Leucocoprinus gongylophorus – grzyb
Ogród, który karmi imperium. Leucocoprinus gongylophorus to grzyb uprawiany przez mrówki tnące liście, Atta i Acromyrmex: jego gongylidia karmią larwy, a bez niego kolonia nie ma przyszłości. To wzmocnienie z żywego grzyba jest dla kolonii, które straciły lub uszkodziły swój ogród, dla zakładanych kolonii z bardzo małą ilością grzyba i do odbudowy uprawy po podróży. Użyj go od razu i zawsze bez mrówek, które może zawierać: grzyb nie przetrwa bez kolonii, która o niego dba, a akceptacji nie można zagwarantować. Format: 20 ml grzyba. Wysyłka do całej Europy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Zastosowanie: wzmocnienie ogrodu grzybowego dla mrówek tnących liście (Atta i Acromyrmex). Sprzedajemy 20 ml żywego grzyba dla kolonii, które straciły lub uszkodziły swój ogród, dla zakładanych kolonii z bardzo małą ilością grzyba i do odbudowy uprawy po podróży. Jak go przechowywać: zamknięty, w 22-26 °C, w ciemności i poza lodówką; użyj go jak najszybciej, najlepiej tego samego dnia. Jak go podać: bez żadnej mrówki z probówki, obok ogrodu kolonii albo, jeśli ogrodu już nie ma, w komorze uprawowej razem z robotnicami. Ważne: grzyba nie da się uprawiać bez mrówek i żadna kolonia nie musi go przyjąć: akceptacji nie można zagwarantować.
Leucocoprinus gongylophorus (Möller) R. Heim to grzyb uprawiany przez mrówki tnące liście. W literaturze o mrówkach niemal zawsze pojawia się jako Leucoagaricus gongylophorus, a w dawnych pracach mykologicznych jako Attamyces bromatificus: to ten sam organizm. Opisał go Alfred Möller w 1893 roku w Brazylii jako Rozites gongylophora, a dziś nazwą przyjętą w Index Fungorum jest Leucocoprinus gongylophorus, choć nomenklatura tej grupy wciąż jest rewidowana.
Dla kolonii grzybiarek tnących liście grzyb nie jest dodatkiem: to pokarm i serce gniazda. Robotnice nie jedzą liści, które wycinają; używają ich jako podłoża do uprawy tego grzyba, a larwy żywią się właśnie nim. Kolonia bez ogrodu nie ma przyszłości. Dlatego sprzedajemy to wzmocnienie: 20 ml żywego grzyba, by dać drugą szansę ogrodowi, który się załamał, albo pchnąć do przodu kolonię, która dopiero startuje.
To delikatny produkt: żywy organizm zależny od mrówek, a decyzję o jego przyjęciu podejmują one same i sam grzyb.
Do czego służy wzmocnienie grzyba
Kolonie, które straciły ogród
Ogród może się załamać z wielu powodów: wysycha, zostaje zalany, przegrzewa się, trafia do niego liść pryskany fungicydem albo opanowuje go pleśń. Jeśli kolonia ma królową i robotnice, ale została bez grzyba albo z jego minimalną resztką, wzmocnienie daje jej materiał do odbudowy uprawy. To sytuacja najpilniejsza i ta, w której trzeba działać najszybciej: bez grzyba larwy nie mają co jeść.
Zakładane kolonie z bardzo małą ilością grzyba
Królowa zakładająca kolonię zaczyna od maleńkiej kulki grzyba, a w niewoli ta pierwsza uprawa jest słabym punktem. Tu nauka ma najlepszą wiadomość: w eksperymencie z królowymi zakładającymi kolonie Acromyrmex octospinosus i A. echinatior wszystkie królowe przyjęły fragment nowego grzyba. Autorzy mówią o krótkim „oknie możliwości”: na etapie zakładania kolonia przyjmuje obcy grzyb znacznie łatwiej niż wtedy, gdy jest już ustabilizowana (Poulsen i współpracownicy, 2009).
Po podróży lub przeprowadzce
Wysyłki i przenosiny wstrząsają ogrodem: grzyb się kruszy, zgniata albo traci wilgoć. Dlatego w Antomas często dokładamy probówkę grzyba na wzmocnienie do naszych kolonii Atta mexicana i Acromyrmex octospinosus: jeśli główny ogród dotrze naruszony, wzmocnienie pomaga kolonii dojść do siebie.
Chory lub kurczący się ogród
Jeśli grzyb się kurczy, ciemnieje na dużych obszarach albo kolonia go porzuca, najpierw trzeba znaleźć przyczynę: temperaturę, wilgotność, wentylację albo ostatnie rośliny, które podałeś. Wzmocnienie może pomóc się odbić, ale nie usuwa przyczyny: jeśli problem nie zniknie, nowy grzyb skończy tak samo. A jeśli w ogrodzie widać pleśń, najpierw usuń zajęte części albo pozwól zrobić to robotnicom.
Czy go przyjmą? Szczera odpowiedź
Nie zawsze. Każda kolonia uprawia własny szczep, a grzyby z różnych kolonii mogą się wzajemnie odrzucać. U Acromyrmex wykazano, że sam grzyb odrzuca fragmenty grzyba z sąsiednich kolonii, tym silniej, im bardziej różnią się genetycznie; substancje odpowiedzialne za tę niezgodność przechodzą nienaruszone przez jelito robotnic i trafiają do kropel kałowych, którymi nawożą one ogród (Poulsen i Boomsma, 2005). Zaobserwowano też częściową niezgodność między robotnicami a grzybami z innych kolonii (Bot, Rehner i Boomsma, 2001). Na forach hodowców są przypadki kolonii, które całkowicie zignorowały kawałek obcego grzyba.
To, co wiemy, pomaga ustawić oczekiwania:
- Bardziej prawdopodobne: w zakładanych i małych koloniach oraz w koloniach, które zostały bez własnego grzyba.
- Mniej prawdopodobne: w dużych koloniach z ogrodem w dobrym stanie, które bronią swojego szczepu.
- Bez gwarancji: ani tego, że go przyjmą, ani tego, że grzyb potem się rozrośnie. To środek ratunkowy, a nie cudowny produkt.
Biologia: udomowiony grzyb
Około 50 milionów lat rolnictwa
Mrówki z plemienia Attini uprawiają grzyby od dziesiątek milionów lat: około 50 milionów według pierwszych szacunków opartych na danych molekularnych (Mueller, Rehner i Schultz, 1998). Najbardziej prymitywne uprawiają różne grzyby, które wciąż żyją wolno w przyrodzie; mrówki tnące liście, Atta i Acromyrmex, doszły do skrajności, z uprawą tak udomowioną, że nie zna się już jej wolno żyjących form bez mrówek (Mueller i współpracownicy, 2005). Oba rodzaje uprawiają ten sam gatunek, L. gongylophorus, ale każda kolonia utrzymuje własny szczep.
Gongylidia: „kalarepa”, która karmi larwy
Möller, mykolog, który go opisał, porównał skupiska białych zgrubień w ogrodzie do kalarepy (Kohlrabi po niemiecku). Dziś nazywa się je gongylidiami: to nabrzmiałe końcówki strzępek pełne składników odżywczych, zebrane w grona (stafyle) widoczne jako białe kropeczki na powierzchni grzyba. Są głównym pokarmem larw. Dorosłe robotnice też je jedzą, ale dużą część energii czerpią z soku liści, które wycinają (Quinlan i Cherrett, 1979).
Poza gniazdem grzyb traci tę zdolność: w płynnej hodowli laboratoryjnej rośnie w nietypowej formie i bez gongylidiów (Powell i Stradling, 1986).
Nawożenie kałem: recykling enzymów
Robotnice nie tylko wycinają i przeżuwają liść: nawożą też ogród kroplami kałowymi. Zaskakujące jest to, co te krople zawierają: enzymy samego grzyba, takie jak pektynazy, które rozkładają ściany komórkowe roślin, oraz lakazę, która neutralizuje obronne fenole roślin. Mrówki zjadają je razem z gongylidiami, enzymy przechodzą nienaruszone przez ich jelito i wracają do ogrodu dokładnie tam, gdzie są potrzebne, na świeżo dodany liść (Schiøtt i współpracownicy, 2010; De Fine Licht i współpracownicy, 2013). Mrówka i grzyb działają jak jeden układ trawienny.
Uprawa z wieloma jądrami
Udomowienie zmieniło też jego genetykę. U mrówek tnących liście grzyb jest poliploidalny: każda komórka ma wiele jąder i kilka kopii chromosomów, znacznie więcej niż grzyby uprawiane przez prymitywne Attini. Autorzy wiążą to z większą produkcją pokarmu i enzymów na potrzeby uprawy na dużą skalę (Kooij i współpracownicy, 2015).
Dlaczego nie da się go uprawiać bez mrówek
To pytanie, które słyszymy najczęściej. W laboratorium mykolodzy utrzymują szczepy na płytkach z agarem, ale rosną one powoli i nie tworzą ogrodu takiego jak w gnieździe (Powell i Stradling, 1986). W domu grzyba nie da się utrzymać bez mrówek:
- Nie ma kto go karmić. Bez robotnic, które wycinają, przeżuwają i nawożą liść, grzyb wyczerpuje podłoże i obumiera.
- Nie ma kto go bronić. Ogrody mają wyspecjalizowanego pasożyta, grzyb Escovopsis, który żywi się uprawą i może ją zniszczyć (Currie, Mueller i Malloch, 1999). Robotnice zwalczają go, czyszcząc grzyb i wyrywając zakażone kawałki, które wynoszą na śmietnisko (Currie i Stuart, 2001). Bez nich pleśnie i pasożyty rozwijają się bez przeszkód.
- Zależy od swojej społeczności. Ogród to pilnowana monokultura; porzucony, przestaje nią być.
Dlatego wzmocnienie to produkt do natychmiastowego użycia z kolonią, a nie do przechowywania ani do „hodowania grzyba” osobno.
Każda kolonia ma swój szczep
Królowa zabiera na lot godowy kulkę grzyba z gniazda matki, przechowywaną w jamie podgębowej (infrabukalnej), i obsiewa nią swój pierwszy ogród. W ten sposób szczep przechodzi z matki na córkę przez pokolenia (Mueller i współpracownicy, 2005). Ten system zapobiega mieszaniu konkurujących ze sobą szczepów i wyjaśnia, dlaczego ustabilizowana kolonia może odrzucić obcy grzyb (zob. „Czy go przyjmą? Szczera odpowiedź”).
Owocnik, którego prawie nikt nie widział
To grzyb kapeluszowy z rodziny Agaricaceae, ale w gnieździe prawie nigdy nie wytwarza owocników: robotnice dbają o to, by rósł jako grzybnia. Owocniki, małe i o jasnym kapeluszu, znaleziono tylko kilka razy, na przykład na żywym gnieździe Atta cephalotes (Fisher, Stradling i Pegler, 1994). Jeśli kiedyś zobaczysz coś takiego w swoim formikarium, gratulacje: to rzadkość.
Grzyb musi przetrwać – film Anthouse.
Kolonia grzybiarek Atta z ogrodem grzybowym w Antomas.
Wygląd: jak rozpoznać zdrowy grzyb
Ogród wygląda jak gąbka albo plaster miękiszu, lekki i pełen wolnych przestrzeni, złożony z kawałków liści oplecionych grzybnią. Zwróć uwagę na te cechy po otrzymaniu i po wprowadzeniu:
- Zdrowy: szarobiały lub kremowy, wilgotny i gąbczasty, z białymi kropeczkami (stafylami gongylidiów) na powierzchni i delikatnym zapachem ziemi lub grzybów.
- Stary: szary lub brązowy, bardziej zbity. To wyczerpana część, którą robotnice wynoszą na śmietnisko; trochę ciemnego koloru u podstawy jest normalne.
- Zły: zielony, czarny lub żółty nalot pleśni, mokre i lepkie miejsca, kwaśny lub zgniły zapach albo suchy i zbity grzyb.
20 ml to przybliżona objętość grzyba, bez pojemnika.
Jak go przechowywać po otrzymaniu
Nie ma badań nad tym, jak długo kawałek ogrodu wytrzymuje bez mrówek, więc tu decyduje ostrożność: w Antomas zalecamy użycie go tego samego dnia, w którym dotrze, a najpóźniej następnego. Im dłużej czeka, tym bardziej się wyczerpuje i tym większą przewagę zyskują pleśnie. W międzyczasie:
- Temperatura: 22-26 °C. Wyizolowany grzyb najlepiej rośnie w 20-25 °C (Powell i Stradling, 1986), a robotnice Acromyrmex heyeri wybierają do jego uprawy bardzo podobne temperatury (Bollazzi i Roces, 2002).
- Bez lodówki i bez upału: nie wkładaj go do lodówki ani nie zostawiaj przy kaloryferze czy na słońcu. Powyżej 30 °C grzyb cierpi, a u Atta królowa może stać się bezpłodna, jeśli długo przebywa w takich warunkach.
- Zamknięty, w ciemności i niezgnieciony: zostaw pojemnik tak, jak przyszedł, bez otwierania, żeby zajrzeć, i bez ściskania grzyba.
- Bez dodawania czegokolwiek: ani zraszania wodą, ani liści, ani cukru. Sam grzyb nie potrafi z nich skorzystać, a nakarmiłbyś tylko pleśń.
- Sprawdź go z zewnątrz: jeśli widzisz kolorową pleśń, trzymaj go z dala od Twojej kolonii; nie wprowadzaj go.
Jak wprowadzić go do kolonii
Przede wszystkim: żadnej mrówki z probówki
Jeśli w grzybie jest jakaś robotnica, usuń ją, zanim podasz go swojej kolonii. Mrówki, które przychodzą ze wzmocnieniem, pochodzą z innej kolonii i nigdy nie mogą się mieszać z Twoimi. Usuń je miękkim pędzelkiem lub miękką pęsetą i dokładnie sprawdź grzyb, bo najmniejsze robotnice chowają się w środku. To ta sama zasada, którą podajemy dla probówki wzmacniającej dołączanej do naszych kolonii.
Kolonia, która zachowała trochę ogrodu
- Obok ogrodu, nie na nim. Umieść wzmocnienie tuż przy grzybie kolonii, w tej samej komorze, pęsetą lub czystą łyżeczką, bez kruszenia.
- Niech one zdecydują. Jeśli je przyjmą, w ciągu kilku godzin lub dni zobaczysz robotnice, które nad nim pracują, przenoszą je do ogrodu i dokładają liście.
- Delikatne liście pod ręką. Zostaw na arenie świeże, niepryskane liście, żeby od razu mogły karmić grzyb.
Kolonia, która została bez ogrodu
- Cały grzyb do komory uprawowej, w jednym kawałku, a królowa i robotnice razem z nim. W małej komorze kontakt jest natychmiastowy.
- Wysoka i stabilna wilgotność, bez kałuż i bez kropel spadających na grzyb.
- Bez pośpiechu z liśćmi: na początku niewiele i delikatnych, więcej, gdy zobaczysz, że grzyb rośnie.
Zakładane kolonie
Umieść mały kawałek wzmocnienia obok grzyba królowej, w jej komorze, a resztę odłóż w tych samych warunkach na wypadek, gdyby był potrzebny w kolejnych dniach. Na etapie zakładania królowa łatwiej przyjmuje nowy grzyb (Poulsen i współpracownicy, 2009), ale zbyt duży kawałek w maleńkiej komorze to więcej grzyba, niż jest w stanie doglądać, a zaniedbana część pleśnieje.
Oznaki przyjęcia i odrzucenia
- Przyjęcie: robotnice wchodzą na wzmocnienie, liżą je, rozdrabniają i włączają do ogrodu, a potem zaczynają kłaść na nim liście. Po kilku dniach nie da się go już odróżnić od reszty.
- Odrzucenie: ignorują je, odsuwają albo w ciągu jednego lub dwóch dni wynoszą w całości na śmietnisko. Jeśli tak się stanie, usuń je, zanim spleśnieje.
- Niepewne: zostawiają je na miejscu, ale nad nim nie pracują. Daj im kilka dni; jeśli spleśnieje lub straci kolor, usuń je.
Formikarium: wilgoć tak, woda nie
Wzmocnienie rozwija się tylko w dobrze działającym formikarium. Utrzymuj komorę uprawową wilgotną, ze stałą wentylacją i bez zastoin wody, w 22-26 °C, ze śmietniskiem oddzielonym od grzyba. W Antomas polecamy Kit Fungarium od Anthouse, zaprojektowany dla mrówek tnących liście: grzyb leży na kratce nad tacką z wodą, a nasadki redukcyjne dopasowują objętość komory do małego ogrodu, czyli dokładnie do sytuacji kolonii, która dochodzi do siebie. Szczegóły dotyczące formikarium, karmienia i wilgotności znajdziesz w poradnikach naszych grzybiarek: Acromyrmex octospinosus, Atta mexicana oraz MegaImperium grzybiarek, czyli dużej kolonii A. mexicana.
Karmienie ogrodu: świeże liście i kwiaty, całkowicie wolne od oprysków, urozmaicone (róża, jeżyna, młode liście cytrusów, hibiskus); usuwaj te, których nie wycinają, zanim się zepsują. Mrówki tnące liście nie potrzebują owadów: ich białkiem jest grzyb. Jeśli szukasz żywego pokarmu dla innych Twoich mrówek, masz termofilkę, Thermobia domestica.
Czego nie robić
- Wpuszczać do swojej kolonii mrówek, które przyszły z grzybem.
- Trzymać go przez dni lub tygodnie „na wszelki wypadek” albo w lodówce.
- Próbować uprawiać go bez mrówek, w słoiku z liśćmi albo na domowym agarze.
- Zraszać grzyb wodą albo zostawiać go w mokrym.
- Trzymać go powyżej 30 °C lub w pełnym słońcu.
- Kruszyć go lub zgniatać przy wprowadzaniu.
- Kłaść go na ogrodzie dużej, zdrowej kolonii, która go nie potrzebuje.
- Zostawiać w środku odrzuconego lub spleśniałego wzmocnienia.
- Używać go bez usunięcia tego, co zniszczyło ogród: temperatury, wilgotności, wentylacji czy pryskanej rośliny.
- Podawać liści z kwiaciarni, ze szkółki ani z jakiejkolwiek pryskanej rośliny.
- Oczekiwać cudów: akceptacja nie jest gwarantowana.
- Wyrzucać resztek grzyba lub egzotycznych mrówek do środowiska: przed wyrzuceniem je zamroź.
Źródła naukowe
Ten poradnik opiera się na literaturze naukowej o grzybie mrówek tnących liście, na jego karcie w Index Fungorum, na rewizji nomenklatorycznej Heisecke i współpracowników (2021, Phytotaxa 494, doi:10.11646/phytotaxa.494.1.2) oraz na doświadczeniu Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Mueller, U. G., Rehner, S. A. & Schultz, T. R. (1998). The evolution of agriculture in ants. Science 281: 2034–2038. doi:10.1126/science.281.5385.2034
- Mueller, U. G., Gerardo, N. M., Aanen, D. K., Six, D. L. & Schultz, T. R. (2005). The evolution of agriculture in insects. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 36: 563–595. doi:10.1146/annurev.ecolsys.36.102003.152626
- Quinlan, R. J. & Cherrett, J. M. (1979). The role of fungus in the diet of the leaf-cutting ant Atta cephalotes (L.). Ecological Entomology 4: 151–160. doi:10.1111/j.1365-2311.1979.tb00570.x
- Currie, C. R., Mueller, U. G. & Malloch, D. (1999). The agricultural pathology of ant fungus gardens. PNAS 96: 7998–8002. doi:10.1073/pnas.96.14.7998
- Currie, C. R. & Stuart, A. E. (2001). Weeding and grooming of pathogens in agriculture by ants. Proceedings of the Royal Society B 268: 1033–1039. doi:10.1098/rspb.2001.1605
- Poulsen, M. & Boomsma, J. J. (2005). Mutualistic fungi control crop diversity in fungus-growing ants. Science 307: 741–744. doi:10.1126/science.1106688
- Bot, A. N. M., Rehner, S. A. & Boomsma, J. J. (2001). Partial incompatibility between ants and symbiotic fungi in two sympatric species of Acromyrmex leaf-cutting ants. Evolution 55: 1980–1991. doi:10.1111/j.0014-3820.2001.tb01315.x
- Poulsen, M., Fernández-Marín, H., Currie, C. R. & Boomsma, J. J. (2009). Ephemeral windows of opportunity for horizontal transmission of fungal symbionts in leaf-cutting ants. Evolution 63: 2235–2247. doi:10.1111/j.1558-5646.2009.00704.x
- Schiøtt, M., Rogowska-Wrzesinska, A., Roepstorff, P. & Boomsma, J. J. (2010). Leaf-cutting ant fungi produce cell wall degrading pectinase complexes reminiscent of phytopathogenic fungi. BMC Biology 8: 156. doi:10.1186/1741-7007-8-156
- De Fine Licht, H. H., Schiøtt, M., Rogowska-Wrzesinska, A., Nygaard, S., Roepstorff, P. & Boomsma, J. J. (2013). Laccase detoxification mediates the nutritional alliance between leaf-cutting ants and fungus-garden symbionts. PNAS 110: 583–587. doi:10.1073/pnas.1212709110
- Kooij, P. W., Aanen, D. K., Schiøtt, M. & Boomsma, J. J. (2015). Evolutionarily advanced ant farmers rear polyploid fungal crops. Journal of Evolutionary Biology 28: 1911–1924. doi:10.1111/jeb.12718
- Powell, R. J. & Stradling, D. J. (1986). Factors influencing the growth of Attamyces bromatificus, a symbiont of attine ants. Transactions of the British Mycological Society 87: 205–213. doi:10.1016/S0007-1536(86)80022-5
- Bollazzi, M. & Roces, F. (2002). Thermal preference for fungus culturing and brood location by workers of the thatching grass-cutting ant Acromyrmex heyeri. Insectes Sociaux 49: 153–157. doi:10.1007/s00040-002-8295-x
- Fisher, P. J., Stradling, D. J. & Pegler, D. N. (1994). Leucoagaricus basidiomata from a live nest of the leaf-cutting ant Atta cephalotes. Mycological Research 98: 884–888. doi:10.1016/S0953-7562(09)80259-1
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany