Pogonomyrmex barbatus
Miasto bez królów, które rządzi się samo. Pogonomyrmex barbatus to jedna z najlepiej zbadanych mrówek na planecie: na pustyniach południowo-zachodniej Ameryki Północnej jej kolonie decydują, ile robotnic wyruszy po nasiona, za pomocą kodu kontaktów czułkami, który przypomina system regulujący ruch w internecie. Oczyszczają krąg gołej ziemi przed wejściem, w suche dni oszczędzają wodę i przekazują tę ostrożność córkom, a ich królowa może panować nawet trzydzieści lat. Ruda, krzepka i uzbrojona w groźne żądło, to legenda nauki dla hodowców, którzy umieją ją uszanować. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Żniwiarka z suchych muraw i pustyń południowo-zachodniej Ameryki Północnej, jedna z najlepiej zbadanych mrówek na świecie: jej kolonie same, bez niczyich poleceń, decydują, ile robotnic wyjdzie po nasiona, licząc spotkania z tymi, które wracają z ładunkiem. Przyjeżdżają z królową, robotnicami i czerwiem. W domu wystarczy jej QBIK ONE ze średnimi korytarzami lub Qbik Wild One P 1C (później QBIK DUO), 25-30 °C z jednym bokiem nagrzanym do 30-32 °C i regulowanym termostatem, komora czerwiu lekko wilgotna i spichlerz zawsze suchy, drobne lub łamane nasiona, dużo białka, gdy są larwy, cukier raz lub dwa razy w miesiącu w poidełku, woda zawsze w probówce i zimowanie przez 3-4 miesiące w 10-15 °C. Jej użądlenie bardzo boli: zawsze narzędzia, bariera z oleju mineralnego i pokrywa. To nie jest gatunek do domów z małymi dziećmi lub zwierzętami ani dla osób uczulonych na użądlenia błonkówek.
Pogonomyrmex barbatus (Smith, 1858), po angielsku red harvester ant, to duża i krzepka żniwiarka z suchych muraw, zarośli i pustyń południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych i północnego Meksyku. Jej robotnice, ciepło czerwone, z głową pokrytą drobnymi bruzdami, oczyszczają wokół wejścia krąg nagiej ziemi i co rano wychodzą zbierać nasiona, które magazynują pod ziemią na miesiące niedostatku. To gatunek siostrzany Pogonomyrmex rugosus, z którym dzieli region, wielkość i tryb życia, choć nie tę samą glebę.
Wyjątkowa jest jednak z innego powodu: niewiele mrówek na świecie poznano tak dokładnie. Od 1985 roku ekolożka Deborah Gordon z Uniwersytetu Stanforda i jej zespół rok po roku liczą kolonie na tym samym poletku i dzięki tej pracy wiemy, jak długo żyje kolonia, kiedy zaczyna się rozmnażać, jak robotnice decydują, czy wyjść po pokarm, choć nikt nimi nie kieruje, i dlaczego ostrożna kolonia zostawia więcej potomstwa niż śmiała. W domu to wdzięczny ziarnojad, bardzo aktywny i łatwy w karmieniu, a także świetna okazja, by na własne oczy zobaczyć to, co odkryły te badania. Ale uwaga: jej żądło wymaga szacunku.
Biologia
Poletko na pustyni liczone od 1985 roku
Na poletku na południowym zachodzie Nowego Meksyku, liczonym od 1985 roku, prostokąt o powierzchni około 10 hektarów (250 × 375 m) mieści około 300 kolonii P. barbatus. Każdego lata zespół Gordon nanosi gniazda na mapę, zapisuje nowe i wykreśla te, które zniknęły. Ponieważ każda kolonia zostaje zarejestrowana w roku, w którym się pojawia, znany jest wiek wszystkich, a to u innych zwierząt społecznych jest prawie nieosiągalne.
Ta obserwacja, podsumowana przez Ingrama, Pilko, Heer i Gordon w 2013 roku, zrobiła z tej żniwiarki model do zrozumienia życia kolonii od początku do końca: jak rośnie, kiedy się rozmnaża, jak współżyje z sąsiadkami i jak reaguje na klimat. Duża część kolejnych punktów pochodzi właśnie z tego poletka, które kryje też genetyczną niespodziankę, opisaną w punkcie „Jedno wesele w roku, po monsunie”.
Bez szefowej i bez planu: „anternet”
W kolonii żniwiarek nikt nie wydaje rozkazów, nawet królowa, która całe życie składa jaja w głębi gniazda. Kto więc decyduje, ile zbieraczek wyjdzie każdego ranka? Odpowiedź jest przy wejściu. Czekają tam robotnice gotowe do wyjścia, a do wyjścia popycha je to, jak często spotykają towarzyszki wracające z nasionem, których dotykają czułkami:
- Dużo pokarmu na zewnątrz. Zbieraczki szybko go znajdują, wcześniej wracają, kontaktów przybywa i wychodzi więcej robotnic.
- Mało pokarmu. Długo nie wracają, spotkań jest mało i wyjścia same się hamują.
- Nikt nie wraca. Jeśli przez jakiś czas nie wraca żadna, czekające przestają wychodzić.
W 2012 roku inżynier ze Stanforda Balaji Prabhakar, Katherine Dektar i Deborah Gordon opisali ten mechanizm modelem matematycznym i zauważyli, że bardzo przypomina protokół, którym Internet zapobiega zatorom: komputer wysyła dane tym szybciej, im wcześniej dostaje potwierdzenia odbioru, i zatrzymuje się, gdy przestają przychodzić. Prasa od razu nazwała to „anternetem”. Rok później Noa Pinter-Wollman i współpracownicy sprawdzili w terenie, że te spotkania nie tylko pobudzają zbieraczki, ale regulują też, ile z nich jest „dostępnych” przy wejściu, gotowych do wyjścia.
Pachną swoim zajęciem
Skąd robotnica wie, że ta, która właśnie ją musnęła, jest zbieraczką, a nie towarzyszką sprzątającą korytarze? Po zapachu jej kutykuli. Wszystkie mrówki mają na egzoszkielecie warstewkę węglowodorów, która chroni je przed wysychaniem i działa jak chemiczny dowód osobisty. W 1998 roku Diane Wagner i zespół Gordon zauważyli, że u P. barbatus ta warstewka zmienia się wraz z pracą: zbieraczki, które spędzają godziny w słońcu i suchym powietrzu, gromadzą więcej n-alkanów i pachną inaczej niż robotnice pracujące w gnieździe.
W 2003 roku Michael Greene i Gordon wykazali to bardzo eleganckim eksperymentem, opublikowanym w Nature. Zabrali robotnice wracające z zewnątrz, a w ich miejsce wrzucali do wejścia szklane koraliki pokryte węglowodorami tych robotnic. Jeśli koraliki miały właściwy zapach i pojawiały się we właściwym rytmie, robotnice z wnętrza wychodziły po pokarm, jakby ich towarzyszki wróciły; bez tego zapachu koraliki nie działały tak samo. Wniosek jest piękny w swojej prostocie: kolonii wystarczą dwie informacje, jakim zajęciem pachnie ta, która wraca, i jak często wraca.
Patrolujące otwierają dzień
Według prac Gordon robotnice pracujące poza gniazdem dzielą się na cztery zawody:
- Patrolujące. Wychodzą pierwsze każdego ranka: obchodzą krąg i jego okolice i reagują na każde zakłócenie.
- Zbieraczki. Wychodzą po nasiona i od czasu do czasu owada i znoszą je do gniazda.
- Konserwatorki. Wynoszą ziemię z korytarzy i rozkładają ją na powierzchni.
- Śmieciarki. Zgarniają łuski, resztki i martwe mrówki na śmietnik i utrzymują na nim porządek.
Kolejność ma znaczenie: zbieraczki nie ruszają, dopóki nie wrócą patrolujące, i to ich powrót daje im „pozwolenie” na wyjście. Poza tym zawody nie są stałe. Jeśli burza zasypie krąg gałązkami albo trzeba naprawić gniazdo, robotnice z jednej grupy przechodzą do innej, zależnie od tego, czego kolonia akurat potrzebuje. Te, które widzimy na zewnątrz, to zwykle najstarsze: młode zaczynają w środku, przy czerwiu i spichlerzu, i z wiekiem wychodzą na zewnątrz.
Woda decyduje, ile wychodzi, a ostrożność się dziedziczy
Dla pustynnej mrówki wyjście po pokarm ma swoją cenę: wodę. Z każdą minutą w słońcu zbieraczka traci wilgoć, a odzyskuje ją głównie z samych nasion, metabolizując ich tłuszcze. Kolonii nie opłaca się wychodzić na oślep: w suchy dzień każde nasiono kosztuje ją więcej wody.
W 2013 roku Gordon opublikowała w Nature wynik wielu lat obserwacji. Kolonie, które ograniczają zbieranie w najsuchsze dni, nawet jeśli na zewnątrz są nasiona, zostawiają więcej kolonii potomnych, i nazwała to „nagrodą za powściągliwość”. A co najbardziej zdumiewające: porównując kolonie matczyne z ich córkami, rozpoznanymi po genach, stwierdziła, że sposób reagowania na wilgotność jest podobny u matki i córki. Innymi słowy, dziedziczy się. W tym samym roku Gordon, Dektar i Pinter-Wollman pokazali, że każda kolonia ma swój styl: jedne bardzo zwalniają w suchym powietrzu, a inne prawie wcale.
To dobór naturalny działający na coś tak nieuchwytnego jak „charakter” kolonii.
Trzydzieści lat kolonii, niecały rok robotnicy
Robotnice P. barbatus żyją krócej niż rok; kolonia natomiast trwa 25-30 lat, czyli tyle, ile żyje jej królowa założycielka, której nigdy się nie zastępuje: gdy ona umiera, kolonia gaśnie. Spisy z poletka, przeanalizowane przez Ingrama i współpracowników, dają też takie liczby:
- Dojrzałość w wieku 4-5 lat. Do tego czasu kolonia tylko rośnie. Około 5. roku, mając według pierwszych prac Gordon około 10 000 robotnic, zaczyna każdego lata wydawać samce i uskrzydlone królowe.
- Bez starości rozrodczej. Kolonia 25-letnia wydaje tyle samo co 8-letnia.
- Niewiele zwyciężczyń. Tylko jedna na cztery kolonie zdolne do rozrodu (49 ze 199) zostawiła na poletku kolonie potomne, średnio prawie trzy, od 1 do 8.
- Pokolenia prawie ośmioletnie. Średni czas między kolonią matczyną a jej córkami wynosi 7,8 roku, a każda kolonia zostawia w ciągu życia średnio 1,69 potomnej.
Dla hodowcy to podwójna lekcja: dobrze prowadzona kolonia może Ci towarzyszyć bardzo wiele lat, a z uskrzydlonymi nie ma się co spieszyć.
Sąsiadki, granice i odrzucone królowe
Na poletku gniazda nie są rozmieszczone przypadkowo. Gordon i Kulig (1996) powiązali zakładanie kolonii, zbieranie pokarmu i walki z rozmieszczeniem kolonii: młode, jeszcze małe, leżą bliżej sąsiadek i częściej się z nimi ścierają, a tereny żerowania sąsiednich kolonii stykają się i są przedmiotem sporów. Od odległości między gniazdami i od tych starć w dużej mierze zależy, gdzie nowa kolonia może się utrzymać.
Dorosłe kolonie nie są też gościnne wobec nowo przybyłych. Świeżo zapłodnione królowe, które szukają miejsca do kopania, są często atakowane przez robotnice już założonych kolonii tego samego gatunku i nigdy nie osiedlają się w cudzym gnieździe. A od czasu do czasu cała kolonia porzuca gniazdo i przenosi się w inne miejsce. Dla hodowcy wniosek jest prosty: każda kolonia we własnym formikarium, bez łączenia królowych ani kolonii.
Nagi krąg przed wejściem
Gniazdo P. barbatus zdradza przede wszystkim krąg nagiej ziemi, często pokryty żwirem, na którym nie rośnie ani źdźbło. Robotnice ścinają wyrastające pędy i usuwają resztki roślin, a z brzegu tej polanki prowadzą oczyszczone ścieżki ku miejscom z nasionami: szlaki główne, które Bert Hölldobler opisał u tego gatunku i u P. rugosus, po których zbieraczki krążą jak po drodze.
Oczyszczanie kręgu to typowe zachowanie dużych żniwiarek z grupy barbatus, ale nikt jeszcze nie zmierzył, czemu dokładnie służy u tego gatunku. Zwykłe wyjaśnienia są rozsądne: czysta ziemia pozwala tysiącom robotnic poruszać się bez przeszkód, nie dopuszcza korzeni do górnych korytarzy, szybko nagrzewa się rano i pozwala wcześnie dostrzec wrogów i konkurentki. Na brzegu kręgu jest zwykle śmietnik, z łuskami nasion i resztkami z kolonii.
Jedno wesele w roku, po monsunie
Na poletku Gordon o rozrodzie rozstrzyga prawie jeden dzień. Każdego lata, po pierwszych silnych deszczach monsunu, dojrzałe kolonie jednocześnie wypuszczają samce i uskrzydlone królowe, które zbierają się w rój godowy; w niektórych latach tworzy się kilka rojów, 200-400 m od siebie. Tam każda królowa kopuluje z kilkoma samcami, opada na ziemię, odrywa skrzydła i szuka miejsca do kopania, korzystając z tego, że mokra ziemia jest miękka, a wilgoć chroni ją przed wysychaniem.
I tu niespodzianka: ta populacja, czyli mrówki najsłynniejsze z badań nad zbiorowym zbieraniem pokarmu, jest też systemem zależnych linii genetycznych, tak zwanych J1 i J2 (w 2010 roku na poletku było 90 kolonii J1 i 172 J2). W tych liniach to, czy z zapłodnionego jaja wylęgnie się królowa, czy robotnica, zależy od samca, który je zapłodnił, więc każda królowa musi kopulować z co najmniej jednym samcem z każdej linii, żeby wychować kolonię. To jeden z najrzadszych systemów kastowych w świecie zwierząt i wyjaśniamy go szczegółowo w opisie Pogonomyrmex rugosus Hybrid. W hodowli nic się nie zmienia.
Małe królowe, ale w pośpiechu
Po locie królowa zamyka się w komorze i wychowuje pierwsze pokolenie robotnic bez wychodzenia po pokarm, tylko dzięki swoim zapasom: to założycielka klaustralna i samotna, a związki królowych u tego gatunku nie są znane. W 1998 roku Robert A. Johnson z Uniwersytetu Stanowego Arizony sprawdził założycielki P. barbatus i P. rugosus na dwóch rodzajach gleby i przy czterech poziomach wilgotności i doszedł do trzech wniosków:
- Decyduje woda. To czynnik, który waży najwięcej: przeżywalność królowej, jej masa, odsetek królowych, które wychowały robotnice, i ilość czerwiu rosną od gleby suchej do umiarkowanie wilgotnej, a potem się stabilizują.
- Gleba ma znaczenie. Na glebach z większą ilością gliny królowe ważyły o 5-10% więcej.
- Dwie strategie. Królowe P. barbatus są mniejsze od królowych P. rugosus, ale wychowują więcej robotnic i wcześniej, prawdopodobnie dzięki szybszemu metabolizmowi; królowe P. rugosus lepiej znoszą skrajną suszę.
W innej pracy Johnson zmierzył, że uskrzydlone samice P. rugosus mają około 8% większą suchą masę niż samice P. barbatus i lepiej znoszą wysychanie. Ta żniwiarka stawia na szybkość, a jej siostra na wytrzymałość. Praktyczny wniosek rzuca się w oczy: królowa P. barbatus nigdy nie może cierpieć z pragnienia.
Glina dla niej, piasek dla jej siostry
P. barbatus żyje na południowym zachodzie Stanów Zjednoczonych, od Kalifornii po Teksas, Oklahomę i Kolorado, ze stanowiskami w Arizonie, Nowym Meksyku i Utah, oraz w północnym Meksyku. Zasiedla tereny suche i półsuche, murawy, zarośla i chaparral, zawsze na otwartym, nasłonecznionym terenie, a jej gniazda mogą schodzić bardzo głęboko.
Dużą część tego obszaru dzieli z P. rugosus, a Johnson nazwał je „gatunkami siostrzanymi równoważnymi ekologicznie”. Jak dzielą się terenem? Według gleby. W badaniu z 2000 roku Johnson zauważył, że tam, gdzie żyją osobno, P. barbatus zajmuje gleby bardziej gliniaste, które dłużej zatrzymują wodę, a P. rugosus gleby grubsze, piaszczyste i żwirowe; w strefach kontaktu struktura gleby jest pośrednia. Pasuje to do tego, co właśnie widzieliśmy: mniejsza i bardziej wrażliwa na wysychanie królowa dobrze sobie radzi tam, gdzie ziemia lepiej utrzymuje wilgoć.
Dzielą się też kalendarzem. Na Pustyni Chihuahua Whitford, Johnson i Ramírez (1976) zaobserwowali, że P. barbatus jest bardziej aktywna na początku lata, a P. rugosus osiąga szczyt w środku lata i w lipcu zbiera pokarm nawet nocą. Tam, gdzie żyje jedna z nich albo obie, przypada około 20 kolonii na hektar. W jej regionie żyją też inne żniwiarki, które mamy w Antomas, takie jak P. maricopa, mniejsza i zbierająca samotnie, oraz P. bicolor.
Barbatolizyna: jad z własną nazwą
Jak wszystkie Pogonomyrmex, ta żniwiarka ma sprawne żądło i bardzo silny jad, który u żniwiarek wydaje się skierowany przede wszystkim przeciw ssakom, ptakom i gadom, które chciałyby splądrować jej spichlerz. Oto, co o nim wiadomo:
- Toksyczność. Jego LD50, czyli dawka, która zabija połowę myszy doświadczalnych, wynosi 0,39 mg/kg przy podaniu dożylnym, według pomiarów Justina O. Schmidta, które sam przytacza w przeglądzie z 2019 roku; u pszczoły to 2,8 mg/kg. Przy podaniu dootrzewnowym wychodzi 1,9 mg/kg: liczba bardzo zależy od sposobu wstrzyknięcia, więc służy tylko do porównywania jadów mierzonych tak samo, a nie do obliczania, co stanie się z człowiekiem.
- Barbatolizyna. W 1980 roku Bernheimer, Avigad i Schmidt wyodrębnili z jej jadu polipeptyd, który niszczy czerwone krwinki, i nazwali go od gatunku.
- Ból. W 2024 roku Samuel Robinson i jego zespół znaleźli w jadzie żniwiarek peptydy, które działają na kanały sodowe neuronów czuciowych ssaków i podtrzymują sygnał bólu.
- Skala Schmidta: 3 na 4. Schmidt opisał to użądlenie jako „śmiałe i nieubłagane”. To nie jest ukłucie, które mija po kilku minutach: ból jest głęboki, promieniuje i trwa godzinami.
„Mrówka rolnicza” z Teksasu
Frederick Smith opisał ją w 1858 roku jako Myrmica barbata, „brodatą”, na podstawie jednej królowej przechowywanej w Muzeum Brytyjskim, z miejscem pochodzenia tak lakonicznym jak „Meksyk”. Niedługo później, w 1860 roku, Buckley nazwał Myrmica molefaciens „teksańską mrówkę rolniczą”, która okazała się tym samym gatunkiem, podobnie jak ciemne formy nazwane przez Wheelera nigrescens w 1902 roku.
Ten przydomek ma swoją historię. W 1861 roku teksański przyrodnik Gideon Lincecum napisał do Karola Darwina, który przedstawił jego list w Towarzystwie Linneuszowym w Londynie, że te mrówki sieją wokół gniazd trawę, „mrówczy ryż”, a potem ją zbierają. Henry McCook, który badał je w 1879 roku, nie znalazł dowodów na żaden siew: trawa wyrastała z nasion, które mrówki same wyrzucały. Legenda o mrówce rolniczce się nie utrzymała, ale miano „żniwiarki” zdobyła w pełni zasłużenie.
Wielkość i morfologia
Duża i masywna mrówka z podrodziny Myrmicinae, z żądłem i jedną kastą robotnic: nie ma żołnierzy, choć robotnice różnią się nieco wielkością, a największe noszą cięższe nasiona.
- Ubarwienie. Od czerwonego do brązowoczerwonego, i właśnie od tej barwy wzięła swoją angielską nazwę. Zdarzają się kolonie ciemniejsze, ale według Cole’a (1968) ta zmienność nie ma znaczenia taksonomicznego.
- Rzeźba głowy. Pokryta drobnymi, długimi i bardzo gęstymi zmarszczkami, jak linie odcisku palca. To jej znak rozpoznawczy w porównaniu z P. rugosus, która ma je grube, oddalone od siebie i tworzące siateczkę, zwłaszcza na tułowiu.
- Tułów. Krzepki, z bruzdowaną górną częścią, ale bez rzucającej się w oczy siateczki jej siostry, z przestrzeniami między bruzdami od błyszczących do lekko matowych.
- Propodeum i talia. Propodeum ma parę dobrze widocznych kolców, a petiolus i postpetiolus tworzą wąską talię z dwóch węzłów, typową dla Myrmicinae.
- Psammofor. „Broda”, od której wzięły nazwę rodzaj i gatunek: koszyk z długich włosków pod głową, w którym noszą piasek, kamyczki i drobne nasiona. Mają go wszystkie żniwiarki z jej grupy, więc nie pomaga ich od siebie odróżnić.
- Żuwaczki. Szerokie i mocne, do noszenia nasion, kopania i obrony.
- Królowa. Wyraźnie większa od robotnic, z masywniejszym tułowiem, na którym po locie godowym zostają blizny po skrzydłach. Zmarszczki na jej głowie i tarczce są również drobne i gęste, i to najlepszy sposób, by odróżnić ją od królowej P. rugosus.
- Rozwój. Poczwarki nie przędą kokonu, jak u pozostałych Myrmicinae.
Przybliżone wymiary
Rewizja rodzaju autorstwa Cole’a (1968), podstawowe źródło dla żniwiarek Ameryki Północnej, nie podaje całkowitej długości ciała, lecz wymiary głowy: jej długość (HL) i szerokość (HW), które mierzy się znacznie dokładniej niż długość żywej mrówki lub mrówki zgiętej na szpilce.
- Robotnice: głowa o długości 1,98-2,43 mm i szerokości 2,05-2,70 mm (Cole 1968). Jest szersza niż dłuższa: indeks głowowy, który porównuje oba wymiary, wynosi od 103,6 do 111,1.
- Królowa: wyraźnie większa od robotnicy. Wymiary głowy, które dla niej krążą, nie pasują do jej własnego indeksu głowowego, więc wolimy ich nie podawać, dopóki nie sprawdzimy ich w oryginalnej pracy.
- Długość całkowita: nie znaleźliśmy żadnego wiarygodnego opublikowanego pomiaru, ani dla robotnic, ani dla królowych. Liczby, które krążą w internecie, nie pochodzą z pomiarów naukowych, i dlatego ich nie podajemy.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Podstawy hodowli są proste: je nasiona, które kupisz w każdym sklepie zielarskim, założone kolonie są odporne i nie potrzebuje egzotycznego klimatu. Klasyfikujemy ją jako gatunek dla zaawansowanych z czterech powodów:
- Bardzo bolesne użądlenie, które zmusza do obsługi zawsze za pomocą narzędzi i do takiego przemyślenia instalacji, żeby nie trzeba było wkładać rąk.
- Dwa środowiska w jednym gnieździe: czerw potrzebuje trochę wilgoci, a nasiona całkowitej suchości.
- Dobrze regulowane ciepło w sezonie aktywności i zimowanie każdej zimy.
- Wzrost, który wymaga miejsca. Po spokojnym pierwszym roku zdrowa kolonia rośnie gwałtownie i trzeba ją w porę rozbudowywać.
W zamian daje niezwykłe widowisko. Na arenie zobaczysz patrolujące, zbieraczki i śmieciarki, każdą przy swoim zajęciu, ruch nasion w stronę spichlerza i piasek noszony w brodzie. Jeśli wolisz zacząć od razu od dużej, już założonej kolonii, w Antomas mamy Pogonomyrmex barbatus – MegaImperium, MegaImperium tego samego gatunku.
Zalecane parametry
- Temperatura: 25-30 °C w sezonie aktywności, z cieplejszym bokiem, nagrzanym do 30-32 °C, zawsze regulowanym termostatem, żeby kolonia sama wybierała, gdzie umieścić czerw.
- Skąd te liczby: na murawach i wysokich pustyniach, na których żyje, gleba na głębokości 10-50 cm, gdzie rozwija się czerw, ma w pełni lata około 27-30 °C. Palące temperatury powierzchni znoszą tylko zbieraczki podczas swoich wypraw.
- Przy zbyt małym cieple, poniżej około 24 °C, kolonia według zgodnej opinii hodowców prawie nie robi postępów.
- Wilgotność: tylko w strefie czerwiu, nigdy w spichlerzu (zob. następny punkt).
- Woda: stale, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: gniazdo w ciemności, a arena oświetlona, w normalnym cyklu dnia i nocy. Wyłącznik czasowy, który daje ciepło przez około 10-12 godzin dziennie, dobrze naśladuje pustynny dzień.
- Podłoże: żadnego w gnieździe. Na arenie, jeśli chcesz, drobny i suchy piasek.
- Zimowanie: 3-4 miesiące, od grudnia do lutego, w 10-15 °C.
Czerw lekko wilgotny, spichlerz suchy
Choć pochodzi z pustyni, P. barbatus nie hoduje się całkiem na sucho: woli gliniaste gleby, które zatrzymują wodę, a wielu hodowców zauważa, że lubi nieco więcej wilgoci niż P. rugosus. W terenie głębokie komory zachowują trochę wilgoci i tam jest czerw; nasiona natomiast przechowuje się na sucho. Formikarium musi odtworzyć ten kontrast:
- Umiarkowanie wilgotna strefa czerwiu, przy zbiorniku z wodą lub w części gipsu, która ją zatrzymuje. Wilgotna w dotyku, bez kropel i kałuż.
- Spichlerz zawsze suchy, z dala od tej strefy. Nasiono, które złapie wilgoć, kiełkuje, fermentuje lub pokrywa się pleśnią, a pleśń szybko rozchodzi się po pełnym spichlerzu.
- Nie pozwól, by wszystko wyschło. Całkowicie suche gniazdo hamuje rozwój czerwiu tak samo jak zalane.
- Sprawdzaj spichlerz dwa razy w tygodniu i usuwaj nasiona, które wypuściły korzeń albo mają biały lub zielony nalot.
- Delikatna wentylacja, żeby na ściankach suchych komór nie skraplała się woda.
Jeśli gradient jest dobrze zrobiony, mrówki same to potwierdzą: w ciągu kilku dni larwy będą zebrane w wilgotnej części, a w suchej pojawi się uporządkowany stos nasion.
Zalecane formikaria
W Antomas trzymamy ją zamiennie w formikariach z serii Qbik Alpha i Qbik Wild od Anthouse: obie się sprawdzają, a wybór zależy od tego, jak wolisz kontrolować wilgotność.
Jeśli lubisz sam kontrolować wodę i dobrze widzieć każdą komorę, modułowa i sucha seria Alpha pozwala wyraźnie oddzielić komorę czerwiu od spichlerza. Dla młodej kolonii QBIK ONE ze średnimi korytarzami:
Jeśli wolisz gniazdo, które wykona część pracy za Ciebie, seria Wild jest z gipsu: sama zatrzymuje wilgoć i daje czerwiowi stabilniejsze środowisko, co ten gatunek docenia. Trzeba tylko dopilnować, żeby spichlerz znalazł się w części najdalszej od wody. Na początek Qbik Wild One P 1C:
Zawsze wybieraj gniazdo na miarę kolonii: w zbyt dużej przestrzeni puste komory zamieniają się w śmietniki, z pleśnią i roztoczami. Gdy robotnice tłoczą się na arenie, bo w środku już się nie mieszczą, to czas na rozbudowę; w serii Alpha naturalnym krokiem jest QBIK DUO. Do uzupełnienia instalacji:
- Ustawienie poziome i obszerna arena, na której wytyczy swoje ścieżki i śmietnik.
- Drobny i suchy piasek na dnie areny, z kilkoma kamyczkami, żeby zobaczyć, jak pracuje psammoforem.
- Probówka z wodą i watą oraz poidełko na cukier.
- Bariera z oleju mineralnego i szczelna pokrywa od pierwszego dnia.
Zakładanie kolonii: co robi królowa, a co my
W naturze królowa P. barbatus zakłada kolonię klaustralnie: zamyka się i wychowuje pierwsze robotnice, nie biorąc nic do pyszczka (zob. „Małe królowe, ale w pośpiechu”). To, że potrafi to zrobić, nie znaczy, że w domu jest to najlepsze rozwiązanie, i dlatego w Antomas stosujemy wspomagane zakładanie półklaustralne: od początku podajemy jej pokarm, żeby nie musiała spalać wszystkich zapasów, wychowała liczniejsze pierwsze pokolenie i weszła w pierwszą zimę silniejsza.
Hodowcy są co do tego zgodni: prawie wszyscy zostawiają swoim królowym Pogonomyrmex kilka nasion od pierwszego dnia i mówią, że królowe z tego korzystają. Tak robimy to my:
- Bardzo łatwe nasiona od samego początku. Gwiazdą jest mniszek lekarski (Taraxacum officinale): jego „nasiono” to w rzeczywistości maleńki i lekki owoc, niełupka, którą z doświadczenia Antomas królowa otwiera bez pomocy. Mak i niger też są dla niej łatwe.
- Mała ofiara, gdy pojawią się larwy: pół muszki Drosophila, młoda Thermobia lub kawałeczek karaczana. To, co zostanie do następnego dnia, wyrzuć.
- Mało miejsca. Probówka do zakładania połączona z bardzo małą areną albo po prostu pokarm przy wylocie probówki.
- Zawsze woda. Jak wykazał Johnson, wilgotność najbardziej wpływa na powodzenie założycielki: zbiornik probówki nigdy nie może się wyczerpać.
- Spokój. Ciepło, ciemność i mało wizyt. Zaglądanie od czasu do czasu jej nie szkodzi; szkodzą jej wstrząsy, ciągłe bezpośrednie światło i gwałtowne zmiany.
Nasze kolonie wysyłamy z królową, robotnicami i czerwiem: najdelikatniejszy etap mają już za sobą, ale nadal są małe i taka obsługa dobrze im służy, dopóki nie urosną.
Odbiór i przeprowadzka przez przesypanie
Gdy przyjdzie paczka, postaw probówkę w spokojnym, przyciemnionym miejscu w 25-30 °C, sprawdź, czy ma jeszcze wodę, i zostaw przy wejściu szczyptę nasion mniszka. Dzień lub dwa odpoczynku wystarczą, żeby doszła do siebie po podróży. Do przeniesienia do formikarium w Antomas zawsze stosujemy przesypanie:
- Przygotuj gniazdo wcześniej: zwilżoną strefę czerwiu, probówkę z wodą na swoim miejscu, piasek na arenie i nałożoną już barierę z oleju.
- Postaw wszystko na obszernej tacy i miej pod ręką długą pęsetę i pędzelek z miękkiego włosia.
- Wyjmij korek z probówki wewnątrz areny, blisko wejścia do gniazda, i delikatnie potrząsaj, aż wypadną królowa, robotnice, czerw i nasiona. Tym, które trzymają się waty, pomóż pędzelkiem.
- Zamknij i zostaw gniazdo w ciemności. W ciągu kilku godzin przeniosą czerw do wilgotnej części i zaczną znosić nasiona do suchej.
Gdy kolonia będzie potrzebować większego modułu, robi się to tak samo: przesypuje się ją do nowego.
Nasiona: drobne, łamane i suche
Ziarno to podstawa jej diety, ale nie należy jej mylić z Messor. Z doświadczenia Antomas żniwiarka z Ameryki Północnej ma znacznie mniej siły do łamania twardych łupin niż duża kolonia Messor barbarus, więc zasada jest prosta: ziarno drobne albo grube, ale pokruszone, i nigdy wilgotne.
- Najlepiej sprawdzają się: mniszek lekarski, mak, niger, proso, amarantus, chia, komosa ryżowa (quinoa) i nasiona traw trawnikowych (Poa). Tych używają też najczęściej hodowcy żniwiarek.
- Grube, pokruszone. Jeśli dajesz większe ziarna, połam je na dwa lub trzy kawałki, nie mieląc ich. Drobne podawaj całe: tak lepiej przechowują się w spichlerzu.
- Nigdy wilgotne. Moczenie ich, żeby zmiękły, sprawia tylko, że kiełkują lub gniją w gnieździe.
- Żadnych mieszanek dla ptaków z okrągłym, twardym ziarnem, którego nie dadzą rady otworzyć, ani nasion do siewu zaprawianych fungicydami, które często rozpoznaje się po różowym lub niebieskawym kolorze.
Wykładaj nasiona na arenie i pozwól mrówkom zdecydować, gdzie je przechowają. Małej kolonii dawaj mało i często; dużej więcej, bo napełnia spichlerz i sięga do niego, gdy potrzebuje.
Białko, cukier i woda
Białko: dużo, gdy są larwy. Nasiona utrzymują robotnice, ale królowa potrzebuje białka zwierzęcego, żeby składać jaja w dobrym tempie, a larwy, żeby rosnąć. Gdy kolonia jest pełna larw, dawaj go hojnie; w okresach bez czerwiu mało. W Antomas nie mamy wątpliwości: jeśli zaglądasz codziennie i usuwasz resztki, lepiej dać za dużo niż za mało, bo kolonia odbiera sygnał obfitości i rośnie szybciej i liczniej; jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać. I zmieniaj owada co tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Termofilki (Thermobia domestica): miękkie i w sam raz dla młodych kolonii.
- Świerszcze (Acheta domesticus), świeżo zabite lub w kawałkach.
- Karaczany dubia (Blaptica dubia) i Shelfordella lateralis (runner), pocięte, dopóki kolonia jest mała.
- Mączniki (Tenebrio molitor), pocięte.
- Muszki owocowe bez skrzydeł, bardzo przydatne na początku.
Używaj zawsze owadów z hodowli: złapane w terenie mogą zawierać insektycydy.
Cukier: raz lub dwa razy w miesiącu. Nie potrzebują go dużo, bo energię dają im już nasiona, ale od czasu do czasu go biorą. Podawaj go w poidełku, prawie zawsze nektar Blue Sugar od Anthouse, a od czasu do czasu inny nektar. Nigdy na wacie: w ciągu kilku dni pleśnieje, a płyn się psuje.
Woda: bez przerwy, w probówce z watą. Pustynny ziarnojad pije więcej, niż się wydaje, a widzieliśmy już, że woda to właśnie to, co w terenie najtrudniej mu zdobyć.
Zimowanie
Tam, gdzie żyje, zima jest prawdziwa. Na murawach i wysokich pustyniach gleba na głębokości pół metra ochładza się w styczniu i lutym do około 9 °C, a najgłębsze komory dorosłego gniazda będą nieco cieplejsze; na umiarkowanych płaskowyżach Meksyku, gdzie także występuje, zima jest łagodniejsza. Jesienią czerw znika, a kolonia wycofuje się do wiosny. Dlatego w Antomas dajemy jej zimowy odpoczynek przez 3-4 miesiące, mniej więcej od grudnia do lutego, w 10-15 °C:
- Stopniowe schładzanie. Od listopada wyłącz ciepłą strefę i zostaw kolonię na kilka tygodni w 18-20 °C, zanim przeniesiesz ją w chłód.
- Gdzie ją zimować. W piwnicy, garażu lub chłodziarce do wina; nieogrzewany pokój nie zawsze wystarcza. Nigdy poniżej 0 °C.
- Podczas spoczynku: zawsze dostępna woda, spichlerz z suchymi nasionami i prawie wcale białka.
- Stopniowy powrót w marcu, podnosząc temperaturę etapami do 25-30 °C z ciepłym bokiem.
- Dopasuj do kolonii. Dorosła kolonia dobrze znosi 10-12 °C; bardzo mała lepiej czuje się w okolicach 15 °C.
Zachowanie i obserwacja
Społeczeństwo, które organizuje się na Twoich oczach. Na obszernej arenie zobaczysz to, co tak dokładnie badała Gordon: robotnice, które wychodzą, inne, które czekają przy wejściu i dotykają czułkami tych, które wracają, powtarzające się ścieżki i śmietnik, który zawsze ląduje w tym samym kącie.
Wzrost. Pierwszy rok jest zwykle spokojny, z niewieloma nowymi robotnicami. Później, przy cieple, nasionach i białku, kolonia przyspiesza i zaczyna potrzebować miejsca. Hodowcy podają, że w 27 °C lub więcej rozwój od jaja do robotnicy trwa około 4-5 tygodni.
Charakter. Zajmuje się swoimi sprawami, ale po uderzeniu lub gwałtownym otwarciu duża kolonia wysyła wiele robotnic w miejsce zakłócenia.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, żeby się nimi cieszyć, patrzeć na nie i uczyć się od nich. Przy gnieździe w ciemności i oświetlonej arenie możesz ją obserwować, kiedy tylko chcesz; trzeba tylko robić to delikatnie i ingerować tyle, ile trzeba.
Sygnały, że coś jest nie tak: kolonia, która latem nie rośnie, zwykle potrzebuje więcej ciepła lub białka; spleśniałe lub wykiełkowane nasiona oznaczają wilgoć w spichlerzu; a nagłe wymieranie robotnic wynika zwykle z braku wody, nadmiaru ciepła lub gnijących resztek.
Ucieczki i bariery
Hodowcy nie są zgodni, czy wspina się po szkle i gładkim plastiku: jedni mówią, że nie, inni, że tak. Przy takim żądle pytanie jest zbędne: bariera zawsze.
- Olej mineralny ciągłym pasem w górnej części ścianek areny, odnawiany, gdy tylko zabrudzi się kurzem lub piaskiem.
- Dobrze dopasowana pokrywa i połączenia bez luzów.
- Żadnego mostu: nic opartego o ściankę, co sięgałoby bariery, ani wysokich kamieni, ani rurek, ani zapomnianych w środku narzędzi.
Obsługa i bezpieczeństwo
Jej jad jest silny, a użądlenie bardzo bolesne i długotrwałe, ale przy właściwej obsłudze bardzo rzadko dochodzi do użądlenia. Klucz to nie dawać jej okazji:
- Nigdy rękami. Do wszystkiego narzędzia: długa pęseta, pędzelek, probówki i łączniki.
- Otwieraj formikarium tylko tyle, ile konieczne, pracuj spokojnie nad tacą i zamykaj je, gdy skończysz.
- Dobrze wybierz, gdzie ją trzymasz: poza zasięgiem małych dzieci i zwierząt i nigdy w domu osoby uczulonej na użądlenia pszczół, os lub mrówek.
- Jeśli Cię użądli, umyj miejsce wodą z mydłem i przyłóż coś zimnego.
To gatunek egzotyczny: nigdy nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Dotykać jej rękami lub otwierać formikarium bez bariery i narzędzi.
- Łączyć różne królowe lub kolonie.
- Pozwolić, by skończyła się woda w probówce, zwłaszcza podczas zakładania kolonii.
- Moczyć nasion lub przechowywać ich przy wilgotnej strefie.
- Podawać mieszanek dla ptaków, nasion zaprawianych lub całych dużych ziaren.
- Ogrzewać całego gniazda równomiernie lub trzymać jej poniżej około 24 °C w sezonie aktywności.
- Skąpić białka, gdy są larwy, albo zostawiać nieusunięte resztki.
- Używać cukru jako głównego pokarmu lub podawać go na wacie.
- Umieszczać małej kolonii w ogromnym formikarium.
- Wchodzić w zimowanie lub z niego wychodzić przy gwałtownej zmianie temperatury.
Źródła naukowe
Ten opis opiera się na literaturze naukowej o Pogonomyrmex barbatus, zwłaszcza na długoterminowych obserwacjach Deborah M. Gordon i jej zespołu, pracach R. A. Johnsona i rewizji rodzaju autorstwa Cole’a (1968), a także na doświadczeniu Antomas i innych hodowców. Najważniejsze publikacje:
- Whitford, W. G., Johnson, P. & Ramírez, J. (1976). Comparative ecology of the harvester ants Pogonomyrmex barbatus and Pogonomyrmex rugosus. Insectes Sociaux 23: 117–131. doi:10.1007/BF02223846
- Bernheimer, A. W., Avigad, L. S. & Schmidt, J. O. (1980). A hemolytic polypeptide from the venom of the red harvester ant, Pogonomyrmex barbatus. Toxicon 18: 271–278. doi:10.1016/0041-0101(80)90005-7
- Gordon, D. M. & Kulig, A. W. (1996). Founding, foraging, and fighting: colony size and the spatial distribution of harvester ant nests. Ecology 77: 2393–2409. doi:10.2307/2265741
- Johnson, R. A. (1998). Foundress survival and brood production in the desert seed-harvester ants Pogonomyrmex rugosus and P. barbatus. Insectes Sociaux 45: 255–266. doi:10.1007/s000400050086
- Wagner, D., Brown, M. J. F., Broun, P., Cuevas, W., Moses, L. E., Chao, D. L. & Gordon, D. M. (1998). Task-related differences in the cuticular hydrocarbon composition of harvester ants, Pogonomyrmex barbatus. Journal of Chemical Ecology 24: 2021–2037. doi:10.1023/A:1020781508889
- Johnson, R. A. (2000). Habitat segregation based on soil texture and body size in the seed-harvester ants Pogonomyrmex rugosus and P. barbatus. Ecological Entomology 25: 403–412. doi:10.1046/j.1365-2311.2000.00286.x
- Greene, M. J. & Gordon, D. M. (2003). Cuticular hydrocarbons inform task decisions. Nature 423: 32. doi:10.1038/423032a
- Prabhakar, B., Dektar, K. N. & Gordon, D. M. (2012). The regulation of ant colony foraging activity without spatial information. PLoS Computational Biology 8: e1002670. doi:10.1371/journal.pcbi.1002670
- Gordon, D. M. (2013). The rewards of restraint in the collective regulation of foraging by harvester ant colonies. Nature 498: 91–93. doi:10.1038/nature12137
- Gordon, D. M., Dektar, K. N. & Pinter-Wollman, N. (2013). Harvester ant colony variation in foraging activity and response to humidity. PLoS ONE 8: e63363. doi:10.1371/journal.pone.0063363
- Ingram, K. K., Pilko, A., Heer, J. & Gordon, D. M. (2013). Colony life history and lifetime reproductive success of red harvester ant colonies. Journal of Animal Ecology 82: 540–550. doi:10.1111/1365-2656.12036
- Pinter-Wollman, N., Bala, A., Merrell, A., Queirolo, J., Stumpe, M. C., Holmes, S. & Gordon, D. M. (2013). Harvester ants use interactions to regulate forager activation and availability. Animal Behaviour 86: 197–207. doi:10.1016/j.anbehav.2013.05.012
- Schmidt, J. O. (2019). Predator–prey battle of ecological icons: horned lizards (Phrynosoma spp.) and harvester ants (Pogonomyrmex spp.). Copeia 107(3). doi:10.1643/CP-18-158
- Robinson, S. D., Deuis, J. R., Niu, P., Touchard, A., Mueller, A., Schendel, V., Brinkwirth, N., King, G. F., Vetter, I. & Schmidt, J. O. (2024). Peptide toxins that target vertebrate voltage-gated sodium channels underly the painful stings of harvester ants. Journal of Biological Chemistry 300: 105577. doi:10.1016/j.jbc.2023.105577
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany

