Neoponera villosa
Czarna, pokryta złotymi włoskami i uzbrojona w żądło: to jedna z wielkich drapieżnych ponerin Ameryki. Neoponera villosa wybiera dom w sercu bromelii, przeprowadza się w tandemie – przewodniczka i uczennica – uczy się unikać żuwaczek termitów-żołnierzy i ściga ofiary, aż je obali. Jej królowe potrafią zakładać kolonie zespołowo i ustalać hierarchię uderzeniami czułków. Szybka, wspinająca się i terytorialna – w Antomas uważamy ją za jedną z najbardziej odpornych i wdzięcznych dużych ponerin: wilgotne gniazdo, dużo urozmaiconego białka i bez zimowania. Królowe z czerwiem, zakładanie półklaustralne: królowa wychodzi na polowania. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Duża drapieżna mrówka z podrodziny Ponerinae z tropikalnej Ameryki, o czarnym ciele pokrytym złotymi włoskami – szybka, świetnie się wspina i ma żądło. Dla nas to jedna z najbardziej odpornych i wdzięcznych dużych ponerin. Królowe z czerwiem, zakładanie półklaustralne: królowa wychodzi na polowania. Gniazdo Qbik Wild ze strefą wilgotną i bardziej suchą, 24-28 °C, dużo urozmaiconego białka i nektar. Bez zimowania (diapauzy). Wspinają się i szukają szczelin: bariera z PTFE (fluonu) i dobrze dopasowana pokrywa.
Neoponera villosa (Fabricius, 1804) to jedna z największych i najbardziej efektownych ponerin kontynentu amerykańskiego: czarna, smukła łowczyni o długich nogach, pokryta złotymi włoskami, które lśnią w świetle, z działającym żądłem i zdecydowanym charakterem. Występuje od południowego Teksasu i północnego Meksyku po północną Argentynę i południową Brazylię i należy do najlepiej zbadanych ponerin neotropikalnych: są prace o tym, jak wybiera dom wśród bromelii, jak uczy się polować na niebezpieczne termity, jak jej kolonie przeprowadzają się w tandemie i jak kilka królowych może wspólnie założyć kolonię i ustalić między sobą hierarchię.
W tym poradniku rozdzielamy trzy rzeczy: to, co udokumentowano dla N. villosa, to, co wiadomo o jej krewnych z tego samego rodzaju (i o gatunku, z którym przez lata ją mylono), oraz to, czego nauczyliśmy się, hodując ją w Antomas. A to, czego się nauczyliśmy, da się streścić tak: ma prezencję, styl polowania i charakter dużej poneriny, ale przystosowuje się i wybacza znacznie więcej, niż sugeruje jej wygląd. Jeśli szukasz już dużej kolonii, mamy też Neoponera villosa – MegaImperium, czyli dużą kolonię tego gatunku.
Biologia
Ponerina o dawnej nazwie i przywróconym rodzaju
Opisał ją duński entomolog Johan Christian Fabricius w 1804 roku jako Formica villosa. Nazwa pochodzi od łacińskiego villosus – „kosmaty” – i nawiązuje do jej złotego owłosienia. Przez dużą część XX wieku znano ją jako Pachycondyla villosa i pod tą nazwą występuje w niemal wszystkich klasycznych badaniach. W 2014 roku wielka reklasyfikacja podrodziny Ponerinae autorstwa Schmidta i Shattucka podzieliła ogromny rodzaj Pachycondyla i przywróciła rodzaj Neoponera dla grupy ponerin neotropikalnych, prawie wszystkich dużych i w wielu przypadkach nadrzewnych. Dlatego, jeśli szukasz literatury, warto szukać pod obiema nazwami.
Jak wiele ponerin ma małe kolonie, duże robotnice polujące w pojedynkę, działające żądło i niewielką różnicę między królową a robotnicami.
Gatunek, który ukrywał dwa inne
N. villosa należy do kompleksu gatunków N. foetida – grupy bardzo podobnych do siebie ponerin, liczącej jeszcze kilkanaście gatunków. I tu zaczyna się historia detektywistyczna. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych zespół niemieckiego myrmekologa Jürgena Heinzego badał na plantacjach kakaowca w południowej Bahii (Brazylia) „Pachycondyla villosa”, których królowe zakładały kolonie wspólnie. W 2002 roku Lucas i współpracownicy połączyli morfologię, chemię kutykuli, genetykę i zachowanie i wykazali, że te „villosa” to w rzeczywistości trzy odrębne taksony żyjące obok siebie: P. villosa, P. inversa i trzecia forma.
Konsekwencja praktyczna: część klasycznych badań nad współzałożycielskimi królowymi „P. villosa” przeprowadzono w rzeczywistości na P. inversa lub na P. cf. inversa, co przyznali później sami autorzy. Opisujemy je tutaj, zaznaczając to, bo dotyczą bardzo bliskich krewnych.
Lokatorka bromelii, dziuplastych drzew i gałęzi
N. villosa to oportunistyczna mieszkanka różnych zagłębień: gnieździ się w dziuplach żywych i martwych drzew, w gałęziach, w opadłym drewnie i w epifitach. Żyje zarówno w lasach wilgotnych, jak i w bardziej suchych, a jej ekologia bardzo się zmienia w zależności od regionu. Najlepiej zbadany przypadek pochodzi z półwyspu Jukatan (Meksyk). W niskim lesie zalewowym rezerwatu Sian Ka'an gnieździ się prawie zawsze wewnątrz bromelii cysternowej Aechmea bracteata, nieco ponad metr nad ziemią, między nasadami jej liści. Dalej na północ, gdzie tej bromelii jest mało, wykorzystuje dziuple drzew takich jak Bursera simaruba, Lysiloma latisiliquum czy Leucaena leucocephala.
O gniazda rywalizuje z mrówką Dolichoderus bispinosus i termitami Nasutitermes, a huragany i susze przewracają bromelie i zmuszają ją do przeprowadzki. Kolonie z bromelii nie są ogromne: w badaniu 82 kolonii naliczono średnio około 98 robotnic, w zakresie od 3 do 322. To nie jest mrówka tysięcy robotnic, lecz umiarkowanych kolonii dużych i bardzo aktywnych osobników.
Wybiera dom instynktownie… i z pamięci
Skąd kolonia wie, którą bromelię wybrać? Badanie z 2020 roku na populacjach z Jukatanu sprawdziło to w eksperymentach z podwójnym wyborem. Robotnice wolały kryjówki z liści A. bracteata niż z tektury i niż z ananasa, który też jest bromelią; spośród dwóch roślin A. bracteata prawie zawsze wybierały dużą (80 cm) zamiast małej (25 cm), a przy całych roślinach tej samej wielkości wolały A. bracteata od jej krewnej A. bromeliifolia. Najciekawsze: tę preferencję wykazywały także robotnice z kolonii, które żyły na drzewach i nigdy nie miały kontaktu z bromelią. Autorzy interpretują to jako wrodzoną atrakcyjność, kierowaną sygnałami chemicznymi i kształtem rośliny.
Ale instynkt to nie wszystko. Już w 1990 roku francuski myrmekolog Alain Dejean wykazał, że środowisko, które mrówka poznaje jako larwa i w pierwszych dniach dorosłego życia, wpływa na miejsce, jakie później wybierze na gniazdo: to swego rodzaju wdrukowanie gniazda. Instynkt i pamięć wyjaśniają, dlaczego w jednym regionie specjalizuje się w bromeliach, a w innym w pniach, i dlaczego w niewoli bardzo dobrze przystosowuje się do sztucznych gniazd.
Przeprowadzki w tandemie: przewodniczka i uczennica
Kiedy kolonia musi się przeprowadzić, nie robi tego masowo, podążając śladem chemicznym, jak tak wiele mrówek. Robi to pojedynczo. Robotnice zwiadowczynie szukają nowej kryjówki i wracają po towarzyszki. Przewodniczka wykonuje szybkie, pionowe potrząśnięcie ciałem, towarzyszka je naśladuje i idzie tuż za nią, dotykając jej czułkami: to bieg w tandemie. Czasem, żeby przekonać ociągającą się towarzyszkę, przewodniczka ciągnie ją żuwaczkami za nogi. Kilka robotnic w końcu podąża tą samą drogą, co sugeruje, że zostawiają też ślad chemiczny, choć nie zaobserwowano bezpośrednio, jak go znaczą. U tego gatunku tandem służy do przeprowadzek, a nie do wychodzenia na polowania.
W domu nie będziesz musiał czekać, aż przeprowadzą się same: w Antomas przenosimy je do nowego gniazda przez przesypanie (zob. „Przyjazd i przeprowadzka”). Ale jeśli kiedyś zobaczysz je idące parami, jedna za drugą, już wiesz, na co patrzysz.
Łowczyni, która uczy się na błędach
N. villosa to drapieżnik generalista: poluje samotnie na bardzo różne stawonogi. Wśród jej ulubionych ofiar są termity, które mają jeden problem: swoich żołnierzy. W 1990 roku Dejean, Corbara i Oliva-Rivera opublikowali w czasopiśmie Behaviour badanie o bardzo jasnym tytule: wykazanie pewnej formy uczenia się w zachowaniu łowieckim N. villosa. Robotnice nie atakują tak samo bezbronnej robotnicy termita i żołnierza uzbrojonego w żuwaczki, a z doświadczeniem zmieniają technikę wobec żołnierzy, by zmniejszyć ryzyko, nie przestając na nich polować.
To rzadki przykład uczenia się zastosowanego bezpośrednio do polowania i zgadza się z tym, co widzimy w Antomas: polowanie przez nękanie i obalanie. Nie zadają jednego idealnego ciosu, po którym się wycofują. Gdy namierzą ofiarę, ścigają ją uporczywie, rzucają się na nią ponownie, jeśli ucieknie, i utrzymują nacisk, aż chwycą ją żuwaczkami; wtedy podginają gaster i w razie potrzeby żądlą.
Nie żyją jednak samym mięsem. Jak wiele nadrzewnych ponerin robotnice zbierają też na roślinach słodkie płyny, takie jak nektar kwiatów i miodników pozakwiatowych. Owady karmią przede wszystkim larwy, a cukier daje energię robotnicom.
Królowe, które zakładają kolonie zespołowo
Oto najbardziej zaskakująca część jej biologii – z zastrzeżeniem taksonomicznym z sekcji „Gatunek, który ukrywał dwa inne”. U większości mrówek królowa zakłada kolonię sama. Jednak u „P. villosa” z Bahii Trunzer, Heinze i Hölldobler stwierdzili w 1998 roku, że 40% zakładanych kolonii było pleometrotycznych, czyli tworzonych przez kilka królowych razem: 24% przez dwie królowe i 16% przez trzy. Kolonie zakładane zespołowo miały po 21 tygodniach więcej robotnic, a w laboratorium królowe nadal żyły razem w dojrzałych już koloniach: to rzadki przypadek pleometrozy prowadzącej do poliginii pierwotnej, czyli kolonii z kilkoma królowymi od samego początku. Co więcej, współzałożycielskie królowe zwykle nie są ze sobą spokrewnione.
W 2005 roku badanie terenowe na plantacji kakaowca w południowej Bahii, już po wyjaśnieniu taksonomii i pod nazwą P. villosa, wykazało, że najczęstsze (47%) i zarazem najbardziej stabilne były układy dwóch królowych. Dlatego mówimy o poliginii fakultatywnej: kolonia może mieć jedną królową lub kilka, zależnie od tego, jak się zaczęła. W Antomas nie łączymy królowych i odradzamy Ci to (zob. „Zakładanie kolonii: królowa z czerwiem krok po kroku”).
Hierarchie dominacji: boks czułkami między królowymi
To, że kilka królowych żyje razem, nie znaczy, że są równe. Kolmer i Heinze badali w 2000 roku pary i trójki współzałożycielskich królowych P. cf. inversa, krewnej z tego samego kompleksu, i zobaczyli, że w ciągu kilku minut walczyły ze sobą i ustalały stabilną hierarchię. W eksperymentach Kolmer we wszystkich ośmiu badanych parach dominowała większa królowa. A pozycja decyduje o pracy: dominująca królowa zostaje w gnieździe z czerwiem i składa więcej jaj, a podporządkowane wychodzą na polowania. Badanie z 2001 roku wykazało ponadto, że status każdej królowej odzwierciedla się w chemii jej kutykuli. W 2005 roku w układach trzech królowych P. villosa po usunięciu dominującej jej miejsce zajmowała druga w hierarchii.
Robotnice N. villosa również potrafią ustalić porządek. W 1996 roku Heinze i współpracownicy zaobserwowali, że w grupach robotnic bez królowej dochodzi do „boksu czułkami” (szybkich uderzeń czułkami) i ugryzień, a robotnice tworzą hierarchie, w których kilka robotnic o wysokiej pozycji składa jaja. Dominujące zjadają nawet jaja pozostałych, a obecność larw ogranicza składanie jaj przez robotnice. Gdy królowa jest obecna, robotnice składają mało jaj i nie rywalizują. To społeczeństwo z większą dawką „polityki”, niż się wydaje na pierwszy rzut oka.
Mrówki, które „śpiewają”: strydulacja
Wiele ponerin potrafi wydawać dźwięki. Mają narząd strydulacyjny na styku pierwszych segmentów gastra: delikatnie prążkowaną powierzchnię, o którą pocierają krawędzią poprzedniego segmentu, jak przy przeciąganiu paznokciem po grzebieniu. W 1997 roku Pavan i współpracownicy nagrali strydulację kilku ponerin neotropikalnych, w tym Neoponera apicalis z tego samego rodzaju co nasz gatunek: serie impulsów o częstotliwościach powyżej 75 kHz, daleko poza zakresem ludzkiego słuchu. Wydawały je przede wszystkim wtedy, gdy niepokojono robotnice lub kolonię, a u innych Neoponera powiązano je z alarmem przed drapieżnikami.
Nie znaleźliśmy osobnego badania nad dźwiękami N. villosa, dlatego przedstawiamy to jako cechę rodzaju. Jeśli kiedyś, otwierając arenę, usłyszysz cichutkie skrzypienie, bardzo możliwe, że to właśnie to: kolonia daje Ci znać, że jej przeszkodziłeś.
Wielkość i morfologia
Duża, smukła i monomorficzna ponerina: nie ma majorów ani żołnierzy, a wszystkie robotnice wyglądają niemal tak samo.
- Ubarwienie. Czarne lub bardzo ciemnobrązowe, z obfitym złotym lub żółtawym owłosieniem, które pokrywa dużą część ciała i w zależności od światła daje brązowawe refleksy. Stąd jej nazwa – villosa, „kosmata”.
- Głowa. Masywna, z silnymi, trójkątnymi żuwaczkami, stworzonymi do chwytania i obezwładniania ofiar, oraz z dobrze rozwiniętymi oczami.
- Nogi. Długie: to ma sens u mrówki, która pracuje na gałęziach, pniach i liściach. Są szybkie i doskonale się wspinają.
- Petiolus. Jeden segment – gruby węzeł między tułowiem a gastrem.
- Gaster. Zakończony działającym żądłem. Podczas polowania podginają go do przodu, pod ciało, żeby użądlić ofiarę, którą trzymają w żuwaczkach.
- Królowa. Wygląda jak nieco większa robotnica, z masywniejszym tułowiem ze względu na mięśnie lotne. Po locie zrzuca skrzydła i widać blizny w miejscach, gdzie były osadzone.
- Czerw. Jak u wszystkich ponerin larwy są dość ruchliwe, a robotnice karmią je, kładąc kawałki ofiary bezpośrednio na nich; poczwarki rozwijają się w jedwabnym kokonie.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 12-13 mm (populacje z Jukatanu, według Rocha et al. 2020)
- Królowa: nieco większa od robotnic; nie znaleźliśmy opublikowanego pomiaru
- Bez majorów i żołnierzy
W sklepach i na forach krążą wartości od 13 do 18 mm dla robotnic i królowych, ale nie pochodzą one ze źródeł naukowych i nie podajemy ich jako danych. W ruchu, z tymi długimi nogami, wyglądają na większe, niż wynikałoby z milimetrów.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Choć jej wygląd może sugerować kłopotliwą ponerinę, N. villosa jest z naszego doświadczenia gatunkiem zaskakująco odpornym i elastycznym. Gdy się już zadomowi, dobrze znosi niewielkie wahania warunków, je z apetytem i nie sprawia problemów z zakładaniem kolonii ani z wrażliwością na warunki, jakie dają inne, bardziej wyspecjalizowane poneriny.
Dlaczego więc 3/5, a nie 1/5? Nie dlatego, że trudno utrzymać ją przy życiu, tylko ze względu na obsługę:
- Jest szybka, świetnie się wspina i szuka szczelin: potrzebna jest dobra bariera i szczelnie dopasowany zestaw.
- Ma żądło i broni swojego terytorium: trzeba pracować spokojnie i z użyciem narzędzi.
- Zakładanie kolonii jest półklaustralne: królowa od początku potrzebuje małej areny i pokarmu.
- Potrzebuje dużo białka i trochę wilgoci w gnieździe.
I naprawdę warto. Rozwinięta kolonia od razu reaguje na pokarm, dużo eksploruje, nieustannie się wspina i pokazuje swoje polowanie przez nękanie i obalanie z częstotliwością, z jaką inne poneriny robią to znacznie bardziej nieregularnie. To jeden z tych gatunków, na które patrzy się z przyjemnością.
Zalecane parametry
- Temperatura w gnieździe: 24-28 °C przez cały rok, z gradientem: jedna strefa nieco cieplejsza, druga chłodniejsza, żeby kolonia mogła wybierać. Nie zamieniaj całego formikarium w jednolicie gorący punkt.
- Arena: w temperaturze pokojowej lub nieco cieplej, do około 28-30 °C na jednym końcu.
- Wilgotność: umiarkowanie wysoka w jednej części gniazda, zwłaszcza tam, gdzie są jaja i larwy, a w pozostałej części niższa (zob. „Strefa wilgotna i strefa sucha”).
- Wentylacja: ważna. Tropikalna wilgotność nie oznacza ciągłej kondensacji.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: strefa gniazda zaciemniona, arena oświetlona, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie (diapauza): brak.
Strefa wilgotna i strefa sucha
W naturze jej gniazda znajdują się w osłoniętych zagłębieniach roślin, takich jak wnętrze bromelii czy pusty pień, ze stabilnym, lekko wilgotnym mikroklimatem. Nie trzeba kopiować bromelii, ale warto zachować tę zasadę: gradient wilgotności – jedna komora wilgotna i kolejne coraz bardziej suche, żeby robotnice mogły umieścić czerw tam, gdzie będzie im najwygodniej.
Unikać trzeba skrajności. Zalane gniazdo, o stale mokrych ściankach, przyciąga pleśń i roztocza; całkowicie suche gniazdo odwadnia czerw. Nawilżaj tylko wilgotną część gniazda, niewiele i często, a resztę pozwól im regulować same. I nie dopuść, by zabrakło jej wody: odwodnienie kolonii tego gatunku to poważny błąd.
Zalecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik Wild od Anthouse: gipsowe formikaria, które utrzymują wilgoć i pozwalają stworzyć ten gradient między strefą wilgotną a bardziej suchą. Ich koncepcja pasuje do oportunistycznej mieszkanki zagłębień, jaką jest N. villosa. Dla królowej z czerwiem i pierwszych robotnic – Qbik Wild One P 1C, małe i łatwe do kontrolowania:
Gdy kolonia urośnie, Qbik Wild Duo P 2C daje więcej powierzchni i większe pole do gradientu wilgotności:
Dobieraj wielkość do rzeczywistej liczebności kolonii, a nie do rozmiaru gatunku: kolonia licząca 15 robotnic nie potrzebuje takiej przestrzeni jak kolonia licząca 150, a w zbyt dużym gnieździe nadmiarowe komory kończą jako śmietniki. Uzupełnij zestaw o te elementy:
- Arena z wysokością i rzeźbą terenu: gałęzie, kora i elementy pionowe. W naturze spędza dużo czasu, przemierzając roślinność, a tak będziesz ją znacznie lepiej obserwować. Bez niczego, co mogłoby posłużyć za most do bariery lub pokrywy.
- Bariera z PTFE (fluonu) i dobrze dopasowana pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Woda zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą.
- Poidełko na nektar, nigdy wata nasączona nektarem (zob. „Karmienie”).
Zakładanie kolonii: królowa z czerwiem krok po kroku
W Antomas sprzedajemy królowe z czerwiem: królowe, które już zaczęły zakładać kolonię w probówce i mają jaja, larwy lub kokony. Zakładanie kolonii u N. villosa jest półklaustralne, jak u większości ponerin. W odróżnieniu od królowej klaustralnej, która zamyka się i wychowuje pierwsze robotnice wyłącznie z własnych rezerw, królowa N. villosa wychodzi na polowania: szuka małych ofiar i nektaru, wraca do gniazda i sama karmi larwy kawałkami zdobyczy. Dlatego królowa N. villosa potrzebuje czegoś, czego królowa klaustralna nie potrzebuje: areny i pokarmu od pierwszego dnia.
- Probówka podłączona do małej areny. Zostaw probówkę w takim stanie, w jakim przyjechała, z zapasem wody za watą, i podłącz ją albo połóż otwartą w małym pojemniku-arenie z barierą i pokrywą. Strefa probówki – zaciemniona; temperatura – w górnej części zakresu, około 26-28 °C.
- Małe ofiary, łatwe do obezwładnienia, 2-3 razy w tygodniu. Kawałek świerszcza, mucha, Drosophila albo termofilka (Thermobia domestica), świeżo zabite, żeby nie narażać królowej. Resztki usuń następnego dnia.
- Kropelka nektaru na czymś, co nie nasiąka, np. na kawałku folii aluminiowej albo w małym poidełku. Nigdy na wacie probówki: pleśnieje i psuje zapas wody.
- Wilgotność w probówce. Co jakiś czas sprawdzaj, czy w zbiorniczku jest jeszcze woda. Jeśli się skończy albo probówka mocno się zabrudzi, przenieś królową ostrożnie do nowej probówki przez przesypanie.
- Obserwuj, nie przeszkadzając. Patrz na nią spokojnie, bez przesuwania probówki i bez ciągłego świecenia na nią mocnym światłem. Zobaczysz coś pięknego: królową wychodzącą na polowanie i wracającą z ofiarą dla swoich larw.
Z naszego doświadczenia pojedyncza królowa zakłada kolonię bez problemów, a zakładanie jest zwykle proste. A łączenie królowych? Choć w naturze zdarzają się kolonie zakładane przez kilka królowych, nie polecamy tego. Pojedyncza królowa dobrze sobie radzi, a między współzałożycielskimi królowymi dochodzi do walk, dopóki nie ustali się hierarchia; w przypadku królowych, które nie połączyły się same, ryzyko poważnych ataków jest wysokie.
Kiedy przenieść ją do gniazda? Gdy będzie miała kilka robotnic, albo wcześniej, jeśli probówka zrobi się za mała, zabrudzi się lub zabraknie w niej wody. W Antomas przenosimy ją przez przesypanie do Qbik Wild One P 1C, zawsze do gniazda dopasowanego do jej wielkości. Kolonie jej krewnych zakładane grupowo miały po 21 tygodniach więcej robotnic niż te zakładane przez jedną królową: przy jednej królowej uzbrój się w cierpliwość na pierwsze pół roku.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu królowej pozwól jej odpocząć kilka godzin w spokojnym, ciemnym miejscu, w 26-28 °C, i sprawdź, czy w probówce jest woda. Gdy przyjdzie czas przenieść ją do formikarium, w Antomas robimy to przez przesypanie: otwieramy probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie wysypujemy królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem. Trzy rady:
- Przygotuj wszystko wcześniej: zmontowane formikarium z założoną barierą, nawilżoną strefą wilgotną i ustawioną probówką z wodą.
- Pracuj nad tacą i spokojnie: są szybkie i wspinają się po probówce i narzędziach.
- Zostaw strefę gniazda zaciemnioną, żeby szybko ją zajęły. Robotnice zbiorą czerw i zaniosą go do środka.
Karmienie
Białko: im więcej, tym lepiej. To łowczyni, a larwy rosną na owadach. Taka jest filozofia Antomas: jeśli codziennie zajmujesz się kolonią i usuwasz resztki, lepiej karmić obficie, bo kolonia uznaje, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie będziesz mógł często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: niezjedzony pokarm gnije i przyciąga pleśń i roztocza. Dostosuj ilość przede wszystkim do liczby larw: kolonia z dużą ilością czerwiu ma ogromny apetyt.
Zmieniaj rodzaj owadów z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego. Przyjmują prawie wszystko:
- Thermobia domestica – mała ofiara, idealna na etap zakładania kolonii i dla młodych kolonii.
- Świerszcze (Acheta domesticus) – idealna ofiara, żeby zobaczyć ich polowanie przez nękanie i obalanie.
- Małe karaczany, takie jak karaczan dubia (Blaptica dubia) czy karaczan runner (Shelfordella lateralis).
- Muchy, ćmy, Drosophila i pocięte mączniki (Tenebrio molitor).
- Od czasu do czasu termity z pewnego źródła: to jej najlepiej zbadana ofiara, a pozwolą Ci zobaczyć jej różne techniki chwytania.
Dużym koloniom – żywe ofiary: to najlepszy sposób, żeby cieszyć się całym ich repertuarem pościgu i obalania. Zakładanym i bardzo małym koloniom – świeżo zabite ofiary, żeby nie ryzykować. Kupuj owady u sprawdzonego dostawcy: owady traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Nektar też. Nie hoduj jej jak gatunku, który je tylko owady: cukier jest ważnym źródłem energii dla robotnic, a w naturze zbierają go na roślinach. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu, a inny słodki płyn lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Do nektaru możesz też dodać trochę białka. Podawaj go zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn. Używaj tradycyjnego lub domowego poidełka, w którym kropla jest „rozłożona” i łatwo dostępna, i wymieniaj ją, zanim zacznie fermentować.
Woda: zawsze, w probówce z watą na arenie.
Bez zimowania: tropiki przez cały rok
N. villosa nie wymaga zimowania (diapauzy). Duża część jej zasięgu leży w tropikach, a tam aktywność wyznaczają deszcze, wilgotność i temperatura w ciągu dnia, a nie mroźna zima. Nawet w południowym Teksasie, na północnym krańcu jej zasięgu, o klimacie podzwrotnikowym półsuchym, zima nie jest ani długa, ani naprawdę zimna. W Antomas utrzymujemy ją w aktywności przez cały rok, przy stałym cieple, wilgotności i pokarmie.
Jeśli zimą temperatura w domu trochę spadnie i gniazdo przez kilka tygodni pozostanie w dolnej części zakresu, około 22-24 °C, nic się nie stanie: kolonia będzie rozwijać się nieco wolniej. Ale nie jest to konieczne i nie ma sensu schładzać jej do temperatur gatunków strefy umiarkowanej: nigdy poniżej około 20 °C. I uwaga: przejściowy spadek aktywności, składania jaj czy apetytu to nie zimowanie. Zwykle wynika z braku białka, z chłodu albo z niedawnej zmiany.
Zachowanie w niewoli
Aktywne i ciekawskie. Rozwinięta kolonia patroluje arenę, wspina się wszędzie i od razu reaguje na pokarm. Jej aktywność dostosowuje się do temperatury i wilgotności: nie są ściśle dzienne ani nocne.
Terytorialne i zdecydowane. Z naszego doświadczenia szybko reagują na każde wtargnięcie na arenę i potrafią być dość agresywne wobec innych stawonogów i wobec zakłóceń w pobliżu gniazda.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie po to, by je ukrywać. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę oraz obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Dzięki dobremu wzrokowi przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Sygnały alarmowe:
- Czerw, który przestaje się rozwijać lub znika: prawie zawsze brakuje białka.
- Pomarszczone larwy lub kokony albo czerw stłoczony w wilgotnej komorze: brakuje wilgoci.
- Kondensacja na ściankach lub pleśń: wilgoci jest za dużo albo zostały zapomniane resztki.
- Dużo robotnic stojących bezczynnie na arenie, bez miejsca w środku: czas na powiększenie.
Ucieczki i bariery
N. villosa świetnie się wspina i lubi uciekać: od razu wykorzystuje ścianki, gałęzie blisko pokrywy, połączenia i źle dopasowane złączki. W jej przypadku dobry system zabezpieczeń przed ucieczką ma znacznie większe znaczenie niż przy powolnym gatunku naziemnym:
- Bariera z PTFE (fluonu) w górnej części ścianek areny, cienka i ciągła. Odnawiaj ją, gdy widzisz, że się ściera lub zbiera kurz. Olej parafinowy sprawdzi się jako uzupełnienie.
- Dobrze dopasowana pokrywa z wentylacją z drobnej siatki – jako druga linia obrony.
- Bez szczelin: sprawdzaj połączenia, zatyczki i rurki.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most: żadnych gałęzi ani dekoracji sięgających bariery lub pokrywy.
- Zanim otworzysz, sprawdź, gdzie są robotnice najbliżej krawędzi, otwieraj tylko tyle, ile trzeba, i zamknij po skończeniu.
Obsługa i bezpieczeństwo
Ma działające żądło i warto doprecyzować, jak bardzo jest groźna. Literatura zwykle opisuje jej użądlenie jako bolesne. Doświadczenie Antomas jest jednak takie, że wśród dużych ponerin jej użądlenie jest raczej słabe, znacznie mniej uciążliwe, niż sugerują jej rozmiar i wygląd. Nie oznacza to, że można brać ją do ręki ani że wszyscy zareagują tak samo: każda błonkówka może wywołać reakcję alergiczną u osoby uczulonej. Do zwykłej obsługi wystarczy długa pęseta lub miękki pędzelek, dobra bariera i spokojna praca. Nie łącz różnych kolonii i nie trzymaj ich z innymi gatunkami. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Zakładać kolonii bez areny i bez pokarmu: królowa jest półklaustralna i musi polować.
- Łączyć królowych ani dodawać nowej królowej do kolonii.
- Zalewać całego gniazda ani pozwalać mu całkowicie wyschnąć: potrzebny jest gradient, ze strefą wilgotną i suchą.
- Dopuszczać do braku wody.
- Zimować jej ani schładzać jak gatunku europejskiego.
- Podawać nektaru na wacie ani dopuszczać, by się skończył.
- Dawać ciągle tego samego owada ani zostawiać nieuprzątniętych resztek.
- Używać ogromnego gniazda dla małej kolonii.
- Zostawiać szczelin, luźnych pokryw czy gałęzi, które służą za most: wspinają się i uciekają.
- Brać ich do rąk.
Źródła naukowe
Ten poradnik opracowano na podstawie literatury naukowej o Neoponera villosa, jej kompleksie gatunków i rodzaju oraz doświadczenia Antomas. Najważniejsze pozycje:
- Schmidt, C. A. & Shattuck, S. O. (2014). The higher classification of the ant subfamily Ponerinae (Hymenoptera: Formicidae), with a review of ponerine ecology and behavior. Zootaxa 3817: 1–242. doi:10.11646/zootaxa.3817.1.1
- Lucas, C., Fresneau, D., Kolmer, K., Heinze, J., Delabie, J. H. C. & Pho, D. B. (2002). A multidisciplinary approach to discriminating different taxa in the species complex Pachycondyla villosa (Formicidae). Biological Journal of the Linnean Society 75: 249–259. doi:10.1046/j.1095-8312.2002.00017.x
- Rocha, F. H., Lachaud, J.-P., Hénaut, Y., Pozo, C. & Pérez-Lachaud, G. (2020). Nest site selection during colony relocation in Yucatan Peninsula populations of the ponerine ants Neoponera villosa (Hymenoptera: Formicidae). Insects 11: 200. doi:10.3390/insects11030200
- Dejean, A., Olmsted, I. & Snelling, R. R. (1995). Tree-epiphyte-ant relationships in the low inundated forest of Sian Ka'an Biosphere Reserve, Quintana Roo, Mexico. Biotropica 27: 57–70. doi:10.2307/2388903
- Dejean, A. (1990). Influence de l'environnement pré-imaginal et précoce dans le choix du site de nidification de Pachycondyla (=Neoponera) villosa (Fabr.) (Formicidae, Ponerinae). Behavioural Processes 21: 107–125. doi:10.1016/0376-6357(90)90019-C
- Dejean, A., Corbara, B. & Oliva-Rivera, J. (1990). Mise en évidence d'une forme d'apprentissage dans le comportement de capture des proies chez Pachycondyla (=Neoponera) villosa (Formicidae, Ponerinae). Behaviour 115: 175–187. doi:10.1163/156853990X00563
- Heinze, J., Trunzer, B., Oliveira, P. S. & Hölldobler, B. (1996). Regulation of reproduction in the neotropical ponerine ant, Pachycondyla villosa. Journal of Insect Behavior 9: 441–450. doi:10.1007/BF02214021
- Trunzer, B., Heinze, J. & Hölldobler, B. (1998). Cooperative colony founding and experimental primary polygyny in the ponerine ant Pachycondyla villosa. Insectes Sociaux 45: 267–276. doi:10.1007/s000400050087
- Kolmer, K. & Heinze, J. (2000). Rank orders and division of labour among unrelated cofounding ant queens. Proceedings of the Royal Society B 267: 1729–1734. doi:10.1098/rspb.2000.1202
- Heinze, J., Trunzer, B., Hölldobler, B. & Delabie, J. H. C. (2001). Reproductive skew and queen relatedness in an ant with primary polygyny. Insectes Sociaux 48: 149–153. doi:10.1007/PL00001758
- Tentschert, J., Kolmer, K., Hölldobler, B., Bestmann, H.-J., Delabie, J. H. C. & Heinze, J. (2001). Chemical profiles, division of labor and social status in Pachycondyla queens (Hymenoptera: Formicidae). Naturwissenschaften 88: 175–178. doi:10.1007/s001140100218
- Kolmer, K., Hölldobler, B. & Heinze, J. (2002). Colony and population structure in Pachycondyla cf. inversa, a ponerine ant with primary polygyny. Ethology Ecology & Evolution 14: 157–164. doi:10.1080/08927014.2002.9522754
- D'Ettorre, P., Kellner, K., Delabie, J. H. C. & Heinze, J. (2005). Number of queens in founding associations of the ponerine ant Pachycondyla villosa. Insectes Sociaux 52: 327–332. doi:10.1007/s00040-005-0815-z
- Pavan, G., Priano, M., De Carli, P., Fanfani, A. & Giovannotti, M. (1997). Stridulatory organ and ultrasonic emission in certain species of ponerine ants (genus: Ectatomma and Pachycondyla, Hymenoptera, Formicidae). Bioacoustics 8: 209–221. doi:10.1080/09524622.1997.9753363
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany

