Odontomachus banksi
Een levende klem. Odontomachus banksi doorkruist het bladafval van de bergregenwouden van Zuidoost-Azië met haar kaken open als een gespannen val. Raakt een prooi haar triggerharen, dan klappen ze dicht in een fractie van een milliseconde: de slag van Odontomachus is een van de snelste bewegingen in het dierenrijk. Tweekleurige werksters tot 16 mm, met een geeloranje kop op een roodbruin lichaam, een echte angel en het vermogen zich met een kaakslag weg te katapulteren; zelfs nectar drinken ze door de druppel tussen hun kaken te dragen. De bijzonderste van haar groep en een rariteit die bijna niet in de hobby voorkomt, voor ervaren houders. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Een van de grote valkaakmieren van Zuidoost-Azië: tweekleurige werksters tot 16 mm, met een geeloranje kop op een roodbruin lichaam, een echte angel en kaken die in een fractie van een milliseconde dichtklappen. Kolonies met koningin. Het hele jaar constant 24-27 °C, geen diapauze, vochtig nest (70-80%) met kokosvezel en wat fijn zand, suiker in drinkbakjes voor valkaakmieren en heel veel eiwit. Cruciaal: het nest mag nooit uitdrogen, en altijd een oliebarrière en een gesloten deksel, want ook al klimmen ze slecht, ze kunnen tegen acrylaat op, en ze springen.
Odontomachus banksi Forel, 1910 is een valkaakmier uit Zuidoost-Azië: een grote, slanke ponerine die langzaam door het strooisel van het regenwoud loopt met haar kaken zijwaarts opengesperd, als een gespannen klem, en ze met een klap sluit zodra een prooi haar triggerharen raakt. Ze leeft in vochtige tropische bossen met reusachtige bomen, op berghellingen, en behoort tot een soortgroep met haar zwaartepunt op de eilanden van die regio.
Bij Antomas zien we haar als een reus onder de valkaakmieren, en terecht: haar werksters worden tot 16 mm groot, en de koningin zo'n 16,5 mm. Bovendien is het een mier met een geschiedenis: een deel van haar oorspronkelijke exemplaren ging verloren in een oorlog, haar eerste beschrijving bevatte een drukfout en specialisten beschouwen haar als de meest afwijkende van haar groep. Ze is heel zeldzaam in de hobby en, met heel specifieke zorg, een waar spektakel. Laten we beginnen met haar geschiedenis.
Biologie
Typen die in de oorlog verloren gingen
De Zwitserse myrmecoloog Auguste Forel beschreef de soort in 1910, in een artikel over de mieren van de Filipijnen, op basis van werksters uit Luzon. Ze waren verzameld door Charles Sumner Banks (1875-1939), een Amerikaanse entomoloog die op de archipel werkte. Forel legt de naam niet uit, maar alles wijst op een eerbetoon aan de verzamelaar: in hetzelfde artikel droeg hij nog twee andere mieren aan hem op, Monomorium banksi en Vollenhovia banksi.
De exemplaren waarmee een soort wordt beschreven, de typen, zijn haar definitieve referentie. Een deel van die van O. banksi werd bewaard in het Bureau of Science, het wetenschappelijke centrum van het koloniale bestuur, en die collectie werd tijdens de Tweede Wereldoorlog vernietigd. Gelukkig had Forel er een paar in zijn persoonlijke collectie bewaard, die zich nu in het Natuurhistorisch Museum van Genève bevindt: drie werksters op één speld. In 2011 kozen Daniela Sorger en Herbert Zettel, bij hun revisie van de Filipijnse Odontomachus, de bovenste als lectotype, het unieke exemplaar dat sindsdien vastlegt wat O. banksi is.
De drukfout van 1910: een «koningin» die een werkster was
De beschrijving van Forel bevat een curiositeit. In de teksten uit die tijd werd elke kaste met een symbool aangeduid, en Forel zette bij de soort het symbool van het vrouwtje, «♀», dat voor de koningin werd gebruikt. Maar alles wat hij beschrijft, hoort bij een werkster. Sorger en Zettel schrijven het toe aan een drukfout: de kenmerken die Forel geeft, kunnen alleen van werksters zijn.
De echte koningin moest zes jaar wachten. In 1916 publiceerde de Duitse entomoloog H. Viehmeyer, op basis van één exemplaar, de eerste beschrijving van de koningin, en hij zette het duidelijk op papier: «noch nicht beschrieben», oftewel «nog niet beschreven». Ze mat 16,5 mm en leek sterk op de werkster, met een kop die «misschien iets breder» was. Meer dan een eeuw later is dat nog altijd de enige gepubliceerde beschrijving van de koningin van O. banksi. En het mannetje is zelfs nooit beschreven.
De meest afwijkende van haar groep
Binnen Odontomachus delen taxonomen verwante soorten in groepen in. O. banksi behoort tot de O. infandus-groep: grote, slanke mieren met lange antennes en poten, een langgerekte kop, lange kaken met scherpe tanden, een borststuk met een groefpatroon dat per soort verschilt en een hoge petiolus die uitloopt in een lange stekel. Tot dezelfde groep behoren twee andere soorten die je bij Antomas kunt vinden: O. infandus, de meest algemene, en O. schoedli, de bergsoort.
En tussen al die soorten valt O. banksi op. Sorger en Zettel noemen haar letterlijk «het meest afwijkende Filipijnse lid van de O. infandus-soortgroep». Dit zijn haar kenmerken:
- Tweekleurig. Lichtbruine of geeloranje kop, die contrasteert met het roodbruine borststuk en de roodbruine petiolus, en een donkerbruine gaster. O. infandus is donker, en O. schoedli heeft een kop en borststuk in hetzelfde chocoladebruin.
- Behaard. Het borststuk draagt lange, dichte haren, terwijl die bij haar verwanten schaars zijn.
- Gegroefd. De zijkant van het borststuk, de mesopleura, is helemaal gegroefd (bij O. infandus is het midden bijna glad), en het pronotum toont cirkelvormige groeven, met gesloten lussen.
- Een rechte stekel. De stekel van de petiolus is lang, spits en recht; bij O. infandus buigt hij naar achteren.
Op grootte zijn ze niet te onderscheiden: de drie zijn bijna even groot (zie «Afmetingen bij benadering»). Het meest veelzeggend is waar ze leeft. Haar verspreidingsgebied ligt binnen dat van O. infandus, die algemener en wijder verspreid is, en toch behoudt ze al haar verschillen. Voor de auteurs wijst dat er duidelijk op dat het een aparte soort is en niet zomaar een variant.
Elke berg zijn eigen Odontomachus
De O. infandus-groep heeft haar zwaartepunt op de Filipijnen, en het is een bosgroep. Haar Filipijnse soorten zijn endemisch, dat wil zeggen dat ze nergens anders voorkomen, en bijna allemaal zijn ze parapatrisch: elke soort bezet haar eigen gebied, grenzend aan dat van de buursoort, maar ze overlappen nauwelijks. Het resultaat is een mozaïek waarin bijna elk eiland, of elk bergmassief, zijn eigen valkaakmier heeft:
- O. banksi, in midden- en zuid-Luzon;
- O. schoedli, in de bergen in het noorden van hetzelfde eiland, met het typeexemplaar verzameld op 1.600 m;
- O. infandus, de meest verspreide, op heel Luzon en op een deel van een naburig eiland;
- en andere soorten, zoals O. alius, O. scifictus of O. pangantihoni, elk op haar eigen eiland.
In 2011 telden Sorger en Zettel 11 Odontomachus-soorten op de Filipijnen, waarvan twee nog zonder naam, en acht behoorden tot de O. infandus-groep. De overige drie zijn niet endemisch, en daaronder zit een echte zeldzaamheid: O. malignus, die tussen de koralen jaagt als het eb is. Sindsdien zijn er nog minstens twee soorten beschreven, dus de archipel telt er inmiddels meer dan een dozijn.
Hoe ontstaat zo'n mozaïek? In 2018 ondersteunde een fylogenie van de Odontomachus uit de Indo-Pacific, met O. banksi erin, de theorie van de taxoncyclus: lijnen die vanuit het binnenste van het bos naar open habitats trekken, verspreiden zich meer, koloniseren nieuwe eilanden en geven na verloop van tijd endemische soorten die zich weer in het binnenste van het bos terugtrekken. O. banksi, endemisch en aan het regenwoud gebonden, past in dat beeld, al is dat laatste onze eigen interpretatie.
Regenwouden met reusachtige bomen, zonder winter
Sorger en Zettel vonden haar «alleen in dipterocarpenbossen, soms gedegradeerd, op berghellingen». De dipterocarpen zijn de familie van reusachtige bomen die de regenwouden van Zuidoost-Azië domineert. Zo beschrijven dezelfde auteurs deze mieren in het veld: een grote werkster die langzaam door het strooisel loopt, met de kaken zijwaarts open, klaar om ze dicht te klappen zodra een prooi haar lange triggerharen raakt. Op welke hoogte ze leeft, is niet gepubliceerd.
Over haar nesten is ook niets bekend. Binnen het geslacht nestelen de meeste soorten in de bodem, in het strooisel of in rottend hout. Voor haar verwant O. infandus denken Sorger en Zettel dat de belangrijkste eisen aan de nestplek vocht en schaduw zijn. Dat is een heel waardevolle aanwijzing voor het houden.
Het klimaat in haar verspreidingsgebied is dat van een tropisch regenwoud zonder winter. In het laagland ligt de gemiddelde maandtemperatuur rond 26-29 °C, met minder dan 3 °C verschil tussen de koelste en de warmste maand; de gemiddelde minima zakken niet onder ongeveer 23 °C, en in een groot deel van haar gebied ligt de luchtvochtigheid het hele jaar rond 85-90%. Het regent elke maand, en in veel gebieden is er geen droog seizoen. Op de hellingen, onder het bladerdak, zal het wat minder warm zijn. De bekende werksters werden verzameld in uiteenlopende maanden zoals februari, maart, mei en september: alles wijst erop dat het een mier is die het hele jaar actief is.
Kaken van 230 km/u: een record binnen het geslacht
Het is het beroemdste feit over Odontomachus, en het is goed om het juist te vertellen. In 2006 filmde het team van Sheila Patek met 50.000 beelden per seconde werksters van O. bauri, een Amerikaanse soort, verzameld in Costa Rica. Het volledig sluiten van de kaken duurde gemiddeld 0,13 milliseconde, en het snelst 0,06. De punt van de kaak bereikte een gemiddelde snelheid van 38 m/s, zo'n 137 km/u, en een maximum van 64,3 m/s: meer dan 230 km/u. En elke kaak sloeg met een kracht van meer dan 300 keer het gewicht van de mier.
De beroemde 230 km/u zijn dus het maximum dat binnen het geslacht is gemeten, bij O. bauri, en niet bij O. banksi. Sterker nog: niemand heeft de klap van O. banksi nog gemeten, en ook niet die van een andere Aziatische Odontomachus. Wat wel bekend is, is hoe die verandert met de grootte. In 2008 filmden Spagna en collega's vier Amerikaanse soorten: de gemiddelde snelheden lagen op 36-49 m/s, en de grote soorten versnelden minder, maar sloegen harder. De grootste, O. chelifer, deed dat met ongeveer vier keer de kracht van de kleinste. Als die regel ook in Azië geldt, zou een soort zo groot als O. banksi aan de kant van de brute kracht staan (dat is een afleiding, geen meting).
Het absolute record is het overigens niet meer: in 2018 werd bij de draculamier Mystrium camillae een klap tot 90 m/s gemeten, met een ander mechanisme, waarbij de ene kaak over de andere glijdt, zoals wanneer wij met onze vingers knippen. De klap van Odontomachus blijft in elk geval een van de snelste bewegingen in het dierenrijk.
Reuzenneuronen voor een trekker van milliseconden
Hoe krijg je zo'n klap voor elkaar? Met een katapultmechanisme, zoals bij een kruisboog:
- De vergrendeling. Bij het openen van de kaken haakt de basis van elke kaak in een inkeping van het gewricht en blijft ze in open stand vergrendeld.
- De veer. De grote sluitspier, traag en krachtig, trekt enkele seconden lang samen en laadt een «veer» op met energie, waarschijnlijk de cuticula van de kaak en de kop zelf.
- De trekker. Een piepkleine, snelle spier haalt de kaak uit de inkeping, en de energie komt in één klap vrij, in minder dan een milliseconde.
De trekker wordt overgehaald door lange triggerharen aan de binnenrand van de kaken. Elk haar heeft een sensorisch reuzenneuron, met een axon van 15-20 micron dik, een van de dikste die bekend zijn. Wulfila Gronenberg, Jürgen Tautz en Bert Hölldobler ontdekten dat in 1993, en twee jaar later beschreef Gronenberg het circuit: twee sensorische en twee motorische reuzenneuronen per kant, waarschijnlijk verbonden door één enkele synaps. Vanaf het moment dat iets de haren raakt tot de kaken dichtklappen, verstrijkt minder dan 10 milliseconden.
Opvallend genoeg bepalen de haren niet alles: de werksters raken hun nestgenoten aan zonder af te vuren, en het verwijderen van de haren belet ze niet om toe te slaan. Bovendien zijn deze kaken niet alleen een wapen, want ze dienen ook om het broed te verzorgen en het nest te bouwen. En de uitvinding is niet uniek: de valkaak is minstens vier keer ontstaan in de evolutie van mieren, en de naaste verwant van Odontomachus is het zustergeslacht Anochetus, waartoe onze Anochetus princeps behoort.
De ballistische sprong
Zo'n krachtige klap heeft een merkwaardig effect: als de kaak tegen iets hards slaat, slingert de terugslag de mier door de lucht. Het team van Patek onderscheidde twee sprongen bij O. bauri:
- De vluchtsprong. De mier slaat met haar kaken op de grond en schiet omhoog, tot 8,3 cm, terwijl ze zo'n 63 keer per seconde om haar as draait.
- De verdedigende terugslag. Ze slaat een indringer of een groot voorwerp en wordt horizontaal naar achteren weggeslingerd, tot bijna 40 cm (39,6 cm).
Bij de nestingang dient de terugslag om indringers weg te meppen: werksters van O. ruginodis doen dat, terwijl ze met gespannen val de wacht houden. En werkt de vluchtsprong? In 2015 lieten Fredrick Larabee en Andrew Suarez werksters van O. brunneus los op mierenleeuwlarven. Bij 117 confrontaties werd ongeveer een derde van de mieren gevangen, de helft rende weg en 15% redde zich met een kaaksprong. Mieren waarvan de kaken waren vastgelijmd, verging het een stuk slechter. De auteurs vatten het zo samen: kaken die zijn geëvolueerd om te jagen, zijn hergebruikt om te vluchten.
Springen met de poten is een ander verhaal: dat doen andere ponerinen, zoals de Harpegnathos, waaronder onze Harpegnathos venator. En op Borneo leeft O. rixosus, de enige bekende mier die op beide manieren springt, met de poten of met de kaken. Dat werd in 2015 ontdekt door Daniela Sorger, dezelfde auteur als die van de revisie van de Filipijnse Odontomachus. Van O. banksi zijn geen sprongmetingen bekend, maar thuis is het genoeg om te weten dat ze weggeslingerd kunnen worden: daarom moet het deksel altijd dicht (zie «Ontsnappingen en barrières»).
Een geduldige jager die met haar kaken drinkt
Odontomachus zijn generalistische rovers van geleedpotigen, en veel soorten zijn deels gespecialiseerd in termieten. De jachtvolgorde is altijd vergelijkbaar: ze betasten de prooi met de antennes, slaan haar met de kaken, vaak meerdere keren, en steken haar zo nodig. In Panama volgden Birgit Ehmer en Bert Hölldobler de werksters van O. bauri: ze jaagden alleen, onder het strooisel, en kwamen bij minstens 28% van hun tochten met een prooi terug; de meeste prooien waren 3-4 mm groot, vooral termieten, en grote prooien vonden ze meestal al dood. Volgens de auteurs dient de snelheid van het sluiten bij deze soorten eerder om de klap kracht te geven dan om snelle prooien te vangen: het is minder een lasso dan een hamerslag.
Het zijn geen roekeloze jagers: ze benaderen gevaarlijke prooien voorzichtig, en bij O. troglodytes is gezien dat ze leert om prooien te vermijden die haar pijn doen. En het is niet alleen vlees: sommige soorten van het geslacht verzorgen insecten die honingdauw produceren, bezoeken nectariën of eten fruit.
Nu komt er een prachtig detail. Hoe breng je met zulke kaken een vloeistof naar het nest? Veel mieren slikken de nectar in en braken die later op voor hun nestgenoten. Odontomachus daarentegen vervoeren de druppel tussen hun kaken geklemd en geven hem aan elkaar door, als een emmer. Dat werd al in 1971 beschreven bij een Afrikaanse Odontomachus die honingdauw verzamelde in cacaoplantages, en het staat in een overzichtsartikel uit 2021 over hoe mieren vloeistoffen delen. Daarom moet de suiker thuis als een vrije, bereikbare druppel worden aangeboden (zie «Voeding»).
Een angel die geen versiering is
Naast de val hebben de werksters een krachtige angel aan de punt van het achterlijf. Binnen het geslacht maakt de steek deel uit van de jacht, vooral bij grote prooien, al stak O. bauri de termieten niet: de klap was genoeg.
Het gif van O. banksi is niet onderzocht, maar dat van een Aziatische soort van het geslacht, O. monticola, wel. In 2017 analyseerde een Japans team haar gifklieren en zag dat 98,5% van de toxinetranscripten overeenkwam met peptiden van het type pilosuline, genoemd naar de Australische mier waarin ze werden ontdekt, Myrmecia pilosula. Ze gaan gepaard met enzymen zoals hyaluronidase, dat helpt het gif door de weefsels te verspreiden. De auteurs voegen eraan toe dat O. monticola niet agressief is tegenover mensen, al doet haar steek pijn en blijft hij een tijdje jeuken.
In de ervaring van Antomas is de steek van O. banksi meestal pijnlijk; met een rustige hantering en met gereedschap gebeurt het zelden (zie «Hantering en veiligheid»).
Cocons die zand nodig hebben
Zoals bijna alle ponerinen verpoppen Odontomachus zich in een zijden cocon, lichtbruin tot donker van kleur. En hier is een cruciaal detail voor elke houder: volgens de revisie van het geslacht die William L. Brown in 1976 publiceerde, hebben de larven zand of losse aarde nodig om hun cocon af te maken. Zonder deeltjes waaraan ze de draden kunnen vastmaken, krijgen ze hem niet dicht.
Houders bevestigen dat. De verzorgingsgids voor O. haematodus van een hobbygemeenschap benadrukt dat er heel fijn zand of aarde nodig is, en dat het broed zonder geschikt substraat keer op keer mislukt. Een Odontomachus-houder vertelde dat de larven van zijn tweede generatie in reageerbuizen vaak niet tot verpopping kwamen, en dat zijn kolonies pas goed gingen in een opstelling met aarde.
Daarom richten we bij Antomas hun nesten in met vochtige kokosvezel en wat fijn zand in de kamers: dat geeft ze de deeltjes die ze nodig hebben om te spinnen en houdt meteen het vocht vast (zie «Aanbevolen formicarium»).
Koninginnen en kolonies: wat nog niet bekend is
Over het sociale leven van O. banksi in de natuur is niets gepubliceerd: niet hoe haar nesten eruitzien, niet hoeveel koninginnen elke kolonie heeft en niet hoeveel werksters ze kan tellen.
Het geslacht geeft wel aanwijzingen. De meeste soorten hebben gevleugelde koninginnen en een semi-claustrale koloniestichting: de koningin gaat op jacht terwijl ze haar eerste werksters grootbrengt, zoals is gezien bij de Aziatische O. rixosus. Wat het aantal koninginnen betreft, komt alles voor: veel soorten zijn polygyn, zoals O. chelifer, waarvan de koninginnen hiërarchieën vormen, terwijl bij O. bauri alleen kolonies met één koningin zijn gevonden. De kolonies hebben meestal enkele honderden werksters (zo'n 300 bij O. bauri), al gaat het afhankelijk van de soort van zo'n 18 tot zo'n 10.000.
En binnen de kolonie is er ook politiek: bij O. brunneus gaan de werksters geritualiseerde duels aan, die bepalen wie binnen blijft, bij het broed, en wie naar buiten gaat om voedsel te zoeken.
Grootte en morfologie
Grote, slanke ponerine met lange poten en antennes, een langgerekte kop en lange, rechte kaken, met de tweekleurige tekening die haar van haar verwanten onderscheidt.
- Kleur. Tweekleurig: lichtbruine of geeloranje kop, die contrasteert met het roodbruine mesosoma (het «borststuk») en de roodbruine petiolus, en een donkerbruine, bijna zwartachtige gaster. De kleur van de poten en de antennes is niet beschreven.
- Kop. Lang, met duidelijke uitsteeksels bij de slapen; gegroefd van de frontale lobben tot de oogrichel, en de rest glad en glanzend.
- Kaken. Lang en recht, iets meer dan half zo lang als de kop, met lange, scherpe tanden aan de punt en de triggerharen aan de binnenrand.
- Mesosoma en petiolus. Afgeplat mesosoma, met lange, dichte haren, een pronotum met lusvormige groeven en een helemaal gegroefde mesopleura (zie «De meest afwijkende van haar groep»). Hoge petiolus, zonder valse steel, met een lange, spitse, rechte stekel.
- Angel. Krachtig en functioneel.
- Koningin. Lijkt sterk op de werkster, met een kop die misschien iets breder is, een groot deel van de rug van het borststuk roodachtig geel en lichtbruine vleugels, met donkere aders en vleugelvlek.
- Mannetje. Niet beschreven.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 12,4-16 mm totale lengte
- Kop van de werkster, zonder kaken: 2,90-3,70 mm lang en 1,95-2,80 mm breed
- Kaken van de werkster: 1,63-2,05 mm
- Koningin: 16,5 mm
- Mannetje: geen afmetingen, omdat het niet is beschreven
De afmetingen van de werkster komen uit de herbeschrijving van Sorger en Zettel (2011): het lectotype meet 16 mm, en de werksters met de smalste en de breedste kop die ze maten, 12,38 en 15,75 mm. De afmeting van de koningin is van Viehmeyer (1916), op basis van één exemplaar. Ter vergelijking: in dezelfde revisie meet O. infandus 12,00-16,31 mm, en O. schoedli 12,75-16,25 mm: de drie soorten zijn praktisch even groot.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Het is geen moeilijke soort vanwege het klimaat: haar 24-27 °C zijn thuis makkelijker aan te houden dan de koelte die haar bergverwant O. schoedli vraagt. Haar moeilijkheid zit in vier andere dingen:
- De vochtigheid. Het nest moet altijd vochtig zijn, zonder dat het onder water komt te staan.
- De eetlust. Ze heeft heel veel eiwit nodig, en regelmatig.
- De veiligheid. Haar steek is meestal pijnlijk, ze springen met hun kaken en, ook al klimmen ze slecht, ze kunnen tegen acrylaat op: de opstelling moet goed afgesloten zijn, en de hantering altijd met gereedschap.
- Het gebrek aan informatie. Er zijn nauwelijks gepubliceerde kweekgegevens over deze soort.
En ze is het meer dan waard. Weinig mieren maken zoveel indruk: werksters tot 16 mm die met opengesperde kaken patrouilleren, met één klap jagen en nectardruppels tussen hun kaken meedragen.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 24-27 °C, het hele jaar constant. Zoals bij het hele geslacht kun je beter niet langdurig boven zo'n 28 °C gaan.
- Vochtigheid in het nest: hoog en stabiel, 70-80%, zonder het onder water te zetten.
- Substraat: vochtige kokosvezel met wat fijn zand in de kamers.
- Foerageergebied: schoon en iets droger dan het nest, met een deksel dat altijd dicht is, een oliebarrière, water in een reageerbuis met watten en een drinkbakje voor valkaakmieren.
- Licht: normaal dag-nachtritme, met het nest in het halfduister.
- Diapauze: geen (zie «Geen diapauze»).
Als je huis in de winter onder 24 °C zakt, gebruik dan een milde warmtebron met thermostaat aan één kant van het nest, nooit onder het hele nest, zodat de kolonie kan kiezen. Zoek in de zomer de koelste kamer op, uit de directe zon, en zet een thermometer bij het nest.
Vochtigheid: wat je niet mag verwaarlozen
Ze leeft in regenwouden waar de luchtvochtigheid het hele jaar rond 85-90% ligt, en haar verwant O. infandus zoekt vochtige, schaduwrijke plekken om te nestelen. Thuis moet het nest constant op 70-80% blijven: het laten uitdrogen is een ernstige fout. Een droog nest bezorgt de kolonie stress, remt het broed en laat de larven zonder vochtig substraat om te spinnen.
Hoe je merkt dat er vocht tekortschiet: de kokosvezel ziet er licht en los uit; de werksters hopen zich op bij de waterbuis, en er verschijnen grote larven die hun cocon niet kunnen spinnen.
Hoe je het op peil houdt: controleer het reservoir van het nest vaak en vul het bij voordat het leeg is, en bevochtig de kokosvezel als die lichter begint te worden. Hoge vochtigheid betekent niet onder water zetten: stilstaand water en stilstaande lucht brengen schimmel en mijten. Een lichte ventilatie en het weghalen van voerresten zijn de beste preventie. Sommige houders voegen springstaarten toe als schoonmaakploeg, die beginnende schimmel en kleine resten opeten.
Aanbevolen formicarium
Bij Antomas raden we de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan, van gips, in de hybride versie, die een zeer vochtig nest het best stabiel houdt: onder de gangen zit een verdampingsreservoir, daarvan gescheiden, dat het vocht doorgeeft via een gaas met actieve kool, zodat het water niet blijft staan, en het geheel wordt aangevuld met een drinkbuis aan de zijkant. Het geschikte formaat voor onze kolonies is de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid.
In het nest is een onmisbaar substraat nodig: kokosvezel met wat fijn zand, in een dunne laag in de kamers en altijd vochtig. Het heeft twee functies:
- Om te spinnen. De larven hebben losse deeltjes nodig om de draad van hun cocon aan vast te maken (zie «Cocons die zand nodig hebben»).
- Voor het vocht. Het houdt water vast en verdeelt het over de kamer, zoals het strooisel in het regenwoud.
Let erop dat er kokosvezel in de broedkamers blijft, want soms dragen de werksters die het nest uit; als dat gebeurt, vul dan wat aan. Gebruik kokosvezel zonder meststoffen of toevoegingen en gewassen fijn zand.
Koloniestichting en groei
Bij Antomas verkopen we kolonies met koningin, werksters en broed, al op gang, dus je slaat de meest delicate fase over. Binnen het geslacht sticht de koningin haar kolonie semi-claustraal: ze gaat op jacht om haar eerste larven te voeden.
Over de ontwikkeling van O. banksi zijn geen gegevens gepubliceerd. Ter vergelijking: houders van andere Odontomachus spreken van zo'n 8 weken van ei tot werkster, wat kan oplopen tot 12-16 weken of meer als er eiwit tekortschiet. Met andere woorden: eiwit bepaalt het tempo: een goed gevoede kolonie groeit gestaag, en een hongerige kolonie stagneert en verliest larven.
Verwacht geen formicarium met duizenden werksters. Niemand heeft ooit een kolonie van O. banksi geteld, maar binnen het geslacht zijn enkele honderden normaal, en haar charme zit in de kwaliteit: elke werkster is een rover van meer dan een centimeter. Als het nest te klein wordt, sluit je er een ander aan. En voeg geen koninginnen of kolonies samen: bij andere Odontomachus vallen koninginnen die al broed hebben elkaar aan.
Aankomst en verhuizing door uitschudden
Laat je kolonie bij ontvangst rusten op een rustige plek, bij 24-27 °C, en controleer of ze water heeft. Om haar naar haar formicarium over te brengen, doen we dat bij Antomas door uit te schudden: we openen de buis in het foerageergebied, naast de nestingang, en schudden de kolonie (werksters, koningin en broed) eruit met zachte tikjes, waarbij we achterblijvers helpen met een penseel. Drie tips voor deze soort:
- Met het deksel binnen handbereik: een werkster kan met een kaakklap weggeslingerd worden.
- Met gereedschap, nooit met je vingers: penseel en zacht pincet.
- Het nest klaar: met vochtige kokosvezel en vochtig zand, het reservoir vol en in het halfduister, zodat ze het meteen in gebruik nemen.
Doe het rustig en zonder angst: binnen een paar uur hebben ze het nest betrokken.
Voeding
O. banksi is in de eerste plaats een jager: ze heeft heel veel eiwit nodig, naast suikerhoudende vloeistoffen en water.
Eiwit, overvloedig en gevarieerd. Bij Antomas raden we levende of dode prooien aan en, in het begin, zolang de kolonie zich vestigt, pas gedode. Later laten levende prooien je de val in actie zien. Goede opties:
- Thermobia domestica: een kleine prooi, perfect voor beginnende kolonies.
- Krekels, Acheta domesticus, van een formaat dat ze aankunnen.
- Kakkerlakken: de dubia-kakkerlak, Blaptica dubia, of de runner, Shelfordella lateralis, heel als ze klein zijn en in stukjes als ze groot zijn.
- Meelworm, Tenebrio molitor, pas gedood of in stukjes.
- Vliegen en andere insecten met een zacht lichaam.
Wissel vaak van prooi (houders merken dat ze niet graag twee dagen achter elkaar hetzelfde krijgen) en voer ze dagelijks of om de dag als er larven zijn. Als een grote prooi in het foerageergebied blijft liggen, bied haar dan in stukjes aan. Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Hoe meer ze eten, hoe beter en sneller ze groeien. Het is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, is het beter om te veel te voeren, omdat de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en sneller en talrijker groeit. Als je niet vaak kunt schoonmaken, kun je beter niet te veel voeren: voer dat overblijft gaat rotten en brengt schimmel en mijten. Haal de resten binnen 24 uur weg; een houder van O. simillimus verloor zijn hele kolonie door mijten.
Suiker, in drinkbakjes voor valkaakmieren. Je hoeft ze niet elke dag suikerhoudende vloeistoffen te geven: bij Antomas bieden we ze 2-3 keer per week aan, vooral de Blue Sugar-nectar van Anthouse en af en toe een andere nectar voor de afwisseling. Bij haar verwant O. schoedli hebben we bij Antomas gezien dat ze er in het begin weinig aandacht aan besteedt: houd vol, want uiteindelijk nemen ze het wel. Waar het om gaat, is hoe je het aanbiedt. Omdat ze de druppel tussen hun kaken meedragen (zie «Een geduldige jager die met haar kaken drinkt»), hebben ze een vrije, vloeibare en bereikbare druppel nodig:
- gebruik speciale drinkbakjes voor valkaakmieren, of leg de druppel op een dopje, een schelp of een stukje aluminiumfolie;
- nooit op watten: dat beschimmelt, bederft de vloeistof en laat ze de druppel niet pakken;
- vervang het zodra het opdroogt, stroperig wordt of begint te gisten.
Water: altijd, in een reageerbuis met water en watten. Het is het enige wat ze nooit mogen missen.
Geen diapauze
O. banksi houdt geen diapauze. Haar klimaat kent geen winter: de gemiddelde temperatuur verandert in de loop van het jaar nauwelijks een paar graden, het regent elke maand en onder het bladerdak van het regenwoud dempt de bodem de schommelingen nog meer (zie «Regenwouden met reusachtige bomen, zonder winter»). Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief, bij constant 24-27 °C, zonder winterdaling. Vermijd plotselinge veranderingen en koel haar niet bewust af: het levert haar niets op en kan het broed afremmen.
Gedrag en observatie
Jagers in het zicht. Je ziet de werksters langzaam door het foerageergebied patrouilleren, met opengesperde kaken, en ineens de klap. Let ook op hoe ze drinken: ze nemen de nectardruppel tussen hun kaken en brengen hem naar het nest.
Op elk uur. Over haar dagritme zijn geen gegevens, maar O. bauri foerageert dag en nacht, zonder duidelijk patroon, dus kijk er niet van op als je ze op elk moment actief ziet.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om het nest donker te houden en het foerageergebied licht, en ze voorzichtig te observeren, door zo weinig mogelijk in te grijpen en ze zo weinig mogelijk stress te bezorgen. Ze wennen aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Grote larven die hun cocon niet spinnen: controleer de vochtigheid en de kokosvezel.
- Broed dat verdwijnt: bijna altijd te weinig eiwit.
- Werksters die zich ophopen bij het water of de koningin buiten het nest: het nest droogt uit.
- Schimmel, mijten of werksters die het voer weigeren: vergeten resten of stilstaand water.
Ontsnappingen en barrières
Hier gaat de ervaring van Antomas boven wat je op veel fora leest. Diverse bronnen van houders zeggen dat Odontomachus niet tegen glas of acryl op klimmen, maar bij Antomas hebben we gezien dat ze wel tegen acrylaat op klimmen, al gaat het slecht: O. schoedli, uit dezelfde groep, lukt het, en deze soort klimt nog iets slechter. Het volstaat dat het er één lukt, dus bij O. banksi:
- Oliebarrière, onmisbaar: een dunne, ononderbroken strook langs de rand van het foerageergebied. Vernieuw hem als er stof op komt.
- Deksel altijd dicht, vanwege de sprongen: bij O. bauri slingert de terugslag ze bijna 40 cm horizontaal weg. Open het rustig om te voeren of schoon te maken, en sluit het als je klaar bent.
- Schoon foerageergebied, zonder resten, substraat of decoratie die de barrière raken en als brug kunnen dienen.
- Verbindingen, doppen en aansluitingen goed gecontroleerd en zonder speling.
Stof, condens of vastgeplakt substraat geven ze grip, zelfs op wanden die glad lijken: vertrouw niet op een foerageergebied dat «te glad is om tegenop te klimmen».
Hantering en veiligheid
Ze hebben een functionele angel, en de steek van O. banksi is meestal pijnlijk; met een rustige hantering en met gereedschap gebeurt het zelden. Ze kunnen ook een kaakklap uitdelen, dezelfde klap waarmee ze jagen. Bij Antomas raden we aan om ze altijd te hanteren met entomologisch gereedschap (een zacht penseel of een zacht pincet), nooit met je handen; langzaam te werken, om ze niet te alarmeren en de koningin niet te beschadigen, en voorzichtig te zijn als je allergisch bent voor steken van vliesvleugeligen. Houd de opstelling buiten bereik van kleine kinderen en huisdieren. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Het nest laten uitdrogen: het heeft altijd 70-80% vochtigheid nodig.
- Het nest onder water zetten of de lucht laten stilstaan: dat brengt schimmel en mijten.
- Ze huisvesten zonder kokosvezel of fijn zand, of de werksters het substraat uit de broedkamers laten halen.
- Te weinig eiwit geven, ze altijd hetzelfde insect geven of resten langer dan 24 uur laten liggen.
- De suiker op watten aanbieden of in een drinkbakje waar ze de druppel niet met hun kaken kunnen pakken.
- Langdurig boven zo'n 28 °C gaan, of het hele nest van onderen verwarmen.
- Ze een diapauze geven of de temperatuur in de winter verlagen.
- Erop vertrouwen dat ze niet klimmen, of het deksel open laten.
- Koninginnen of kolonies samenvoegen.
- Ze met je handen hanteren.
- Ze verstopt houden: ze zijn er om te observeren en van te genieten; doe dat voorzichtig, door zo weinig mogelijk in te grijpen.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Odontomachus banksi en valkaakmieren, klimaatgegevens van haar herkomstgebied en de ervaring van Antomas en andere houders. Belangrijkste referenties:
- Sorger, D. M. & Zettel, H. (2011). On the ants (Hymenoptera: Formicidae) of the Philippine Islands: V. The genus Odontomachus Latreille, 1804. Myrmecological News 14: 141–163. PDF bij Myrmecological News (open access)
- Viehmeyer, H. (1916). Ameisen von den Philippinen und anderer Herkunft (Hym.). Entomologische Mitteilungen 5: 283–291. PDF bij Internet Archive (open access)
- Zettel, H. & Sorger, D. M. (2023). Another new trap-jaw ant (Hymenoptera, Formicidae, Odontomachus Latreille, 1804) from the Philippines. Linzer Biologische Beiträge 55: 381–385. PDF bij ZOBODAT (open access)
- Matos-Maraví, P. et al. (2018). Taxon cycle predictions supported by model-based inference in Indo-Pacific trap-jaw ants (Hymenoptera: Formicidae: Odontomachus). Molecular Ecology 27: 4090–4107. doi:10.1111/mec.14835
- Gronenberg, W., Tautz, J. & Hölldobler, B. (1993). Fast trap jaws and giant neurons in the ant Odontomachus. Science 262: 561–563. doi:10.1126/science.262.5133.561
- Gronenberg, W. (1995). The fast mandible strike in the trap-jaw ant Odontomachus. II. Motor control. Journal of Comparative Physiology A 176: 399–408. doi:10.1007/BF00219065
- Patek, S. N., Baio, J. E., Fisher, B. L. & Suarez, A. V. (2006). Multifunctionality and mechanical origins: ballistic jaw propulsion in trap-jaw ants. PNAS 103: 12787–12792. doi:10.1073/pnas.0604290103
- Spagna, J. C. et al. (2008). Phylogeny, scaling, and the generation of extreme forces in trap-jaw ants. Journal of Experimental Biology 211: 2358–2368. doi:10.1242/jeb.015263
- Larabee, F. J. & Suarez, A. V. (2014). The evolution and functional morphology of trap-jaw ants (Hymenoptera: Formicidae). Myrmecological News 20: 25–36. PDF bij Myrmecological News (open access)
- Larabee, F. J. & Suarez, A. V. (2015). Mandible-powered escape jumps in trap-jaw ants increase survival rates during predator-prey encounters. PLOS ONE 10: e0124871. doi:10.1371/journal.pone.0124871
- Larabee, F. J., Smith, A. A. & Suarez, A. V. (2018). Snap-jaw morphology is specialized for high-speed power amplification in the Dracula ant, Mystrium camillae. Royal Society Open Science 5: 181447. doi:10.1098/rsos.181447
- Ehmer, B. & Hölldobler, B. (1995). Foraging behavior of Odontomachus bauri on Barro Colorado Island, Panama. Psyche 102: 215–224. doi:10.1155/1995/27197
- Kazuma, K., Masuko, K., Konno, K. & Inagaki, H. (2017). Combined venom gland transcriptomic and venom peptidomic analysis of the predatory ant Odontomachus monticola. Toxins 9: 323. doi:10.3390/toxins9100323
- Meurville, M.-P. & LeBoeuf, A. C. (2021). Trophallaxis: the functions and evolution of social fluid exchange in ant colonies (Hymenoptera: Formicidae). Myrmecological News 31: 1–30. doi:10.25849/myrmecol.news_031:001
- Moeilijkheidsgraad
- Ervaren
