Pheidole ocellata
Krijgers met een derde oog: de soldaten van Pheidole ocellata hebben een enorme kop van zo'n 3 mm breed, met een ocel midden op het voorhoofd, en lijken naast hun slanke, snelle werksters wel een andere soort. Een van de grootste Pheidole-soorten ter wereld en een echte zeldzaamheid uit Vietnam, voor de wetenschap nog bijna onbekend: elke kolonie is een venster op het onontdekte. Onze kolonies en koninginnen komen uit Vietnam. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Een van de grootste Pheidole ter wereld, met soldaten met een reusachtige kop en een ocel op het voorhoofd. Vochtig nest, 24-28 °C en geen winterrust: een bijna onbestudeerde soort die het thuis goed doet.
Pheidole ocellata Zhou, 2001 is een van de grootste bekende Pheidole en tegelijk een van de minst onderzochte. Haar soldaten, met een kop van zo'n 3 mm breed en een goed zichtbare ocel bovenaan het voorhoofd, lijken naast de slanke minorwerksters met lange poten wel van een andere soort. Ze werd in 2001 beschreven op basis van een paar exemplaren uit Zuid-China, en de wetenschap heeft nog niets gepubliceerd over haar leven in het wild. Voor de houder maakt dat haar bijzonder: veel van wat je in gevangenschap waarneemt, is nieuwe informatie.
Biologie
ocellata of dugasi? Een klein taxonomisch mysterie
Het is een weinig onderzochte soort en er zit een nuance aan haar identiteit die we graag vertellen. In 2008 herzag de Japanse myrmecoloog Katsuyuki Eguchi de Pheidole uit Noord-Vietnam en wees hij materiaal dat hij jaren eerder voorlopig als «ocellata?» had gedetermineerd, toe aan Pheidole dugasi Forel, 1911. Bovendien zitten er tussen de exemplaren van P. dugasi die hij onderzocht een paar uit Shiwandashan (Guangxi), hetzelfde reservaat waar het type van P. ocellata vandaan komt; de afmetingen van de soldaten van beide komen bijna overeen, en Eguchi beschrijft bij de soldaat van P. dugasi een middelste ocel die «vaak aanwezig» is, precies het kenmerk waaraan ocellata haar naam ontleent.
Eguchi voegde de twee soorten niet formeel samen, en P. ocellata staat in de catalogi nog altijd als geldige soort; haar status werd bevestigd in de lijst van mieren van China van Guénard en Dunn (2012). Maar alles wijst erop dat het zeer nauwe verwanten zijn. Daarom gebruiken we in deze verzorgingsgids de biologie van haar verwant P. dugasi, de enige van de twee die in het veld is geobserveerd, als referentie, en geven we dat telkens aan. De lijn van Antomas komt uit Vietnam, precies het land waar Eguchi deze groep onderzocht.
Verspreiding en habitat
P. ocellata in strikte zin is alleen met zekerheid bekend van haar typelocatie: het natuurreservaat Shiwandashan (Shi Wan Da Shan), in het zuiden van Guangxi, waar Zhou de typeexemplaren op 24 mei 1996 verzamelde. Het is een bergketen met subtropisch bos aan de grens met Vietnam.
Haar verwant P. dugasi is gemeld uit Vietnam (van het noorden tot het nationaal park Cat Tien, in het zuiden), Zuid-China (Guangxi en Hainan) en Thailand, tussen zo'n 160 en 700 m hoogte. Ze nestelt onder de grond, in beboste tuinen en bosranden, in een tropisch of subtropisch moessonklimaat: bijna het hele jaar warm en vochtig, zonder echte winter.
Een soldaat met een «derde oog»
De naam zegt alles: ocellata betekent «met ocellen». Zhou onderscheidde haar van alle bekende Chinese Pheidole door een detail van de soldaat: bovenaan de kop heeft die een goed zichtbare middelste ocel en twee rudimentaire zijocellen.
Het is een zeldzaam kenmerk. Ocellen zijn drie enkelvoudige oogjes tussen de facetogen en zijn het best ontwikkeld bij koninginnen en mannetjes, de kasten die vliegen, bij wie ze helpen om koers te houden en zich bij weinig licht te oriënteren. Bij werksters van Pheidole ontbreken ze normaal gesproken. Bij andere mieren zijn er uitzonderingen: bij de Australische Myrmecia hangt de grootte van de ocellen van de werksters af van hun manier van voortbewegen en van het tijdstip waarop ze actief zijn, en bij de woestijnmier Melophorus bagoti is aangetoond dat de werksters hun ocellen als hemelkompas gebruiken.
Ziet de soldaat van P. ocellata iets met zijn ocel? Niemand heeft het onderzocht. Hij kan functioneel zijn of een nutteloos overblijfsel; voorlopig is het een open vraag en een van de opvallendste curiositeiten van de soort.
Mozaïeksoldaten: koninginnenkenmerken in een werkster
Myrmecologen beschrijven de soldaten van mieren als «mozaïek»-kasten, die onderdelen van het bouwplan van de werkster combineren met andere die bij de koningin horen. Pheidole is het schoolvoorbeeld: in het laatste larvestadium ontwikkelen de toekomstige majors rudimentaire vleugelschijven, aanzetten tot vleugels die nooit tot ontwikkeling komen, en die schijven helpen de verhouding tussen de enorme kop en het lichaam van de soldaat af te stemmen. Hun groei reageert bovendien op sociale signalen van de kolonie zelf. Een ocel op de kop van een soldaat past heel goed bij dit idee van «koninginnen»-kenmerken die bij een werkster terugkomen, al is het bij P. ocellata niet onderzocht.
Een reus onder de Pheidole
Het geslacht is beroemd om zijn soldaten met grote koppen, maar die van P. ocellata horen bij de grootste: het holotype meet zo'n 10 mm totale lengte en heeft een kop van 3,37 × 3,03 mm (lengte × breedte), terwijl die van de minorwerksters nauwelijks meer dan 1 mm is. In verzamelwerken van liefhebbers staat ze vermeld als de Pheidole met het grootste bekende kopoppervlak, vóór P. sinica, al komt die vergelijking niet uit een wetenschappelijke studie. Bij P. dugasi is de kop van de soldaat zo'n drie keer zo breed als die van de minorwerkster.
Soldaten als voorraadkast
Bij P. dugasi zag Eguchi dat de soldaten als «repleten» fungeren: ze vullen hun krop met vloeibaar voedsel en bewaren dat als reserve voor de kolonie. Het is een minder bekende functie van de soldaat dan de verdediging of het in stukken knippen van prooien. Het is een gepubliceerd gegeven voor P. dugasi; bij P. ocellata is het niet aangetoond.
Zadenverzamelaars in uitwerpselen
In het nationaal park Cat Tien, in Zuid-Vietnam, zijn massa's werksters van P. dugasi gezien die zaden uit uitwerpselen van zoogdieren verzamelden. Het is een vorm van opportunistische zaadeterij: de kolonie benut zaden die al van de vrucht zijn gescheiden en verspreidt ze daarbij waarschijnlijk (dat laatste is een redelijke ecologische interpretatie, geen meting). Veel Pheidole verzamelen zaden en hun soldaten kraken ze met hun kaken. Daarom is het in gevangenschap zinvol om zaden aan te bieden als aanvulling op de insecten.
Hoeveel soldaten een kolonie maakt
Bij Pheidole ligt het niet in de genen vast of een larve een soldaat of een minorwerkster wordt: het hangt af van het juveniel hormoon tijdens een gevoelige periode in het laatste larvestadium, en dus van hoe de kolonie haar voedt. Volwassen soldaten remmen de productie van nieuwe soldaten af, zodat de verhouding zichzelf regelt, en kolonies die concurrenten van hun eigen soort waarnemen, maken meer soldaten. Het systeem is zo flexibel dat bij Pheidole-soorten zonder supersoldaten het volstaat om een analoog van het juveniel hormoon op de larven aan te brengen om individuen te krijgen die eruitzien als supersoldaten: het potentieel was er, sluimerend.
Deze experimenten zijn met andere soorten van het geslacht gedaan, niet met P. ocellata, maar ze verklaren iets wat je thuis zult zien: de verhouding soldaten verandert met de voeding en met de grootte van de kolonie.
Een hyperdivers geslacht
Pheidole is een van de soortenrijkste geslachten in het dierenrijk, met meer dan 1.100 beschreven soorten wereldwijd, bijna allemaal met hetzelfde schema van minorwerksters en soldaten. Fylogenetische studies wijzen erop dat het geslacht in Amerika is ontstaan en zich, na aankomst in de Oude Wereld, herhaaldelijk heeft gediversifieerd, waarbij op verschillende continenten vergelijkbare ecologische patronen ontstonden.
Sociale organisatie en koloniestichting: wat er bekend is en wat niet
Hier moeten we eerlijk zijn: er is niets gepubliceerd over de koloniestichting, het aantal koninginnen, de grootte van de kolonies of de bruidsvluchten van P. ocellata, en ook niet van P. dugasi. De koningin is zelfs niet beschreven: Zhou beschreef de soort alleen aan de hand van soldaten en minorwerksters, en van P. dugasi zijn de genitaliën van het mannetje onderzocht. Wat binnen het geslacht gebruikelijk is, zonder dat het voor deze soort is geverifieerd, is een claustrale koloniestichting: de koningin sluit zich alleen op en brengt haar eerste werksters groot met haar reserves; de eerste zijn kleine minors en de soldaten komen later. Volgens de ervaring van Antomas is P. ocellata een overwegend monogyne soort: één koningin per kolonie. Dat past bij wat er over haar grote Aziatische verwanten wordt gezegd, zoals P. sinica en P. spathifera, die bij houders en winkels als monogyn te boek staan en kolonies van enkele duizenden werksters vormen.
Grootte en morfologie
P. ocellata heeft de twee werksterkasten die typisch zijn voor het geslacht, zonder tussenmaten:
- Soldaat (major). Enorme kop, iets langer dan breed (cefale index 89), met rechte zijden en een sterk holle achterrand; korte antenneschachten (schachtindex 51, oftewel de helft van de kopbreedte); stekels op het propodeum; een zichtbare middelste ocel en twee rudimentaire zijocellen op de vertex.
- Minorwerkster. Slank, met lange poten en zeer lange schachten (schachtindex 138-139), die ruim voorbij de achterrand van de kop reiken. Er is niet bekend dat ze ocellen heeft.
- Antennes. Knots van 3 leden, het kenmerk dat haar onderscheidt van P. sinica, waarop ze qua vorm lijkt.
Kleur. Volgens de oorspronkelijke beschrijving een oranjerood lichaam met een donkerdere kop; kaken, rand van de clypeus, schachten en gaster donker roodbruin, en de funiculi en poten lichter. Uit de tekst blijkt niet of het alleen om de soldaat gaat of om beide kasten. In de lijn van Antomas zijn de mieren zwartachtig bruin, wat min of meer met deze beschrijving overeenkomt.
Afmetingen bij benadering
- Soldaat: 9,8-10,4 mm (kop 3,26-3,51 mm lang en 2,95-3,13 mm breed)
- Minorwerkster: 4,7-4,9 mm (kop 1,16-1,19 mm lang en 0,97-1,00 mm breed)
- Koningin: 9-11 mm, volgens de ervaring van Antomas met haar koninginnen (er zijn geen gepubliceerde afmetingen: de koningin heeft geen wetenschappelijke beschrijving)
- Ter vergelijking, P. dugasi: kop van de soldaat 3,38-3,60 × 3,15-3,40 mm; kop van de minor 0,97-1,19 mm lang
De afmetingen van de soldaat en de minorwerkster zijn die van de typeserie van Zhou (2001), met exemplaren uit Guangxi. Het gaat om weinig exemplaren, dus het werkelijke bereik is waarschijnlijk iets ruimer.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
In het dagelijks gebruik is het geen moeilijke soort: ze verdraagt een ruim temperatuurbereik goed, eet van alles en groeit volgens de ervaringen van onze klanten gestaag op kamertemperatuur en bereikt al snel een flink aantal werksters. Haar niveau is te danken aan drie dingen: ze heeft een goed beheerd vochtig nest nodig, zonder dat het onder water staat en zonder schimmel; haar minorwerksters zijn wendbaar en nieuwsgierig en vragen om een zorgvuldige ontsnappingsbarrière; en er is bijna geen kweekliteratuur, dus het is zaak de kolonie te observeren en bij te sturen.
En ze is het meer dan waard. Weinig mieren bieden zo'n spectaculair contrast tussen kasten: slanke, snelle minorwerksters die binnen seconden rekruteren en soldaten met een reusachtige kop die prooien in stukken knippen en zaden kraken. Het is bovendien een soort die bijna niemand heeft gehouden en gedocumenteerd: elke kolonie levert iets nieuws op.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur: 24-28 °C. Ze verdraagt vrij goed temperaturen iets onder en boven dat bereik.
- Nest: vochtig. We raden aan één deel altijd vochtig te houden en een ander deel wat droger, zodat de kolonie zelf kiest waar ze het broed legt.
- Foerageergebied: droger dan het nest.
- Richtwaarde vochtigheid: houders van vergelijkbare Aziatische Pheidole (P. sinica, P. spathifera) gebruiken 60-80% in het nest en 40-60% in het foerageergebied; voor P. ocellata zijn er geen metingen.
- Winterrust: houdt geen winterrust. Ze kan het hele jaar actief blijven bij 24-28 °C.
- Licht: het nest donker of afgedekt; het foerageergebied mag verlicht zijn.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan. Kies het model op basis van de grootte van de kolonie die je koopt: de Qbik Wild One of de Qbik Wild Duo; voor de grootste kolonies de Duo.
Plan de uitbreiding op tijd: onder houders van Pheidole komt het vaak voor dat de kolonie sneller dan verwacht uit haar opstelling groeit.
Koloniestichting en eerste weken
Bij Antomas verkopen we losse koninginnen. Of je nu met een koningin of met een kolonie begint, laat haar de eerste dagen in het donker en met rust en vermijd het om het nest vaak te openen of te verlichten: bij Pheidole zijn er gevallen bekend van koninginnen die na een controle hun eieren opeten. Volgens onze ervaring is de soort overwegend monogyn, en bij haar Aziatische verwanten vechten meerdere koninginnen die je samenzet het uit tot er één overblijft. Voeg daarom nooit koninginnen of kolonies van verschillende herkomst samen.
Voeding
De basis is een gevarieerd dieet van suikers, eiwit en, als aanvulling, zaden.
Suikers. Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week, en een andere nectar of suikerhoudende vloeistof 1-2 keer per week, om niet altijd hetzelfde aan te bieden. Je kunt ook eiwit aan de nectar toevoegen.
Eiwitten. Insecten, waarbij je het type van week tot week afwisselt: krekels, kleine kakkerlakken, vliegen, Drosophila, stukjes meelworm en andere gekweekte insecten. De minorwerksters vinden de prooi en rekruteren de andere, en de soldaten knippen de grote stukken in stukjes. Bij de Aziatische verwanten zijn houders het erover eens dat de kolonie snel groeit met regelmatig eiwit en suiker. Haal de resten binnen 24-48 uur weg: in een vochtig nest beschimmelen ze snel.
Zaden. Als aanvulling kleine zaden: sesam, gierst of amarant, die houders bij P. spathifera gebruiken. Dat past bij wat er bij P. dugasi is waargenomen, die in de natuur zaden verzamelt, maar het is niet de basis van het dieet: de gidsen die veel zaden voorschrijven, zijn gebaseerd op zaadetende Pheidole uit de woestijnen van Noord-Amerika.
Water: schoon water altijd beschikbaar.
Gedrag in gevangenschap
De minorwerksters gaan foerageren en rekruteren heel snel met feromoonsporen; de soldaten komen erop af als er een grote prooi of een dreiging is en blijven de rest van de tijd meestal in het nest. Tegenover andere mieren is ze agressief: houd haar niet in gemengde opstellingen of naast andere kolonies. Bij P. sinica, haar verwant die qua vorm het meest op haar lijkt, beschrijven houders haar als zeer agressief en met trekjes van een plunderaar.
Ontsnappingen en barrières
De minorwerksters zijn slank, snel en nieuwsgierig. Onder houders van Pheidole is PTFE (fluon) de meest aanbevolen barrière, in een dunne laag aangebracht en, voor een langere levensduur, aan de onderkant van een overstekende rand. Als alternatief werkt minerale olie, die veel makkelijker te vinden is. Controleer ook deksels, doppen en aansluitingen: elke speling is een uitgang.
Hantering en veiligheid
Het is geen gevaarlijke soort, maar de soldaten hebben grote kaken en kunnen flink knijpen. Gebruik een pincet en werk langzaam. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Het nest droog laten of het juist onder water zetten.
- Haar een winterrust geven of haar in de winter in de kou laten staan.
- Haar altijd hetzelfde insect of dezelfde suiker geven.
- Prooiresten langer dan 48 uur in het vochtige nest laten liggen.
- Het nest vaak openen of verlichten, vooral in de eerste dagen.
- Koninginnen of kolonies van verschillende herkomst samenvoegen, of haar met andere soorten houden.
- Vertrouwen op een oude of slecht aangebrachte barrière.
- Wachten tot de kolonie krap zit om het formicarium uit te breiden.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over de soort en haar verwant P. dugasi, de algemene biologie van het geslacht Pheidole en de ervaring van Antomas en Europese houders. Belangrijkste referenties:
- Zhou, S. (2001). Ants of Guangxi [in Chinese]. Guangxi Normal University Press, Guilin. Original description of Pheidole ocellata: pp. 134 and 236.
- Eguchi, K. (2008). A revision of Northern Vietnamese species of the ant genus Pheidole (Insecta: Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae). Zootaxa 1902: 1–118. doi:10.11646/zootaxa.1902.1.1
- Narendra, A., Ramirez-Esquivel, F. & Ribi, W.A. (2016). Compound eye and ocellar structure for walking and flying modes of locomotion in the Australian ant, Camponotus consobrinus. Scientific Reports 6: 22331. doi:10.1038/srep22331
- Narendra, A. & Ribi, W.A. (2017). Ocellar structure is driven by the mode of locomotion and activity time in Myrmecia ants. Journal of Experimental Biology 220: 4383–4390. doi:10.1242/jeb.159392
- Schwarz, S., Wystrach, A. & Cheng, K. (2011). A new navigational mechanism mediated by ant ocelli. Biology Letters 7: 856–858. doi:10.1098/rsbl.2011.0489
- Molet, M., Wheeler, D.E. & Peeters, C. (2012). Evolution of novel mosaic castes in ants: modularity, phenotypic plasticity, and colonial buffering. The American Naturalist 180: 328–341. doi:10.1086/667368
- Rajakumar, R., Koch, S., Couture, M. et al. (2018). Social regulation of a rudimentary organ generates complex worker-caste systems in ants. Nature 562: 574–577. doi:10.1038/s41586-018-0613-1
- Rajakumar, R., San Mauro, D., Dijkstra, M.B. et al. (2012). Ancestral developmental potential facilitates parallel evolution in ants. Science 335: 79–82. doi:10.1126/science.1211451
- Wheeler, D.E. & Nijhout, H.F. (1981). Soldier determination in ants: new role for juvenile hormone. Science 213: 361–363. doi:10.1126/science.213.4505.361
- Passera, L., Roncin, E., Kaufmann, B. & Keller, L. (1996). Increased soldier production in ant colonies exposed to intraspecific competition. Nature 379: 630–631. doi:10.1038/379630a0
- Economo, E.P., Klimov, P., Sarnat, E.M. et al. (2015). Global phylogenetic structure of the hyperdiverse ant genus Pheidole reveals the repeated evolution of macroecological patterns. Proceedings of the Royal Society B 282: 20141416. doi:10.1098/rspb.2014.1416
- Moreau, C.S. (2008). Unraveling the evolutionary history of the hyperdiverse ant genus Pheidole (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 48: 224–239. doi:10.1016/j.ympev.2008.02.020
- Wilson, E.O. (2003). Pheidole in the New World: A Dominant, Hyperdiverse Ant Genus. Harvard University Press.
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld
Calidad: 10/10

