Camponotus sanctus
De grote houtmier van het Heilige Land. Camponotus sanctus werd in Jeruzalem beschreven en heerst onder de stenen van de droge heuvels van de Egeïsche Zee tot Iran. Haar koningin is gekleed in zwart en vuurrood; haar werksters variëren van goudkleurige minors met een doorschijnende gaster tot donkere majors van bijna 16 mm met een enorme kop, die het nest bijtend en met mierenzuur verdedigen. Als de zon ondergaat, ontwaakt de kolonie en gaat ze foerageren. Een spectaculair polymorfisme, zelden te zien in de hobby, bij een robuuste soort die groeit met suiker, veel eiwit en haar mediterrane diapauze. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Grote Camponotus uit het oostelijke Middellandse Zeegebied en het Nabije Oosten, beschreven in Jeruzalem: sterk polymorf, met werksters van 8 tot bijna 16 mm, een zwart-rode koningin en een schemer- en nachtritme. Kolonies: koningin, werksters en broed. Om te beginnen een Qbik Wild One P 1C en daarna de Alpha-reeks; nest op 24-28 °C, eerder droog en met een vochtige zone; altijd suiker beschikbaar en veel gevarieerd eiwit. Diapauze van 3-4 maanden bij 8-12 °C. Ze klimmen tegen glas en acryl op: ontsnappingsbarrière en deksel vanaf de eerste dag.
Camponotus sanctus Forel, 1904 is een van de grote reuzenmieren van het oostelijke Middellandse Zeegebied: een robuuste Camponotus uit het ondergeslacht Tanaemyrmex die leeft op de droge heuvels, stranden en dennenbossen van de Egeïsche Zee tot Iran, via Cyprus, Turkije, Syrië, Libanon, Israël en Jordanië. Haar naam bindt haar aan een concrete plek: ze werd beschreven aan de hand van exemplaren uit Jeruzalem, en daarom lijkt het Latijnse woord sanctus, «heilig», naar het Heilige Land te verwijzen.
Het is een mier van contrasten: kleine, licht amberkleurige werksters, majors met een donkere kop die twee keer zo lang zijn en een zwarte koningin met een borststuk en poten in een intens oranjerood. Haar biologie is weinig onderzocht, dus we scheiden wat er over C. sanctus gedocumenteerd is, wat er over haar verwanten bekend is en wat we bij Antomas aanraden.
Biologie
Een «heilige» mier, geboren in Jeruzalem
De Zwitserse myrmecoloog Auguste Forel beschreef haar in 1904 als een ras van Camponotus maculatus, onder de naam C. maculatus r. sanctus, aan de hand van exemplaren uit Jeruzalem en van al haar kasten. In die tijd was C. maculatus een enorme vergaarbak waarin tientallen vormen uit Afrika en Azië pasten; na verloop van tijd zijn ze bijna allemaal als eigen soorten afgesplitst. In 1925 plaatste Carlo Emery haar in het ondergeslacht Tanaemyrmex, en in 1961 verhief de Brit Cedric Collingwood haar tot soort.
We hebben de oorspronkelijke etymologie niet, maar de naam spreekt bijna voor zich: sanctus betekent «heilig» in het Latijn, en haar typelocatie is Jeruzalem. Het meest waarschijnlijke is dat Forel aan het Heilige Land dacht toen hij haar een naam gaf. We zeggen het met die voorzichtigheid.
Daarmee was haar verhaal niet afgelopen. Tientallen jaren lang werden op de Egeïsche eilanden andere vormen beschreven die, van dichtbij bekeken, dezelfde mier bleken te zijn: C. compressus cosensis, van het eiland Kos, en C. compressus symiensis, van het eiland Symi. In 2013 brachten de Poolse myrmecologen Lech Borowiec en Sebastian Salata ze onder in de synonymie van C. sanctus, omdat ze niet van elkaar te onderscheiden waren. Tegenwoordig is het een geldige soort, met één enkele identiteit van de Dodekanesos tot Iran.
De ondergeslachten van Camponotus wachten nog op herziening, zoals de herindeling van de Formicinae uit 2016 erkende, maar Tanaemyrmex omvat veel grote bodembewonende reuzenmieren uit warme gebieden, zoals de Iberische C. barbaricus en C. sylvaticus of C. fellah, uit het Nabije Oosten.
Van de Egeïsche Zee tot Iran: waar ze leeft
Haar verspreidingsgebied omvat het oostelijke Middellandse Zeegebied en West-Azië. Ze is gemeld in Israël, haar typelocatie, in Palestina, Jordanië, Libanon, Syrië, Cyprus, Turkije, de Griekse eilanden in de oostelijke Egeïsche Zee en de Dodekanesos, Iran en Afghanistan. Een enkele catalogus noemt haar ook in Bulgarije, maar dat gegeven hebben we niet kunnen controleren.
- Griekenland. Alleen op de eilanden in de oostelijke Egeïsche Zee en in de Dodekanesos, tegenover de Turkse kust, volgens de inventaris van de Griekse mieren van Salata en Borowiec. Foto's van natuurliefhebbers plaatsen haar op eilanden als Samos, Rhodos, Chios of Lesbos.
- Cyprus. Een revisie uit 2024 van de collecties van het Zoölogisch Museum van Athene vond veel Cypriotische exemplaren die verkeerd waren gedetermineerd als andere Camponotus, zoals C. aethiops, C. samius of C. cecconii. Het waren C. sanctus, verzameld in het zuiden van het eiland van bijna zeeniveau, op zo'n 2 m, tot ongeveer 980 m hoogte.
- Turkije. Ze staat in de eerste geannoteerde catalogus van de Turkse mieren, en is gemeld van de Egeïsche kust tot in het oosten van Anatolië.
- Iran. De eerste catalogus van de Iraanse mieren vermeldde haar in het zuiden van het land, en een studie uit 2018 vond haar in de bodem, in gebieden met minstens matige neerslag.
Eén kanttekening: de natuurlijke verspreiding van de soort zegt niets over de herkomst van de kolonies die we bij Antomas kweken. Het is gewoon de kaart van haar wereld.
Onder de grote stenen van de frigana
Waar nestelt ze? De bronnen zijn het eens: in de bodem, vaak onder grote stenen, in open, droge habitats, van zeeniveau tot zo'n 800 m in de Levant. Op Cyprus werden de museumexemplaren verzameld in heel uiteenlopende omgevingen: frigana (het lage, aromatische en stekelige struikgewas van het oostelijke Middellandse Zeegebied), kustduinen, een wijngaard, een rivieroever met platanen, bossen van Calabrische den en zelfs een park. Op foto's van natuurliefhebbers duikt ze op op stranden, in bermen en in tuinen.
Voor de kweek is dat een waardevolle aanwijzing: een warm en eerder droog nest, met een iets vochtiger hoekje, lijkt sterk op wat ze zelf kiezen (zie «Een eerder droog nest, met een vochtige zone»).
Gloeiende zomers en regenachtige winters
Het klimaat in vrijwel haar hele verspreidingsgebied is mediterraan: lange, hete en droge zomers, en milde, regenachtige winters aan de kust, die veel kouder zijn in het binnenland, op de hoogvlakten van Anatolië en Iran. Op al die plekken is er een winter van een aantal maanden zonder broed en een vroeg voorjaar waarin alles weer op gang komt. De waarnemingen van natuurliefhebbers laten dat goed zien: van bijna tweehonderd geverifieerde waarnemingen ligt de piek in april en mei, met een tweede opleving in augustus, en in november, december en januari zijn er nauwelijks waarnemingen. Dat is de kalender die we thuis met de diapauze nabootsen (zie «Diapauze: een mediterrane winter»).
Een reuzenmier die naar buiten komt als de zon ondergaat
Er bestaat geen enkele studie naar het dagritme van C. sanctus, maar de foto's van natuurliefhebbers geven een duidelijke aanwijzing. We hebben de geverifieerde waarnemingen met tijdstip doorgenomen: bijna de helft werd gedaan vanaf het invallen van de duisternis, tussen acht uur 's avonds en ruim na middernacht, lokale tijd. Overdag zie je haar ook, vooral 's ochtends en laat in de middag, maar het zwaartepunt van haar activiteit lijkt in de schemering en de nacht te liggen.
Je moet dat voorzichtig interpreteren, want deze foto's hebben hun vertekeningen, maar het past bij veel mediterrane Camponotus, die de heetste uren vermijden. Thuis wordt de kolonie bij warmte actief tegen de avond, en het is normaal dat je rond het middaguur weinig beweging ziet.
Drie maten in één kolonie
Wat bij C. sanctus het meest opvalt, is haar polymorfisme. In de revisie van de Camponotus van Israël mat Armin Ionescu-Hirsch 120 werksters en vond hij een totale lengte van 8,0 tot 15,6 mm, en een kopbreedte van 1,25 mm bij de kleinste tot 4,38 mm bij de grootste: een kop die bijna drie en een half keer zo breed is. Hij beschrijft haar als een grote Tanaemyrmex met een brede kop, met glanzende majors en een rij borstels aan de onderkant van de tibia van de achterpoten.
Tussen de minors en de majors zit een hele reeks mediae. De minors zijn meestal licht, de mediae neigen naar roodachtig en de majors zijn zwartachtiger, met veel variatie: het contrast tussen een goudkleurige minor en een donkere major met een enorme kop is spectaculair.
In onze ervaring moet je geduld hebben: de eerste werksters zijn klein, en de echte majors verschijnen pas als de kolonie al een zekere omvang heeft, meestal vanaf het tweede jaar. Als ze er eenmaal zijn, verandert het formicarium van aanzien.
Een doorzichtige krop vol nectar
De jonge werksters van C. sanctus hebben zo'n lichte gaster dat je, als ze gedronken hebben, door de cuticula heen de vloeistof ziet die ze bij zich dragen, alsof het kleine gekleurde flesjes zijn. Wat je ziet is de krop, de «sociale maag» van mieren: een opslagruimte vóór de eigenlijke maag, waarin ze het vloeibare voedsel bewaren dat ze later van mond tot mond delen met hun nestgenoten, de koningin en de larven. Die uitwisseling heet trofallaxis.
En het is niet zomaar suiker uitdelen. In 2016 vond een studie met Camponotus floridanus in die vloeistof eiwitten, koolwaterstoffen van de koloniegeur en juveniel hormoon, dat de ontwikkeling van insecten regelt; toen het aan het voer werd toegevoegd, voltooiden meer larven hun ontwikkeling en kwamen er grotere werksters uit. Wil je het zien, zoek dan twee werksters tegenover elkaar, met een druppel die van mond tot mond gaat.
De familiegeur, van mond tot mond gedeeld
Hoe weet een werkster wie bij haar kolonie hoort? Aan de geur. Elke mier draagt op haar cuticula een mengsel van koolwaterstoffen, en de kolonie deelt een gemeenschappelijke geur door die uit te wisselen. Een klassieke studie met C. fellah, een grote Camponotus uit het ondergeslacht Tanaemyrmex die ook in het Nabije Oosten leeft, toonde aan dat elke werkster de neiging heeft haar eigen profiel aan te maken en dat de gemeenschappelijke geur in stand blijft dankzij frequente uitwisselingen: bij trofallaxis en bij het wederzijds poetsen. Als een werkster een tijdlang werd geïsoleerd, week haar profiel af van dat van de kolonie en werd ze bij terugkeer minder goed ontvangen door haar nestgenoten.
Voor de kweek heeft dat een praktische betekenis: meng geen werksters uit verschillende kolonies, zelfs niet van dezelfde soort. Elke kolonie heeft haar eigen geur, en vreemden worden als indringers ontvangen.
Verzorgsters, schoonmaaksters en foerageersters
Diezelfde C. fellah speelde in 2013 de hoofdrol in een van de beroemdste studies over de organisatie van mieren. Een team van de Universiteit van Lausanne plakte een klein label met een code op elke werkster van zes kolonies en volgde ze 41 dagen lang met camera's, waarbij miljoenen ontmoetingen werden vastgelegd. Het resultaat was dat de werksters zich verdeelden over drie sociale groepen, elk met een eigen ruimte in het nest: de verzorgsters, die voor de koningin en het broed zorgen; de schoonmaaksters, die het nest onderhouden, en de foerageersters, die voedsel gaan zoeken. En met de leeftijd schoven de werksters van de ene groep naar de andere: van verzorgster naar schoonmaakster en van schoonmaakster naar foerageerster.
Bij C. sanctus is het niet onderzocht, maar in een formicarium zie je het: de werksters die gaan foerageren, zijn meestal niet die op het broed blijven zitten.
Mierenzuur: wapen en ontsmettingsmiddel
Zoals alle Formicinae heeft C. sanctus geen angel. Haar chemische wapen is mierenzuur, dat ze aanmaakt in de gifklier en uitstoot via het acidoporus, een klein mondstuk aan het uiteinde van de gaster dat alleen mieren uit deze onderfamilie hebben. Ze gebruikt het om zich te verdedigen, samen met haar kaken, die bij de majors zeer krachtig zijn.
Maar het zuur is niet alleen een wapen. In 2020 werd aangetoond dat Formicinae hun eigen gif inslikken: tijdens het poetsen brengt de mier het acidoporus naar haar mond en neemt ze een paar druppels zuur, die de krop erg zuur houden en de microben filteren die met het voedsel binnenkomen. Het werd onderzocht bij C. floridanus en andere Formicinae: een gif dat bovendien de voorraadkast ontsmet.
Een koningin voor vele jaren
Camponotus leven lang: een laboratoriumkoningin die door Caryl en Edna Haskins werd gehouden, werd meer dan 23 jaar oud. Bij C. sanctus heeft niemand het gemeten, maar een goed verzorgde kolonie is een metgezel voor vele jaren. Zoals gebruikelijk in haar groep hebben de kolonies één enkele koningin; er zijn geen studies naar haar sociale structuur, maar zo zijn de kolonies die we kweken, en bij Antomas voegen we geen koninginnen samen.
Grootte en morfologie
Grote, robuuste Camponotus, sterk polymorf, met minors, mediae en majors die verschillen in grootte, kopvorm en kleur, en zonder angel.
- Koningin. In onze kolonies een zwarte, glanzende kop en gaster, een donkere rugzijde van het borststuk en de zijkanten van het borststuk, de petiolus en de poten in een intens oranjerood. We hebben geen enkele gepubliceerde maat van de koningin gevonden.
- Minors. Licht amberkleurig, bijna goudkleurig, met zwarte ogen en een bleke, doorschijnende gaster, waardoor je de krop ziet als die vol is. Lange, dunne poten en antennes: zij zijn de hardlopers van de kolonie.
- Mediae en majors. Donkerder naarmate ze groter worden: de mediae neigen naar roodachtig en de majors zijn zwartachtiger, met een zeer brede, glanzende kop. Er is behoorlijk wat kleurvariatie tussen kolonies en tussen regio's.
- Kop. Breed, vooral bij de majors, met een matige sculptuur. De opstaande haren op de kop variëren volgens Ionescu-Hirsch tussen populaties.
- Poten. Een rij borstels aan de onderkant van de achterste tibia, een van de kenmerken waaraan je haar herkent.
- Gaster. Eindigt in het acidoporus, waarmee ze mierenzuur uitstoot; ze heeft geen angel.
- Mannetje. We hebben geen enkele gepubliceerde beschrijving met maten gevonden.
Hoe herken je haar? Dat is niet makkelijk: op Cyprus waren veel exemplaren verkeerd gedetermineerd als andere Camponotus, en in burgerwetenschap wordt ze verward met C. xerxes en C. fellah. Je hebt de sleutel van Ionescu-Hirsch nodig en werksters van verschillende maten; de kleur alleen is niet genoeg.
Geschatte maten
- Werksters: totale lengte van 8,0-15,6 mm, van de kleinste minor tot de grootste major
- Kopbreedte: 1,25-4,38 mm; koplengte: 1,76-4,34 mm
- Scapus van de antenne: 2,29-3,59 mm; breedte van het pronotum: 1,09-2,46 mm
- Koningin: geen gepubliceerde maten
- Mannetje: geen gepubliceerde maten
De maten van de werksters komen uit de revisie van de Camponotus van Israël door Ionescu-Hirsch, op basis van 120 exemplaren. De getallen die in winkels circuleren voor de koningin en het mannetje hebben geen enkele wetenschappelijke bron, dus die geven we niet.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
C. sanctus is niet kwetsbaar: ze eet van alles, verdraagt een eerder droog nest en haar diapauze is die van elke mediterrane mier. Waarom dan een 3/5? Omdat ze langzaam op gang komt (het eerste jaar weinig en kleine werksters), omdat ze klimt en haar minors snel zijn, omdat het interessantste zich tegen de avond afspeelt en omdat de majors, als ze er eenmaal zijn, grote gangen vragen en hard bijten. En ze is het meer dan waard: het is een grote reuzenmier die je in de hobby zelden ziet, met een spectaculair polymorfisme.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 24-28 °C in het actieve seizoen, met een gradiënt zodat de kolonie kan kiezen.
- Foerageergebied: mag iets warmer zijn, tot zo'n 30 °C aan één uiteinde. Nooit sterke warmte in het nest.
- Vochtigheid: een eerder droog nest, met een vochtige zone die altijd beschikbaar is (zie «Een eerder droog nest, met een vochtige zone»). Het foerageergebied droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: 3-4 maanden bij 8-12 °C in onze winter (zie «Diapauze: een mediterrane winter»).
Dit is de richtlijn van Antomas: er is geen enkele studie die de optimale temperatuur van C. sanctus vastlegt.
Een eerder droog nest, met een vochtige zone
In de natuur nestelt ze onder stenen, waar onder de steenplaat wat vocht achterblijft. Thuis: een eerder droog nest met een vochtige zone. Zolang de kolonie klein is, bevochtig je een deel van het nest een beetje; daarna regelen ze de vochtigheid zelf met het water uit het foerageergebied en de suikeroplossingen. Vermijd het hele nest nat te maken, want dat brengt schimmel en mijten mee, en laat de waterbuis in het foerageergebied nooit leeg staan.
Aanbevolen formicaria
Ons recept heeft twee fasen. Fase één: gips. De Qbik Wild-modellen van Anthouse zijn van gips gemaakt, houden het vocht goed vast in de zone die jij kiest en geven een kleine kolonie een stabiel nest van precies de juiste grootte. Om te beginnen een Qbik Wild One P 1C:
Fase twee: de Alpha-reeks. Als de kolonie enkele tientallen werksters heeft en er mediae en majors beginnen te verschijnen, verhuizen we haar naar de QBIK ONE en QBIK DUO, altijd met grote gangen: modulaire onderdelen met een droog klimaat die hun vocht uit hun waterbuizen halen, per module uitbreidbaar zijn en veel minder wegen dan een groot gipsblok.
Breid uit wanneer je veel werksters stil in het foerageergebied ziet zitten, zonder plek binnen, maar loop niet vooruit: in een enorm nest worden de overtollige kamers afvalhopen. Maak de opstelling compleet met een droog foerageergebied, met wat zand, platte stenen en een takje, een waterbuis, een drinkbakje voor de suikeroplossingen en, alleen indien nodig, zachte warmte aan één kant van het nest met thermostaat.
Van stichting tot jonge kolonie
Bij Antomas verkopen we kolonies: een koningin met 3-7 werksters en broed; de fase waarin de koningin alleen is, is al voorbij. Haar koloniestichting is claustraal: na de bruidsvlucht werpt de koningin haar vleugels af, sluit ze zich onder de grond op en brengt ze haar eerste werksters groot zonder naar buiten te gaan om te eten, met haar reserves en de vliegspieren die ze niet meer nodig heeft. Die eerste werksters, de nanitics, zijn klein; de gemiddelde grootte neemt met elke generatie toe.
- In het begin in haar reageerbuis. Houd de kolonie op een donkere plek zonder trillingen, bij 25-27 °C, en controleer of de watten nog vochtig zijn en of er nog water in het reservoir zit.
- Kijk vaak. Bekijk de kolonie regelmatig, voorzichtig en bij gedempt licht: zo zie je op tijd een reageerbuis die uitdroogt, voerresten die schimmelen of een larve die niet groeit. Niet het kijken veroorzaakt stress, maar stoten en ruw hanteren.
- Voer vanaf de eerste dag. Zijn er al werksters, bied dan een druppeltje suikeroplossing aan op een stukje aluminiumfolie of in een klein drinkbakje, nooit op de watten, en twee of drie keer per week een stukje insect. Haal de resten de volgende dag weg.
- Wanneer verhuis je haar naar het nest? Je hoeft niet lang te wachten: zodra de reageerbuis vuil wordt, uitdroogt of te klein wordt, verhuizen we haar naar de Qbik Wild One P 1C, een nest dat bij haar grootte past.
Aankomst en verhuizing
Laat je kolonie na ontvangst een dag rusten op een rustige, donkere plek bij 25-27 °C en controleer of er water in de reageerbuis zit. Als het tijd is om haar naar het formicarium te verhuizen, doen we dat bij Antomas door over te kieperen: we openen de reageerbuis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en kieperen de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, waarbij we achterblijvers helpen met een zacht penseeltje. Na het overkieperen verzamelen de werksters het broed en brengen het naar het nest; houd de nestzone donker zodat ze die meteen in gebruik nemen.
- Bereid alles vooraf voor: het formicarium opgebouwd, met de ontsnappingsbarrière aangebracht en het water aangesloten.
- Werk boven een bak, voor het geval een minor langs de reageerbuis of het gereedschap omhoogklimt: ze zijn snel.
- Gebruik dezelfde methode als je haar van de Qbik Wild naar de Alpha-modules verhuist.
Voeding
Suikeroplossingen, altijd beschikbaar. In de natuur leven de Camponotus uit haar groep grotendeels van de honingdauw van bladluizen en schildluizen en van nectar. Wissel de suikers af: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en 1-2 keer per week een andere suikeroplossing of nectar. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje en nooit op watten, want watten gaan schimmelen en bederven de vloeistof meteen: gebruik een klassiek of zelfgemaakt drinkbakje waarin de druppel «plat» ligt en goed bereikbaar is, en ververs het voordat het gaat gisten. Bij de minors met hun doorschijnende gaster zie je meteen of ze gedronken hebben.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Het is de motor van haar groei, en de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter overvoeren, omdat de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en sneller en in grotere aantallen groeit. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel: overgebleven voer gaat rotten en brengt schimmel en mijten mee. Wissel het soort insect van week tot week af, zodat ze niet altijd hetzelfde eten:
- Voor de jonge kolonie kleine, zachte prooien, zoals Thermobia domestica, perfect voor stichtende koninginnen en kleine kolonies.
- Daarna krekels (Acheta domesticus), runner-kakkerlakken (Shelfordella lateralis), dubia-kakkerlakken (Blaptica dubia), meelwormen (Tenebrio molitor) in stukjes en vliegen.
- Voor jonge kolonies liever in stukjes of pas gedood; voor grote kolonies, met majors, ook hele prooien.
Een tip voor een schemeractieve soort: geef het eiwit laat in de middag, als ze beginnen te bewegen, en haal de resten de volgende ochtend weg.
Diapauze: een mediterrane winter
Thuis bootsen we haar winter na met een diapauze van 3-4 maanden bij 8-12 °C, bijvoorbeeld van half november tot half maart. Er zijn geen studies over haar diapauze, en het idee van sommige winkels dat ze die «niet nodig heeft», heeft geen bron: haar natuurlijke kalender, met een vrijwel volledige stilstand in de winter, zegt het tegendeel.
- Verlaag de temperatuur geleidelijk, in de loop van een of twee weken, en verhoog haar aan het eind op dezelfde manier.
- Geef haar voordat je begint in de herfst een flinke portie eiwit zodat ze met reserves de winter in gaat, en haal de resten weg.
- Tijdens de diapauze: altijd water beschikbaar, een beetje suikeroplossing en vrijwel geen eiwit. Je ziet stilstaande larven en een koningin die nauwelijks legt: dat is te verwachten.
- Blijf haar in de gaten houden: kijk om de paar dagen naar de vochtigheid, het water en eventuele schimmel.
- Ga aan het einde weer over op eiwit zodra je activiteit ziet.
Koelkastkou is niet nodig: zo'n 8-12 °C, in een koele kamer, een vorstvrije garage of een wijnkoelkast, is genoeg. Onder 5 °C voegt het niets toe.
Gedrag in gevangenschap
Schemeractief, rustig, maar ze verdedigen het nest. Bij warmte is de schemering het beste moment om ze te zien. Ze zoeken geen ruzie, maar als er tegen het nest wordt gestoten, komen ze naar buiten om te bijten en mierenzuur te spuiten.
Kijken zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, om ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Laat ze hun donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied, en observeer ze vaak en voorzichtig: ze wennen aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Broed dat buiten de diapauze stilvalt: bijna altijd een tekort aan eiwit of warmte.
- Condens of schimmel: te veel vocht of vergeten resten.
- Veel werksters die stil in het foerageergebied zitten: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
C. sanctus klimt tegen glas en acryl op, en haar minors zijn snel. Vertrouw liever niet op één enkele verdediging:
- Een strook paraffineolie of vaseline bovenaan de wanden van het foerageergebied, dun en ononderbroken. Vernieuw ze als er stof of resten op komen. Wil je ze versterken, dan kun je PTFE (Fluon) toevoegen, maar niet als enige barrière.
- Een goed sluitend deksel, met ventilatie via fijn gaas.
- Geen kieren of bruggen: controleer aansluitingen, doppen en slangetjes, en laat geen takken of stenen vlak bij de barrière leunen.
- Voorzichtig bij het openen: open niet verder dan nodig, werk rustig en sluit af als je klaar bent.
Hanteren en veiligheid
Ze steken niet: ze hebben geen angel. Als ze zich aangevallen voelen, bijten ze (de majors flink) en hun mierenzuur prikt een beetje in een kleine wond. Hanteer ze met entomologisch gereedschap, zoals een zacht penseeltje of een zachte pincet, niet met je handen. Voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen. En laat haar nooit vrij in de natuur.
Wat je niet moet doen
- Het hele nest nat maken of de suikeroplossingen op watten geven.
- Altijd hetzelfde insect geven of resten laten liggen.
- De diapauze overslaan of haar te koud maken.
- Kieren laten zitten of de barrière niet vernieuwen.
- Een te groot nest voor de kolonie, of kleine gangen als de majors er zijn.
- Ze wekenlang niet bekijken: je moet vaak en voorzichtig naar ze kijken.
- Koninginnen, werksters of verschillende kolonies samenvoegen, of ze met de handen hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Camponotus sanctus, haar verwanten en haar geslacht, de verspreidingsgegevens en de ervaring van Antomas. Belangrijkste referenties:
- Ionescu-Hirsch, A. (2010, volume 2009). An annotated list of Camponotus of Israel (Hymenoptera: Formicidae), with a key and descriptions of new species. Israel Journal of Entomology 39: 57–98.
- Demetriou, J., Georgiadis, C., Ralli, V., Salata, S. & Borowiec, L. (2024). Setting the record straight: a re-examination of ants (Hymenoptera: Formicidae) from Cyprus deposited at the Museum of Zoology of Athens. Zootaxa 5523: 49–69. doi:10.11646/zootaxa.5523.1.3
- Salata, S. & Borowiec, L. (2018). Taxonomic and faunistic notes on Greek ants (Hymenoptera: Formicidae). Annals of the Upper Silesian Museum in Bytom, Entomology 27 (online 008): 1–51. doi:10.5281/zenodo.2199191
- Kiran, K. & Karaman, C. (2012). First annotated checklist of the ant fauna of Turkey (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3548: 1–38. doi:10.11646/zootaxa.3548.1.1
- Pashaei Rad, S., Taylor, B., Torabi, R., Aram, E. et al. (2018). Further records of ants (Hymenoptera: Formicidae) from Iran. Zoology in the Middle East 64: 145–159. doi:10.1080/09397140.2018.1442301
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Mersch, D. P., Crespi, A. & Keller, L. (2013). Tracking individuals shows spatial fidelity is a key regulator of ant social organization. Science 340: 1090–1093. doi:10.1126/science.1234316
- Boulay, R., Hefetz, A., Soroker, V. & Lenoir, A. (2000). Camponotus fellah colony integration: worker individuality necessitates frequent hydrocarbon exchanges. Animal Behaviour 59: 1127–1133. doi:10.1006/anbe.2000.1408
- LeBoeuf, A. C. et al. (2016). Oral transfer of chemical cues, growth proteins and hormones in social insects. eLife 5: e20375. doi:10.7554/eLife.20375
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Haskins, C. P. & Haskins, E. F. (1992). Note on extraordinary longevity in a queen of the formicine ant genus Camponotus. Psyche 99: 31–33. doi:10.1155/1992/53614
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld


