1442-1984.2006.00162.x
- Szentesi, Á. & Wink, M. (1991). Fate of quinolizidine alkaloids through three trophic levels: Laburnum anagyroides (Leguminosae) and associated organisms. Journal of Chemical Ecology 17: 1557–1573. doi:10.1007/BF00984688
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Poziom trudności
- Podstawowy

