Harpegnathos honestoi
Een mier die de wetenschap nauwelijks kent: in 2016 beschreven op basis van één werkster die uit een spinnenweb op de berg Isarog (Filipijnen) werd gehaald, en de koningin is nog steeds niet beschreven. Oranje kop, enorme sluipschuttersogen en sikkelvormige kaken met meer dan 50 tanden: ze klimt, loert van bovenaf en springt op haar prooien om ze te verlammen met een gif dat niet doodt. In dit geslacht kunnen de werksters, als de koningin ontbreekt, gamergates worden: bevruchte werksters die eieren leggen. Haar houden is observeren wat nog niemand heeft beschreven. Onze kolonies en koninginnen komen uit de Filipijnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Een van de minst bekende mieren ter wereld: in 2016 beschreven op basis van één enkele werkster uit de Filipijnen, met de koningin nog altijd onbeschreven. Een visuele jager die klimt en van bovenaf op haar prooien springt. In haar geslacht kunnen werksters paren en gamergates worden: bevruchte werksters die eieren leggen. 24-26 °C, altijd een hoge vochtigheid (60-80%), uitsluitend levende prooien en geen diapauze.
Harpegnathos zijn grote Ponerinae uit tropisch Azië, onmiskenbaar: lange kaken die gebogen zijn als een tang, enorme ogen op de voorste hoeken van de kop, een lang, buisvormig borststuk en lange, dunne poten waarmee ze springen. Ze jagen alleen en op zicht, als kleine roofdieren op de loer. Harpegnathos honestoi General, 2016 is bovendien een van de minst bekende mieren ter wereld: de wetenschap beschreef haar op basis van één enkele werkster die op de berg Isarog was verzameld, op het eiland Luzon (Filipijnen), en haar koningin en mannetje zijn nog altijd niet beschreven. De kolonies van Antomas komen uit de Filipijnen.
Een waarschuwing vooraf: van H. honestoi is alleen de oorspronkelijke beschrijving bekend. Bijna alles wat er over de biologie van het geslacht bekend is, werd onderzocht bij H. saltator, haar Indiase verwant, een van de meest onderzochte insecten in laboratoria voor genetica en veroudering, en een beetje bij H. venator. We vertellen het omdat het helpt deze soort te begrijpen, maar we geven steeds aan van welke soort elk gegeven komt: niets van wat bij andere Harpegnathos is gezien, is al bij H. honestoi bevestigd.
Biologie
Wat is een gamergate?
Een gamergate is een bevruchte werkster die eieren legt en in de kolonie als voortplanter optreedt. Van buiten is ze een werkster als alle andere: ze heeft geen vleugels en niet het borststuk van een koningin, maar ze heeft gepaard en haar eierstokken werken. Het woord komt van het Griekse gámos, «huwelijk», en ergátēs, «werkster»: letterlijk «getrouwde werkster». Het werd voorgesteld door de myrmecoloog W. L. Brown en voor het eerst gepubliceerd in een werk van Peeters en Crewe (1984). Vier jaar later verdedigden Peeters en Crozier (1988) het tegenover andere etiketten, zoals «ergatoïde koningin», met een argument dat het idee samenvat: niet alle gepaarde vrouwtjes die eieren leggen, zijn koninginnen.
Waarin verschilt ze van een koningin? In het geslacht Harpegnathos zie je dat heel goed, want beide komen in dezelfde soort voor. Bij H. saltator:
- De koningin wordt gevleugeld geboren, met een borststuk dat klaar is om te vliegen; ze paart buiten het nest met mannetjes van andere kolonies en kan in haar eentje een nieuwe kolonie stichten.
- De gamergate heeft nooit vleugels gehad; ze paart in het nest, vaak met haar eigen broers, kan niet alleen een kolonie stichten en legt ongeveer half zoveel eieren als een koningin.
Bij H. saltator nemen, als de koningin oud wordt of sterft, verschillende gepaarde werksters het stokje over als gamergates. Bij H. honestoi heeft nog niemand dat onderzocht; bij Antomas weten we dat in thuis gekweekte kolonies van het geslacht nieuwe gamergates kunnen verschijnen. De kolonies die we verkopen, hebben een koningin, en als je ooit een gamergate ziet ontstaan in je H. honestoi, zie je iets wat bij deze soort nog niemand heeft beschreven.
Gamergate of ergatoïde koningin?
In de hobby hoor je beide woorden bijna als synoniemen, maar dat zijn ze niet. Een gamergate is een gepaarde werkster die bevruchte eieren legt: ze heeft het lichaam en de ontwikkeling van een werkster, een werkende spermatheca en kan niet in haar eentje een kolonie stichten. Een ergatoïde koningin daarentegen is een blijvend vleugelloze koningin: een koninginnenkaste met een eigen larvale ontwikkeling, koninginneneierstokken en een uiterlijk dat tussen werkster en gevleugelde koningin in ligt, en die in haar soort de gevleugelde koninginnen vervangt. En geen van beide is een intercaste: afwijkende tussenvormen die zich bijna nooit voortplanten.
Bij Harpegnathos zijn er gevleugelde koninginnen die de kolonies stichten en daarnaast gamergates die het stokje overnemen; het klassieke voorbeeld is H. saltator. Bij Diacamma daarentegen bestaat er geen koninginnenkaste en planten alleen gamergates zich voort: daarom wordt het woord zo sterk met dat geslacht geassocieerd, al is het er niet exclusief voor. Bij H. honestoi is de koningin zelfs niet beschreven, en de kolonies van Antomas hebben een koningin. Zie je ooit vleugelloze legsters, dan kunnen dat twee dingen zijn: koninginnen die hun vleugels hebben afgeworpen, zoals die van H. venator: in het veld hebben veel kolonies meerdere ontvleugelde, bevruchte koninginnen, en in het laboratorium is gezien dat jonge koninginnen in het nest met hun broers paren, hun vleugels afwerpen en in de kolonie blijven; of gamergates. Wat in het geslacht niet bekend is, zijn ergatoïde koninginnen.
Waarom worden ze verward? Met het blote oog lijken beide werksters en planten beide zich voort. Sommige oudere auteurs, zoals Buschinger, spraken van «ergatomorfe koninginnen», en nog altijd zeggen sommige bronnen zonder veel nauwkeurigheid «ergatoïde voortplanters». Peeters en Crozier waarschuwden al dat je de ware oorsprong van gepaarde werksters verhult door ze «koninginnen» te noemen.
Een mier die van één exemplaar bekend is
Op 30 april 2002 verzamelde de Filipijnse myrmecoloog David Emmanuel M. General op de berg Isarog een werkster van Harpegnathos. Hij labelde haar eenvoudig als «Harpegnathos species 2» en deed er veertien jaar over om haar te beschrijven: hij publiceerde haar in 2016 in het tijdschrift Halteres, met dat ene exemplaar als holotype (Nationaal Museum van de Filipijnen). De zin waarmee hij de beschrijving afsluit, zegt alles: «alleen bekend van het holotype; koningin en mannetje onbekend».
Het is geen alleenstaand geval. Volgens General zelf worden de Filipijnse Harpegnathos, ondanks hun diversiteit, «zelden gevonden», en is elke soort van de archipel alleen van haar typelocatie bekend. Na 2016 is er geen enkele studie over H. honestoi gepubliceerd: alleen een paar foto's van liefhebbers op iNaturalist, genomen tussen 2024 en 2026 in de omgeving van de berg Isarog en niet door een taxonoom nagekeken.
Dat maakt wie haar kweekt tot meer dan een liefhebber: de koningin van H. honestoi is niet door de wetenschap beschreven, en haar grootte, haar gedrag, haar legritme of de groei van de kolonie zijn op dit moment onontgonnen terrein. Wat je in je formicarium ziet, is een waarneming uit de eerste hand over een soort waarvan bijna niets bekend is. Het is geen wetenschappelijke beschrijving, maar wel een kans die maar heel weinig mieren bieden.
Gered uit een spinnenweb: de eerste Harpegnathos die klimt
Het verhaal van het enige bekende exemplaar is haast een roman. General vond het levend, gevangen in het web van een spin uit de familie van de kogelspinnen, op 1 m boven de grond, in lage vegetatie. De spin probeerde het in zijde te wikkelen, en de auteur nam de spin en haar prooi tegelijk mee.
Dat detail heeft wetenschappelijk gewicht: daardoor is H. honestoi de eerste soort van het geslacht waarvan bekend is dat ze ten minste deels boombewonend is, dat wil zeggen dat ze de vegetatie in klimt. De andere Harpegnathos jagen op de grond en in het bladstrooisel en nestelen onder de grond. Het is een afleiding op basis van één exemplaar, maar ze past bij wat we bij Antomas zien: onze H. honestoi zijn zeer goede klimmers en jagen door tegen de wanden of de takken op te klimmen om van bovenaf op de prooi te springen. En een laatste knipoog: in hetzelfde artikel vertelt General dat het bezoek van de myrmecoloog Gary Alpert aan de berg Isarog zijn interesse deed verschuiven van spinnen naar mieren. Wie haar uit een spin redde, was juist begonnen met het bestuderen van spinnen.
Honesto: een naam van vader op zoon
De naam honestoi is een eerbetoon: General droeg hem «met genegenheid» op aan zijn vader, Honesto C. General, die net 90 jaar was geworden. De andere soort die hij in hetzelfde werk beschreef, H. alperti, draagt de naam van zijn mentor, Gary D. Alpert. Die van het geslacht is meer beschrijvend: Harpegnathos verbindt het Griekse harpē, «sikkel», met gnáthos, «kaak». «Sikkelkaak»: daarvandaan ook de bijnaam «sabeltanden» die ze in sommige talen dragen.
Twee soorten op dezelfde berg: de schat van de Isarog
Het holotype komt uit Panicuason, in het gebied van de stad Naga (Camarines Sur, zuidelijk Luzon), op de hellingen van de berg Isarog, op 500-550 m hoogte. Op minder dan 5 km afstand werd H. alperti verzameld, een zwarte soort. Volgens General zou dit het enige bekende geval van twee Harpegnathos-soorten op dezelfde plek kunnen zijn.
De auteur gebruikt het als argument om het bos van de Isarog te beschermen («er valt nog veel te ontdekken») en vraagt om meer veldwerk, omdat de natuurlijke historie van de Filipijnse Harpegnathos praktisch nog onderzocht moet worden. De coördinaten die hij publiceerde, zijn die van het basiskamp, bewust zo gekozen «om stropers te ontmoedigen».
Het klimaat van haar thuis: een vochtig hellingbos dat nooit koud is
Op de berg Isarog is geen weerstation, maar het klimaat valt te schatten op basis van Daet, een station met officiële normalen op ongeveer 60 km (PAGASA, 1991-2020), door ongeveer 3 °C af te trekken voor de hoogte van het holotype, ongeveer 525 m. Het resultaat is een hellingbos dat vochtig en nooit koud is: gemiddelden van ongeveer 22,5-26,5 °C het hele jaar, met nachten van 18-21 °C in december-februari; geen droog seizoen, want het regent het hele jaar, met een piek van november tot januari op de oostflank; en een luchtvochtigheid van 87-90%. Van juni tot oktober is het tyfoonseizoen, en de daglengte verandert nauwelijks: van 11 uur 20 minuten tot 12 uur 55 minuten. Het is een schatting, maar ze verklaart goed wat deze soort thuis vraagt: milde, constante warmte en veel vocht.
Sikkelkaken met meer dan 50 tanden
De kaken van Harpegnathos zijn lang, gebogen als een tang en gewapend met meer dan 50 scherpe tanden. Bij H. honestoi zijn ze bijzonder lang: 4,11 mm, 46% langer dan de kop zelf (2,81 mm), heel wat meer dan bij H. alperti, waarvan de kaken de kop maar met 26% overtreffen.
Daarmee houden ze de prooi vast voordat ze steken en, in de ervaring van Antomas met H. venator, hanteren ze er ook eieren en larven nauwkeurig mee. En hoewel het lijkt alsof ze in de weg zitten, beletten ze het drinken niet: in de ervaring van Antomas drinken ze zonder problemen van de vochtige watten van een waterbuis.
Ogen van een sluipschutter
De ogen van H. honestoi zijn volgens haar beschrijving «extreem groot», ovaal, en nemen de voorste hoeken van de kop in: elk meet 1,35 mm, bijna de helft van de lengte van de kop. De werksters hebben bovendien ocelli, de kleine enkelvoudige ogen op het voorhoofd, een kenmerk dat bij werksters van Ponerinae weinig voorkomt.
In het geslacht is de jacht solitair en visueel: ze volgen geen feromoonsporen, maar lokaliseren de prooi op zicht, besluipen haar en springen erop. De revisie van Schmidt en Shattuck schrijft H. saltator het grootste aantal ommatidia toe van alle onderzochte mieren. Bij Antomas zien we het elke dag bij H. venator: vóór de aanval maakt de werkster een enthousiaste beweging met de gaster, waarvan de betekenis onbekend is, als een sluipschutter die zijn schot afstelt. In het enige kweekdagboek van H. honestoi beschrijft de kweker hoe de koningin met haar gaster bewoog terwijl ze hem door het glas observeerde.
Sprongen om in de vlucht te jagen
Harpegnathos zijn een van de weinige mieren die springen, en ze doen dat op een bijzondere manier. Bij H. saltator werd aangetoond dat ze de sprong aandrijven met het tweede en derde paar poten tegelijk, een mechanisme dat als nieuw onder de insecten werd beschreven. Ze halen ongeveer 2 cm hoogte en 10 cm afstand. En ze gebruiken het voor alles: om te vluchten, om zich te verplaatsen, om te jagen, zelfs op insecten in volle vlucht, en bij merkwaardige «groepssprongen», waarbij een werkster doelloos springt en haar buren haar nadoen, met een functie die nog onbekend is.
Een studie uit 2023 voegde daaraan toe dat ze geen veer of katapultmechanisme hebben: de sprong komt uit pure spierkracht. De spier die de trochanter beweegt, is in de middenpoten ongeveer 8 keer en in de achterpoten ongeveer 14 keer groter dan bij een Ponerinae die niet springt, en de voorwaartse sprong is afzonderlijk ontstaan in vier miergeslachten: Gigantiops, Harpegnathos, Myrmecia en Odontomachus. Bij H. honestoi is het niet gemeten. In de ervaring van Antomas springen ze moeilijk omhoog: hun strategie is klimmen en zich van bovenaf op de prooi storten, als een roofdier dat in hinderlaag op een tak ligt.
Een gif dat verlamt zonder te doden
H. honestoi heeft een functionele angel. In het geslacht verlamt de steek de prooi blijvend, zonder haar te doden, en de kolonie kan haar zo een tijd bewaren, als een voorraadkast met vers vlees. Daarom is, zoals we bij de voeding uitleggen, alleen dode prooien geven meestal ondoeltreffend en zelfs schadelijk.
Het gif is ook niet altijd paraat. Bij H. saltator worden de werksters geboren met een lege gifzak, vullen ze die in hun eerste weken, tot ongeveer 57 dagen, en gaan ze vanaf een leeftijd van 50 dagen op jacht; ze kunnen het op elke leeftijd aanmaken. De jonge werksters verzorgen het broed in het nest en de oudere jagen.
Koningin en gamergates onder één dak
De levenscyclus van H. saltator is een van de merkwaardigste die bekend zijn. Een gevleugelde koningin paart buiten en sticht de kolonie alleen. Als de kolonie mannetjes produceert, paren die eerst met hun zusters, de werksters, in het nest, en gaan ze daarna op zoek naar koninginnen van andere kolonies. Die bevruchte werksters leggen niet zolang de koningin in vorm is, maar als ze oud wordt of sterft, nemen ze het stokje over als gamergates. Bij opgravingen in Zuid-India hadden 14 van de 15 onderzochte kolonies minstens één bevruchte werkster; 7 hadden geen koningin meer, 6 hadden de koningin als enige legster en 2 combineerden een koningin met leggende werksters.
Het overnemen is nodig omdat de koningin, voor een mier, kort leeft: in het laboratorium ligt haar gemiddelde levensduur rond 1,8 jaar, al worden sommige ouder dan 5. Gamergates die sterven, worden door andere vervangen, zodat de kolonie in theorie onsterfelijk is; ze splitst zich niet en splitsing is niet bekend. Het zijn kleine kolonies: in de natuur gemiddeld ongeveer 65 werksters, en tot 200-300 in het laboratorium. De titel van het klassieke werk van Peeters en Hölldobler vat het samen: een mier met een waardevol nest, zo duur om te bouwen dat het loont het generaties lang te behouden.
Antennenduels: het toernooi om de opvolging
Als bij H. saltator de koningin ontbreekt, verdwijnt het chemische signaal dat de werksters afremde en begint een toernooi. De kandidaten nemen het tegen elkaar op in antennenduels, snelle, geritualiseerde tikken die bijna nooit verwondingen veroorzaken. Op de derde dag kun je al met 86% zekerheid voorspellen wie gamergate wordt; de eerste eieren komen rond dag 10, en het toernooi kan maanden duren. In het laboratorium komen uit 30 jonge werksters 3 tot 6 gamergates voort, en de volledige overgang duurt ongeveer 3 maanden.
Niet alles is toegestaan: de andere werksters treden op als politie. Ze springen op de kandidaat die te vroeg probeert te leggen en houden haar vast, in extreme gevallen tot 24 uur, terwijl de bewaakte een «pophouding» aanneemt. Vruchtbaarheid wordt aangekondigd door de chemie van de cuticula, de «handtekening» die mieren met hun antennen lezen: er is een stof die alleen voorkomt bij werksters die eieren leggen. En één enkele molecule in de hersenen, corazonine, doet de balans doorslaan: het gehalte is laag bij toekomstige gamergates, en als je het ze inspuit, gaan ze weer jagen en stoppen ze met duelleren en leggen.
Hersenen die krimpen en een leven dat vijf keer langer duurt
Gamergate worden verandert bij H. saltator het lichaam van binnenuit. De hersenen krimpen met 19%, vooral in de visuele gebieden die een jager nodig heeft en een legster niet; en tot verrassing van de onderzoekers is de verandering omkeerbaar: als de gamergate weer werkster wordt, krijgt ze binnen 6-8 weken haar oorspronkelijke hersengrootte terug. De levensverwachting schiet omhoog: van een mediaan van ongeveer 7 maanden bij werksters tot ongeveer 3 jaar bij gamergates, zo'n vijf keer meer, dankzij een samenspel van insulinesignalen tussen hersenen en eierstok. Wordt ze weer werkster, dan verliest ze dat voordeel.
Door dit alles is H. saltator een laboratoriummodel geworden: haar genoom werd in 2010 gesequenced om veroudering en gedrag te bestuderen, en in 2017 was ze een van de eerste mieren die met CRISPR werden gemodificeerd, wat juist mogelijk was omdat een werkster die gamergate wordt, een eigen lijn kan stichten. H. honestoi hoort bij hetzelfde geslacht, maar geen van deze studies is met haar uitgevoerd.
«Behangen» nesten die bestand zijn tegen overstromingen
In de natuur bouwt H. saltator onder de grond een verrassend nest: ondiepe kamers onder een dik, gewelfd dak, omgeven door een holle ruimte die het van de bodem isoleert, een aparte afvalkamer en wanden die «behangen» zijn met stroken lege cocons en ander afval. Het is een ontwerp dat de overstromingen van de vlaktes in Zuid-India moet weerstaan, en daarom is het nest zo waardevol. De ingang wordt bij het vallen van de avond gesloten en overdag weer geopend. H. venator maakt daarentegen nesten met twee schijfvormige kamers die verbonden zijn door een trechtervormige opening.
En H. honestoi? Niemand heeft haar nest gezien. Als ze echt de vegetatie in klimt, zou ze op een andere manier kunnen nestelen; in het enige gepubliceerde kweekdagboek bewerkte de koningin ijverig de kokoshumus in de verbindingsbuis en bouwde ze daarmee een muur in een kamer. Nog een open vraag voor wie haar kweekt.
Grootte en morfologie
De werkster van H. honestoi is een typische Harpegnathos: lange sikkelvormige kaken, enorme ogen, een lang, cilindrisch mesosoma, lange, dunne poten, een langgerekte gaster en een functionele angel. Volgens de oorspronkelijke beschrijving:
- Kleur. Kop, kaken, antennen en pronotum (het voorste deel van het borststuk) oranje; de rest van het lichaam zwartbruin; de poten geel. De kaken zijn oranje met een donkere basis. Korte, schaarse haren. Levend is het contrast tussen het oranje van het voorste deel, het zwartbruin van het lichaam en het geel van de poten zeer opvallend.
- Sculptuur. Kop met grove groeven; pronotum en mesonotum met onregelmatige, bijna evenwijdige groeven; propodeum met dwarsgroeven; petiolus van boven en opzij genetvormd; eerste en tweede segment van de gaster met een grove punctuur over een fijnere, een van de kenmerken waaraan je haar herkent.
- Kop. Rechte achterrand; de scapus van de antenne reikt voorbij die rand; enorme, ovale ogen; ocelli aanwezig bij de werkster.
- Petiolus. Langer dan hoog, met een klein driehoekig uitsteeksel aan de onderkant. De klauwen van de tarsen hebben een tand in het midden.
- Hoe je haar herkent. Van H. alperti, de andere soort van de berg Isarog, door de kleur (alperti is zwart, met chocoladebruine kaken en antennen), door de gegroefde en niet gepunctueerde kop en door de kaken, die langer zijn en geleidelijk naar elkaar toe lopen. Van H. venator, bijna helemaal zwart en met een gepunctueerde kop en borststuk, en van H. saltator, met een roestrode kop, borststuk en petiolus en een glanzend zwarte gaster, door de combinatie van een oranje, gegroefde kop en de gaster met dubbele punctuur.
- Koningin. Ze is niet door de wetenschap beschreven. In het geslacht wordt de koningin gevleugeld geboren en lijkt ze sterk op de werkster, iets groter; bij H. saltator is het verschil tussen koningin en werkster minimaal. In de ervaring van Antomas is de koningin van H. honestoi ongeveer even groot als een grote werkster, of tot ongeveer 2 mm groter. Je herkent haar aan het volumineuzere borststuk, van het gevleugelde type, en aan de vleugellittekens; de ocelli helpen niet om haar te onderscheiden, want de werksters hebben ze ook.
- Gamergate. Als ze verschijnt, is ze van buiten een werkster: bij H. saltator is geen enkele maat gepubliceerd die haar onderscheidt. Je herkent haar aan haar gedrag: ze blijft in het nest, bij het broed, en neemt tegenover de anderen een verheven houding aan.
- Mannetje. Niet beschreven.
Afmetingen bij benadering
- Werkster: ongeveer 18-20 mm met kaken (holotype; de oorspronkelijke beschrijving geeft 20,44 mm); zonder kaken ongeveer 14-16 mm
- Kop van de werkster: 2,81 mm lang en 2,39 mm breed
- Kaak: 4,11 mm
- Mesosoma: 5,15 mm; femur van de achterpoot: 3,64 mm; oog: 1,35 × 0,94 mm
- Koningin: ongeveer 20-22 mm, volgens de ervaring van Antomas (niet door de wetenschap beschreven)
- Gamergate (als ze verschijnt): zoals een werkster
- Mannetje: niet beschreven
Alle wetenschappelijke afmetingen komen van één exemplaar. Over de totale lengte: de som van kaak, kop, mesosoma, petiolus en gaster uit de beschrijving zelf geeft 18,05 mm, en de gepubliceerde 20,44 mm komen precies overeen met die som plus de breedte van de kop (2,39 mm), die per vergissing lijkt te zijn opgeteld. Omdat de maat van de gaster bovendien het eerste segment weglaat, moet de werkelijke lengte rond 18-20 mm liggen.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Bij Antomas houden we haar net als H. venator, en een Japanse kweker die haar verkoopt, zegt hetzelfde. De waarden zijn eenvoudig: stabiele warmte en vochtigheid, zonder diapauze. Maar er zijn drie dingen die deze soort niet vergeeft: slecht beheerde vochtigheid (ze heeft altijd een hoge vochtigheid nodig, en haar laten uitdrogen is een ernstige fout), te weinig levende prooien en bruuske wisselingen in temperatuur of vochtigheid. Bovendien is er bijna geen gepubliceerde kweekervaring: het enige Europese dagboek dat we hebben gevonden, eindigde met een dode koningin nadat ze haar broed had verloren door te veel en door te weinig vocht.
En ze is het ruimschoots waard. Ze zien klimmen, loeren en zich van bovenaf op de prooi storten is een van de mooiste spektakels van de hobby. En het is een van de zeldzaamste mieren die je kunt kweken: een soort met een onbeschreven koningin, waarbij elke waarneming van jou telt.
Aanbevolen waarden
- Temperatuur: 24-26 °C, stabiel. Dat past bij haar herkomst: op de berg Isarog het hele jaar 22-27 °C. Houd ze niet lang boven 30 °C: op haar berg wordt het zelden zo warm.
- Vochtigheid van het nest: 60-80%, altijd hoog en stabiel, zoals in haar bos, waar de luchtvochtigheid rond 87-90% ligt.
- Water: altijd beschikbaar, met een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Soort nest: natuurlijke materialen die vocht vasthouden en verdelen, bij voorkeur gips. Een droog nest of een acrylnest zonder goed bevochtigingssysteem voldoet niet.
- Licht: in het nest een donkere zone; het foerageergebied verlicht (ze jagen op zicht en passen zich er goed aan aan).
- Diapauze: houdt ze niet. Op haar berg is er geen koude periode of droog seizoen: ze is het hele jaar actief.
Het sleutelwoord is stabiliteit: altijd een hoge vochtigheid en vooral een constante, waarover de kwekers van het geslacht het eens zijn. De kolonie laten uitdrogen is een vrij ernstige fout: in een droog nest vervellen de larven niet goed en sterven ze; bij te veel water ontstaat condens, komen natte cocons niet uit en kan de kolonie haar broed opeten. Bevochtig weinig en vaak: in het laboratorium wordt het gips bij H. saltator vochtig gehouden maar wel in staat om al het water op te nemen, zonder plassen. Een goede ventilatie voorkomt condens en mijten.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan, met nesten van gips, en in het bijzonder de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid: een verdampingsreservoir onder een technisch gaas plus een drinkbuis aan de zijkant, wat de hoge, stabiele vochtigheid geeft die deze soort nodig heeft. Als alternatief de Duo P 2C Evaporation (het water raakt de kamers nooit en er ontstaat een natuurlijke vochtgradiënt) en de gewone Duo P 2C (navulbare waterbuis).
Substraat voor de cocons. De larven hebben fijne deeltjes nodig om hun cocon te spinnen, en de werksters brengen die naar ze toe. Bij Antomas leggen we een dun laagje kokosvezel, fijne aarde of zaagsel in het foerageergebied en in het nest, gesteriliseerd in de magnetron of de vriezer om geen mijten binnen te brengen. In het laboratorium wordt bij H. saltator af en toe een snufje droog zaagsel toegevoegd, wat de larven helpt te verpoppen.
Takken en reliëf in het foerageergebied. Ze zijn zeer goede klimmers en jagen van bovenaf, dus bij Antomas raden we aan takken, kurk of andere decoratie in het foerageergebied te zetten: zo geef je ze jachtposten en zie je hun spectaculairste gedrag.
Aankomst van de kolonie en de eerste weken
Bij Antomas verkopen we kolonies met een koningin en werksters. De reis is de meest kwetsbare fase: installeer de kolonie bij ontvangst op een stabiele temperatuur, geef haar meteen water en verwijder dode werksters. De volgende dag de eerste levende prooi, klein. Geniet er vanaf dan van: met haar donkere zone in het nest en het foerageergebied licht, past ze zich snel aan.
Om haar naar een ander formicarium te verhuizen, doen we het bij Antomas door over te schudden: we schudden de kolonie uit in het nieuwe formicarium en dwingen ze zo nodig naar binnen te gaan, waarbij we de koningin goed in het oog houden.
Geduld. Het broed groeit langzaam: bij H. saltator duurt het in het laboratorium ongeveer 80 dagen van ei tot volwassene, en kwekers van H. venator spreken van 2,5-3,5 maanden. Het is normaal dat er wekenlang geen nieuwe werksters bijkomen.
Gamergates thuis en kolonies zonder koningin
In het geslacht Harpegnathos verschijnen gamergates, en in de ervaring van Antomas met het geslacht verschijnen ze ook in gevangenschap. Er zijn niet altijd mannetjes nodig: soms zijn de werksters al bevrucht, omdat ze bij H. saltator in het nest paren met mannetjes van hun eigen kolonie terwijl de koningin nog leeft. Bij H. honestoi is het nog niet gedocumenteerd: zie je het in je kolonie, vertel het ons dan. Een paar aanwijzingen: antennenduels, werksters die een andere urenlang vasthouden en een werkster die niet meer naar buiten gaat, bij het broed blijft en tegenover de anderen een rechtopstaande houding aanneemt.
Als de koningin sterft, geef de kolonie dan niet op: wacht af of een werkster al bevrucht is en begint te leggen, of dat er zelfs mannetjes uitkomen die een werkster bevruchten. In het geslacht Harpegnathos gebeurt dat vrij vaak, vooral bij H. saltator. Blijf haar intussen normaal verzorgen en voeren, en neem bij twijfel contact met ons op. Wat je niet kunt doen, is kolonies samenvoegen: ze aanvaarden elkaar niet. Houd haar ook niet samen met andere soorten.
Voeding
H. honestoi eet alleen eiwitten. Bied haar geen suiker, honing, nectar of suikerwater aan: in het geslacht gebruiken laboratoria het niet en de meeste kwekers zijn het erover eens dat ze het niet aannemen.
Eiwitten. Bij Antomas raden we aan haar minstens 3-4 keer per week te voeren, vooral met levende prooien: krekels, kakkerlakken en vliegen, van een formaat dat ze aankunnen. Onze favoriet is de runner-kakkerlak, Shelfordella lateralis, omdat die minder risico op mijten meebrengt, waarvoor het geslacht gevoelig is. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet altijd hetzelfde eten.
Waarom levend? Haar gif verlamt zonder te doden en houdt de prooi «vers»; de jacht is bovendien wat de kolonie activeert. Een net verlamde prooi nemen ze aan, maar alleen dode prooien geven is meestal ondoeltreffend en zelfs schadelijk. De kwekers van het geslacht zijn het erover eens: diepgevroren of gedroogde prooien raken ze nauwelijks aan.
Ze eten veel. Een kweker van H. saltator vertelde dat zijn kolonie van 40 werksters meer dan 20 krekels per week at, en dat ze met minder voer geen broed grootbracht. Voedseltekort is de meest genoemde oorzaak waarom ze hun eigen broed opeten.
Hoe meer voer, hoe meer groei. Bij Antomas zijn we er duidelijk over: hoe meer een kolonie wordt gevoerd, hoe beter en sneller ze groeit. Doe je dagelijks onderhoud en verwijder je de resten, dan is het beter haar overvloedig te voeren: de mieren begrijpen dat ze meer middelen hebben en brengen meer en sneller broed groot. Kun je niet vaak schoonmaken, overdrijf dan liever niet, want voer dat overblijft, brengt schimmel en mijten mee. De 3-4 voerbeurten per week zijn het minimum, niet het maximum.
Prooi binnen bereik van de larven. De werksters voeren de larven niet van mond tot mond: ze leggen de prooi voor ze neer en de larven scheuren die zelf in stukken. Een goed gevoede larve is rond, grijswit en glanzend; een ondervoede klein, gerimpeld en gelig.
Pas op met acariciden. Krekels die met insecticiden of acariciden zijn behandeld, kunnen de kolonie uitroeien. Koop bij betrouwbare kwekers of kweek je eigen kakkerlakken.
Water altijd beschikbaar. Voor soorten met lange kaken zoals deze raden we bij Antomas een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied aan: ze drinken zonder problemen van de watten. En vergeet niet dat ze altijd een hoge vochtigheid nodig hebben: ze laten uitdrogen is een vrij ernstige fout.
Gedrag in gevangenschap
Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om hun donkere zone in het nest en het foerageergebied licht te houden, en ze met zachtheid te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. Bij H. honestoi telt bovendien elke waarneming: wie haar kweekt, is een waarnemer uit de eerste hand.
Het zijn mieren die kijken. Ze patrouilleren alleen in het foerageergebied, volgen met hun ogen wat beweegt (een kweker van H. venator vertelde dat de zijne hem met hun blik door de kamer volgden) en loeren voordat ze aanvallen. In de ervaring van Antomas jaagt H. honestoi door tegen de wanden van het foerageergebied of de takken op te klimmen en van bovenaf op haar prooien te springen, wat past bij het enige bekende wilde exemplaar, dat op 1 m boven de grond werd gevonden. In het begin kunnen ze bij een bruuske beweging vluchten, maar met zo'n goed zicht wennen ze snel aan het licht en aan je aanwezigheid. Binnen de kolonie daarentegen is er conflict: duels en hiërarchieën tussen werksters. In de natuur jaagt H. saltator vooral 's ochtends en laat in de middag.
Ontsnappingen en barrières
Ze zijn zeer goede klimmers: ze lopen zonder enige moeite tegen de wanden van het foerageergebied op. Maar in de ervaring van Antomas zijn het geen ontsnappingskunstenaars, en bovendien springen ze moeilijk omhoog. Bij Antomas raden we een formicarium met een deksel aan, bij voorkeur geventileerd, wat ook condens helpt voorkomen. Controleer of het goed sluit en of doppen en aansluitingen geen speling hebben.
Hantering en veiligheid
Ze heeft een functionele angel, maar je hoeft je geen zorgen te maken: in de ervaring van Antomas heeft een Harpegnathos ons nooit pijn gedaan; bij sommige mensen werd de plek van de steek een beetje rood en gezwollen, meer niet. Hanteer haar toch altijd met entomologisch gereedschap (een zacht pincet of een penseel), nooit met je handen, voor haar bestwil en de jouwe. Raak pas uitgekomen werksters niet aan, want hun cuticula is nog erg zacht, en werk langzaam om de koningin niet kwijt te raken. Mensen die allergisch zijn voor steken van vliesvleugeligen, moeten voorzichtig zijn. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Ze laten uitdrogen: ze hebben altijd een hoge vochtigheid en water nodig. Dat is een vrij ernstige fout.
- Het nest doorweken of temperatuur of vochtigheid plots veranderen.
- Haar suiker, honing of nectar geven: ze eet alleen eiwitten.
- Haar alleen dode of diepgevroren prooien geven.
- Te weinig voeren: honger eindigt in kannibalisme op het broed.
- Krekels van twijfelachtige herkomst gebruiken, die met acariciden behandeld kunnen zijn.
- Voerresten van de ene voerbeurt tot de volgende laten liggen.
- Haar huisvesten in een droog nest of een acrylnest zonder bevochtiging.
- Het formicarium zonder deksel laten.
- Het foerageergebied leeg laten, zonder takken of reliëf om in te klimmen.
- Meer ingrijpen dan nodig: observeer haar met zachtheid en bezorg haar zo weinig mogelijk stress.
- Haar met je handen hanteren.
- Proberen kolonies samen te voegen of haar samen met andere soorten houden.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de oorspronkelijke beschrijving van Harpegnathos honestoi, de wetenschappelijke literatuur over het geslacht (vooral H. saltator) en de ervaring van Antomas en Europese kwekers. Belangrijkste referenties:
- General, D. E. M. (2016). A review of the ant genus Harpegnathos Jerdon, 1851 (Hymenoptera: Formicidae) in the Philippines, with the description of two new species. Halteres 7: 99–105. doi:10.5281/zenodo.54873
- Peeters, C. & Crewe, R. (1984). Insemination controls the reproductive division of labour in a ponerine ant. Naturwissenschaften 71: 50–51. doi:10.1007/BF00365989
- Peeters, C. & Crozier, R. H. (1988). Caste and reproduction in ants: not all mated egg-layers are «queens». Psyche 95: 283–288. doi:10.1155/1988/52368
- Peeters, C. (1991). Ergatoid queens and intercastes in ants: two distinct adult forms which look morphologically intermediate between workers and winged queens. Insectes Sociaux 38: 1–15. doi:10.1007/BF01242708
- Aupanun, S., Jaitrong, W., Suttiprapan, P., Peeters, C. & Ito, F. (2022). Nest architecture, worker reproduction, and polygyny in the ponerine ant Harpegnathos venator. Insectes Sociaux 69: 185–195. doi:10.1007/s00040-022-00857-5
- Peeters, C. & Hölldobler, B. (1995). Reproductive cooperation between queens and their mated workers: the complex life history of an ant with a valuable nest. PNAS 92: 10977–10979. doi:10.1073/pnas.92.24.10977
- Schmidt, C. A. & Shattuck, S. O. (2014). The higher classification of the ant subfamily Ponerinae (Hymenoptera: Formicidae), with a review of ponerine ecology and behavior. Zootaxa 3817: 1–242. doi:10.11646/zootaxa.3817.1.1
- Baroni Urbani, C. et al. (1994). A novel mechanism for jumping in the Indian ant Harpegnathos saltator (Jerdon) (Formicidae, Ponerinae). Experientia 50: 63–71. doi:10.1007/BF01992052
- Peeters, C., Hölldobler, B., Moffett, M. & Musthak Ali, T. M. (1994). «Wall-papering» and elaborate nest architecture in the ponerine ant Harpegnathos saltator. Insectes Sociaux 41: 211–218. doi:10.1007/BF01240479
- Liebig, J., Peeters, C. & Hölldobler, B. (1999). Worker policing limits the number of reproductives in a ponerine ant. Proceedings of the Royal Society B 266: 1865–1870. doi:10.1098/rspb.1999.0858
- Opachaloemphan, C. et al. (2021). Early behavioral and molecular events leading to caste switching in the ant Harpegnathos. Genes & Development 35: 410–424. doi:10.1101/gad.343699.120
- Penick, C. A. et al. (2021). Reversible plasticity in brain size, behaviour and physiology characterizes caste transitions in a socially flexible ant (Harpegnathos saltator). Proceedings of the Royal Society B 288: 20210141. doi:10.1098/rspb.2021.0141
- Yan, H. et al. (2022). Insulin signaling in the long-lived reproductive caste of ants. Science 377: 1092–1099. doi:10.1126/science.abm8767
- Gospocic, J. et al. (2017). The neuropeptide corazonin controls social behavior and caste identity in ants. Cell 170: 748–759. doi:10.1016/j.cell.2017.07.014
- Yan, H. et al. (2017). An engineered orco mutation produces aberrant social behavior and defective neural development in ants. Cell 170: 736–747. doi:10.1016/j.cell.2017.06.051
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld


