Odontomachus hastatus
Nachtelijke jager van het bladerdak: Odontomachus hastatus is de valkaakmier die in de bomen leeft. Ze nestelt tussen de wortels van epifytische bromelia's in de regenwouden van tropisch Amerika, gaat bij het vallen van de nacht met opengesperde kaken op patrouille over takken en lianen en vindt de weg naar huis aan de hand van het silhouet van de boomkruinen. Amberkleurige werksters van zo'n 13 mm met extreem lange poten, een kaakslag die tot de snelste van het dierenrijk behoort, en koninginnen die met elkaar om de eierstapel strijden. Een spectaculaire soort voor ervaren mierenhouders, met een volledige, wetenschappelijk onderbouwde verzorgingsgids. Kolonies en koninginnen, al groot en volop actief. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
De valkaakmier die in de bomen leeft: een nachtelijke jager uit tropisch Amerika die tussen de wortels van epifytische bromelia's nestelt, zich 's nachts oriënteert door naar de boomkronen te kijken en in het bladerdak op vliegen, motten en spinnen jaagt. Werksters van zo'n 13 mm, amberkleurig en met extreem lange poten. Kolonies met koningin, al groot. Het hele jaar 23-26 °C, zonder diapauze, vochtig nest (70-80%) met kokosvezel en wat fijn zand, veel gevarieerd eiwit en suiker als losse druppel. Kern: vanaf de eerste dag ruimte voor honderden werksters, een nest dat nooit uitdroogt en een gesloten foerageergebied dat bestand is tegen klimmers, want het is een boombewonende soort.
Odontomachus hastatus (Fabricius, 1804) is een valkaakmier uit de regenwouden van Midden- en Zuid-Amerika met een leefwijze die in haar geslacht zeer ongewoon is: terwijl de meeste verwanten in de strooisellaag jagen, leeft zij in de bomen. Ze bouwt haar kolonies in de wirwar van wortels van bromelia's en andere epifyten die aan de stammen hangen, gaat bij het vallen van de avond naar buiten en patrouilleert de hele nacht over takken, bladeren en lianen met wijd geopende kaken, wachtend op een vlieg of een mot die binnen bereik komt.
Haar soortnaam zegt al veel: hastatus betekent in het Latijn «met een lans gewapend». Het is een grote, slanke Ponerinae in amberkleuren, met poten die zo lang zijn dat ze op haar tenen lijkt te lopen, en ze heeft een natuurlijke historie vol verrassingen: koninginnen die strijden om het recht om eieren te leggen, kolonies die groeien naargelang de grootte van hun bromelia en werksters die midden in de nacht de weg naar huis vinden aan de hand van het silhouet van de boomkronen. In deze verzorgingsgids vertellen we je wat de wetenschap zegt en hoe we haar bij Antomas kweken.
Biologie
Een «lans» van ruim twee eeuwen oud
De Deense natuuronderzoeker Johan Christian Fabricius beschreef haar in 1804 onder de naam Myrmecia hastata, op basis van werksters met een zeer summier etiket: «Habitat in America meridionali», oftewel «leeft in Zuid-Amerika». Twee van die werksters, de syntypen, worden nog altijd bewaard in het Zoölogisch Museum van Kopenhagen. Later werd ze overgebracht naar het geslacht Odontomachus, en onderweg verzamelde ze minstens één synoniem, Odontomachus maxillaris Smith, 1858, een naam die dezelfde soort bleek te zijn.
Taxonomen delen de Odontomachus-soorten in groepen van verwante soorten in, en deze soort geeft haar naam aan de hare, de O. hastatus-groep, die lange tijd maar één bekende soort telde. In 2024 publiceerden Eder França, Itanna Fernandes en John Lattke de grote revisie van de neotropische Odontomachus: ze onderzochten zo'n 2.600 werksters, 156 koninginnen en 142 mannetjes, erkenden 27 soorten in de regio, beschreven er vier nieuwe en herzagen hoe de hastatus- en de haematodus-groep zich tot elkaar verhouden. Het is de huidige referentie om haar te determineren.
Over de naam: hasta is de lans van de Romeinen, en hastatus «hij die een lans draagt». Fabricius legde niet uit waarom hij haar zo noemde, maar de naam past haar als gegoten.
Van Midden-Amerika tot het Atlantisch Woud
Het is een mier van het vochtige tropische regenwoud. Er zijn waarnemingen van Guatemala, Costa Rica en Panama tot Colombia, Ecuador, Peru, de Guyana's en Brazilië, waar ze tot in het Atlantisch Woud in het zuidoosten reikt. In Costa Rica beschrijft de myrmecoloog John T. Longino haar als een grote, agressieve soort van volgroeid, schaduwrijk vochtig bos, die nestelt in grote massa's epifyten of in dode takken, van de lage boomlaag tot het subkronendak, en die voorkomt van zeeniveau tot ongeveer 900 m.
In het Amazonegebied en in Midden-Amerika is het oerwoud het hele jaar warm. In het uiterste zuiden zijn er al seizoenen: op het eiland Cardoso, aan de kust van São Paulo, waar ze het best is onderzocht, is het jaargemiddelde 20,9 °C, met zo'n 3.000 mm regen, een warme en zeer natte zomer (maxima van 32 °C) en een koelere winter (minima van 13 °C). Daar blijven de kolonies het hele jaar actief, al jagen ze in de winter minder.
Een huis tussen de wortels van een bromelia
Tussen 1999 en 2001 volgden Rafael Camargo en Paulo Oliveira, van de Staatsuniversiteit van Campinas, werksters die beladen met voedsel van sardine-aas naar hun nesten liepen, in het restingabos op het eiland Cardoso. Zo vonden ze 45 kolonies, en die zaten allemaal op dezelfde plek: in de wortelmassa van epifytische bromelia's, op 1,5 tot 4,6 m boven de grond (gemiddeld 2,2 m).
- De meest gebruikte bromelia was Vriesea procera, met 73% van de nesten, gevolgd door de Aechmea-soorten (13%) en door Quesnelia arvensis en een andere Vriesea (elk 7%).
- Het is geen strikte voorkeur: V. procera maakte 80% uit van alle epifyten in het gebied, dus ze gebruiken haar vooral omdat ze het talrijkst is.
- De dichtheid was ongeveer 34 nesten per hectare.
Maar niet elke bromelia volstaat: de bewoonde exemplaren hadden een grotere wortelmassa en hingen hoger dan gemiddeld. Goede nestplaatsen zijn schaars, en de grootte van de bromelia bepaalt alles: hoe groter de wortelmassa, hoe meer werksters en hoe meer koninginnen de kolonie heeft.
Aan een stam hangen heeft zo zijn risico's: op Cardoso blazen stormen de bromelia's vaak op de overstroomde bosbodem, en dan kan de kolonie uiteenvallen. Die instabiliteit verklaart misschien waarom veel kolonies meerdere koninginnen hebben.
Het pact met een philodendron
In Frans-Guyana koos deze soort een andere plant. Marc Gibernau, Jérôme Orivel, Alain Dejean en hun collega's bestudeerden Philodendron insigne, een epifytische aronskelk van beekoevers die een soort afvalmand vormt: de bladeren, in een rozet geplaatst, vangen het blad dat uit het kronendak valt, en tussen de wortels hoopt zich een substraat op dat rijk is aan organisch materiaal. De jonge bladeren dragen bovendien extraflorale nectariën.
Het resultaat, gepubliceerd in 2007, was opvallend. O. hastatus was de mier die het vaakst in deze plant leefde, en 94,4% van haar nesten zat in de wortels van P. insigne. Bijna geen enkele jonge plant had mieren (3%), maar 90% van de volwassen planten wel. In keuze-experimenten bevestigden de werksters hun voorkeur voor de philodendron, en de mieren, vooral deze soort, beschermden het blad van hun plant.
De auteurs noemden het een asymmetrische relatie: de philodendron herbergt veel verschillende mieren, maar O. hastatus nestelt daar vrijwel alleen in deze plant. Bromelia of philodendron, de constante is een vochtige wirwar van wortels, hangend in de lucht en vol organisch materiaal: precies wat we thuis proberen na te bootsen.
Jager in het kronendak, van zonsondergang tot zonsopgang
Camargo en Oliveira telden 24 uur lang de werksters die twee kolonies in- en uitliepen, in de winter en in de zomer. Het ritme is als een klok:
- De eerste jagers gaan naar buiten bij het vallen van de avond, rond 17.30 uur.
- De activiteit bereikt haar hoogtepunt rond 20.00 uur.
- Ze keren terug naar het nest bij zonsopgang, tussen 6.00 en 8.00 uur.
Het is het hele jaar door een overwegend nachtactieve mier, actiever in het warme, natte seizoen. Volgens de auteurs wordt het tijdschema vooral bepaald door de daglengte.
Elke werkster jaagt alleen, bijna altijd in de kroon van de boom waarin haar bromelia hangt; ze gebruikt lianen als bruggen tussen bomen en verwijdert zich tot zo'n 8 m van het nest. En één detail zegt alles: er werd nooit een werkster gezien die op de grond naar voedsel zocht.
Het menu van een mier die in de bomen jaagt
De onderzoekers namen de prooi af van jagers die naar het nest terugkeerden en verzamelden er 102. Het menu is dat van een boomkroon:
- Volwassen vliegen, de meest voorkomende groep.
- Motten en rupsen.
- Mieren, zowel werksters als koninginnen en gevleugelde mannetjes.
- Spinnen.
- En, in mindere mate, kakkerlakken, wantsen en andere halfvleugeligen, kevers, springstaarten, krekels en stofluizen.
Vliegen, motten, mieren en spinnen zijn samen goed voor meer dan 60% van wat ze vangen. 88% van de geïdentificeerde prooien werd levend gevangen, en de meeste wogen droog minder dan 2 mg: kleine, schichtige prooien, veel daarvan vliegend, waarvoor haar goede zicht en het bliksemsnelle sluiten van haar kaken een voordeel zijn. Het is een interessant contrast met veel bodembewonende Odontomachus-soorten, die vooral termieten eten. Plantaardig materiaal werd maar zelden aangetroffen, en het is niet bevestigd dat ze nectar van planten, honingdauw of fruit opneemt.
's Nachts navigeren door naar de boomkronen te kijken
In het donker jagen, op meters afstand van het nest, in een driedimensionaal doolhof van takken, roept een probleem op: hoe vindt ze de weg terug? In 2014 testten Pedro Rodrigues en Paulo Oliveira dit in een ronde laboratoriumarena.
Het antwoord was verrassend. De werksters vonden zonder moeite de weg terug naar het nest als ze boven zich een tekening van een kunstmatig kronendak hadden, een nabootsing van boomkronen, of visuele herkenningspunten aan de horizon. Hadden ze daarentegen alleen een driedimensionaal voorwerp als referentie, of alleen de chemische sporen op de bodem, dan lukte het niet goed om zich te oriënteren. Deze mier navigeert dus op zicht. De auteurs stellen dat 's nachts het licht van de maan en de sterren volstaat om de silhouetten van de kronen tegen de hemel af te tekenen, en dat dat silhouet haar kaart is. Chemische signalen helpen haar misschien vooral om bij vertakkingen de juiste weg te kiezen.
Een klem met topsnelheid
Zoals alle Odontomachus-soorten jaagt ook deze soort met een katapultmechanisme: ze opent haar kaken tot ze in schietstand vergrendeld zitten, laadt energie op met een grote, langzame spier en laat die in één klap los wanneer iets de triggerharen aan de binnenrand van de kaken raakt. Elk van die haren is verbonden met een reusachtig sensorisch neuron, en het circuit is zo direct dat de reflex binnen enkele milliseconden afgaat, zoals Wulfila Gronenberg, Jürgen Tautz en Bert Hölldobler in 1993 beschreven.
De beroemde cijfers zijn van haar Midden-Amerikaanse verwant O. bauri, in 2006 gefilmd door het team van Sheila Patek: sluiten in gemiddeld 0,13 milliseconde, de punt van de kaak op 64,3 m/s (meer dan 230 km/u) en een slag van meer dan 300 keer het gewicht van de mier. Volgens Joseph Spagna en collega's (2008) versnellen grotere soorten iets minder, maar slaan ze harder. De slag van O. hastatus is niet gemeten.
Als de mier de slag tegen de grond of tegen een indringer lost, wordt ze weggeslingerd: O. bauri springt zo bijna 40 cm horizontaal, en bij O. brunneus redt deze sprong een deel van de werksters die door mierenleeuwen zijn gevangen (Larabee en Suarez, 2015). Daarom blijft thuis het deksel van het foerageergebied altijd dicht.
Koninginnen die strijden om de eierstapel
Hier zit misschien het fascinerendste van de soort. Op Cardoso hadden de 19 kolonies die in hun geheel werden verzameld 35 tot 536 werksters (gemiddeld 291) en 1 tot 12 ongevleugelde koninginnen; bijna de helft had er meer dan één. Bij dissectie stelden Oliveira, Camargo en Vincent Fourcassié vast dat de meeste bevrucht waren en actieve eierstokken hadden: het is een functionele polygynie, waarbij meerdere koninginnen tegelijk eieren leggen.
Maar een kolonie delen betekent niet in vrede samenleven. In het laboratorium zagen ze, tijdens 50 uur observatie per kolonie, dat de koninginnen een hiërarchie opbouwen met geritualiseerde duels:
- De dominante koningin nadert frontaal en trommelt met haar antennes op de kop, de antennes of de poten van de andere.
- De ondergeschikte duikt in elkaar, legt haar antennes naar achteren en sluit haar kaken, als teken van onderwerping.
- Soms loopt het uit de hand: kaakslagen, koninginnen die met de kaken in elkaar vastzitten of aan elkaars antenne trekken (één raakte verminkt).
De meeste duels vonden plaats bij de eierstapel: de dominante koninginnen vielen de koninginnen aan die aan het leggen waren, probeerden hun het ei af te pakken en één keer at er een het op (eierkannibalisme). In een kolonie met zes koninginnen legden er drie 86% van de eieren. De werksters brachten intussen de eieren naar de stapel en boden de koninginnen trofische eieren aan, zacht en zonder ontwikkeling, als voedsel. Het is een systeem dat sterk lijkt op wat in 1992 werd beschreven bij haar verwant O. chelifer.
Eén koningin of meerdere? Dat hangt af van waar ze leeft
Waarom hebben sommige kolonies één koningin en andere twaalf? Op Cardoso nam het aantal koninginnen toe met de grootte van de wortelmassa, en de auteurs opperen twee ideeën: dat jonge koninginnen, bij gebrek aan goede nestplaatsen, liever in een bestaande kolonie blijven, en dat meerdere koninginnen de kolonies beschermen die uiteenvallen wanneer een storm hun bromelia omverblaast. Over hoe kolonies ontstaan, vonden ze een aanwijzing: in augustus 2002 een pas gestichte kolonie met één koningin, 3 werksters en 6 eieren. De soort kan dus met één enkele koningin een kolonie stichten.
In 2024 vergeleek het team van C. Bottcher populaties uit Brazilië en Frans-Guyana, en het resultaat geeft er nog een draai aan: in Brazilië komen kolonies met één en met meerdere koninginnen naast elkaar voor, maar in Frans-Guyana vonden ze alleen kolonies met één koningin. Ook daar waren er nestplaatsen genoeg, dus schaarste aan nesten volstaat niet om het verschil te verklaren. Werksters van verschillende kolonies waren agressiever tegenover elkaar naarmate hun nesten verder uit elkaar lagen en hun geuren meer verschilden, maar het aantal koninginnen veranderde hun agressiviteit niet. Waarom sommige populaties polygyn zijn en andere niet, blijft een raadsel.
Grootte en morfologie
Een grote, slanke Ponerinae met zeer lange poten, gebouwd om zich over takken en bladeren te bewegen, met een langgerekte kop en de lange, rechte kaken die typisch zijn voor valkaakmieren.
- Kleur. Bij onze kolonies is de kop oranje-amberkleurig, glad en glanzend; het mesosoma (het «borststuk») donkerder roodbruin; de gaster amberkleurig met een donkere punt, en de poten en antennes extreem lang en amberkleurig.
- Kop en kaken. Langgerekte kop met goed ontwikkelde ogen; lange, rechte kaken met tanden aan de punt en triggerharen aan de binnenrand.
- Petiolus. Hoog en uitlopend in een doorn.
- Angel. Functioneel, zoals bij alle Odontomachus-soorten.
- Koningin. Wordt met vleugels geboren en verliest ze na de bruidsvlucht; heeft een forser borststuk dan de werkster.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: zo'n 13 mm totale lengte
- Kop van de werkster, met de kaken: meer dan 2,8 mm lang
- Koningin en mannetje: geen gepubliceerde afmetingen in de bronnen die we hebben kunnen raadplegen
De lengte van de werkster komt van Camargo en Oliveira (2012), en die van de kop is de grenswaarde uit de determinatiesleutel voor de Odontomachus-soorten van Costa Rica van John T. Longino. De revisie van França en collega's (2024) beschrijft koninginnen en mannetjes, maar we hebben hun afmetingen niet kunnen raadplegen, dus geven we geen cijfers zonder bron.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Het klimaat is niet het moeilijke deel: haar 23-26 °C zijn thuis makkelijk aan te houden. De moeilijkheid zit in andere dingen:
- De grootte van de kolonie: honderden werksters die ruimte, veel voer en dagelijkse schoonmaak vragen.
- De vochtigheid: het nest mag niet uitdrogen.
- Ontsnappingen: ze leeft in bomen en klimt; het foerageergebied moet goed afgesloten zijn.
- Veiligheid: angel, kaakslagen en sprongen; altijd met gereedschap werken.
En ze is het meer dan waard: tientallen jagers met extreem lange poten tegen de avond naar buiten zien komen, is een spektakel.
Aanbevolen waarden
- Temperatuur in het nest: het hele jaar 23-26 °C, zoals in het laboratorium waar haar koninginnen werden onderzocht. Vermijd langdurig boven ongeveer 28 °C.
- Vochtigheid in het nest: hoog en stabiel, 70-80%, zonder dat het nat staat.
- Substraat: vochtige kokosvezel met wat fijn zand in de kamers.
- Foerageergebied: ruim, liever hoog dan laag, met takken om in te klimmen, deksel altijd dicht en een ontsnappingsbarrière; water in een reageerbuis met watten en een drinkbakje voor valkaakmieren.
- Licht: normale dag-nachtcyclus, met het nest in het halfdonker. Het is een nachtelijke jager: de lichtcyclus bepaalt haar dagritme.
- Diapauze: geen (zie «Geen diapauze»).
Zakt de temperatuur in huis 's winters onder 23 °C, gebruik dan milde warmte met thermostaat aan een zijkant van het nest, nooit onder het hele nest.
Vochtigheid: de wortelwirwar in huis
Haar natuurlijke nest is de wortelmassa van een bromelia of een philodendron: een sponsachtig substraat, vol organisch materiaal en doordrenkt door de tropische regens. Thuis moet het nest constant op 70-80% blijven, en het laten uitdrogen is een ernstige fout: het remt de eileg, stresst de kolonie en laat de larven zonder vochtig substraat om hun cocon te spinnen.
Zo houd je het op peil: vul het reservoir van het nest bij voordat het leeg raakt en bevochtig de kokosvezel zodra die lichter van kleur wordt. Maar vocht is geen plas: stilstaand water en stilstaande lucht brengen schimmel en mijten. Zachte ventilatie en dagelijkse schoonmaak zijn de beste preventie. Wat springstaarten in het foerageergebied helpen als schoonmaakploeg.
Hoe huisvest je een kolonie van honderden werksters?
Onze kolonies komen al groot aan, dus het formicarium moet vanaf de eerste dag op niveau zijn. Ter referentie: in het laboratorium van Oliveira werden kolonies tot zo'n 500 werksters gehouden in gipsnesten van 30 × 20 × 8 cm, met hoge vochtigheid. Bij Antomas raden we de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan, van gips, en in het bijzonder de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid, die een nest het best vochtig en stabiel houdt: hij heeft een verdampingsreservoir onder de gangen, daarvan gescheiden door een gaas met actieve kool, zodat het vocht opstijgt zonder dat het water stilstaat, en een drinkbuis aan de zijkant.
Voor 300-500 werksters is één module te weinig: koppel vanaf het begin twee of meer modules van de Qbik Wild-reeks en voeg er meer toe wanneer de kamers vollopen. Nog een paar tips:
- Substraat in de kamers. Een dun laagje kokosvezel met wat fijn zand, altijd vochtig. Het bootst de wortelwirwar na, verdeelt het vocht en geeft de larven de losse deeltjes die ze nodig hebben om de draad van hun cocon te verankeren: volgens de revisie van het geslacht door William L. Brown (1976) krijgen ze die zonder zand of aarde niet af. Gebruik vezel zonder meststoffen en gewassen zand, en vul aan als de werksters het naar buiten brengen.
- Een verticaal foerageergebied. Ze jaagt in bomen: een ruim en hoog foerageergebied, met goed vastgezette droge takken, kurk of kunstlianen, laat haar patrouilleren zoals in het oerwoud en laat jou haar op hoogte zien jagen. Zorg dat niets de barrière of het deksel raakt.
- Meerdere water- en voerpunten. Met honderden monden zet je meer dan één waterbuis neer en verdeel je het eiwit over verschillende plekken.
- Makkelijk bereikbaar om schoon te maken. Een grote kolonie produceert veel resten: kies een opstelling waarin je die dagelijks kunt weghalen zonder iets uit elkaar te halen.
Koloniestichting en groei
Bij Antomas verkopen we al grote kolonies met koningin, met honderden werksters en broed, dus de kwetsbare fase van de koloniestichting is al voorbij. In de natuur kan de soort een kolonie stichten met één enkele koningin: dat blijkt uit de beginnende kolonie van Cardoso, met haar koningin, drie werksters en zes eieren. Zoals bij andere Odontomachus-soorten is de stichtende koningin semi-claustraal, dat wil zeggen dat ze naar buiten gaat om te jagen om haar eerste larven te voeden.
Over de ontwikkeling van O. hastatus zijn geen gepubliceerde gegevens. Kwekers van andere Odontomachus-soorten spreken van zo'n 8 weken van ei tot werkster, wat flink oploopt als er eiwit ontbreekt: het voer bepaalt het tempo. Op Cardoso kwamen de kolonies niet boven de 540 werksters uit, en hun grootte hing af van de ruimte: geef haar ruimte en voer, en de kolonie reageert.
Voeg geen koninginnen of kolonies samen. Hoewel de soort meerdere koninginnen kan hebben, vechten ze in het laboratorium om de eileg en eten ze zelfs elkaars eieren op, en werksters van verschillende kolonies vallen elkaar aan. Komt je kolonie met meer dan één koningin, laat haar dan zoals ze is; komt ze met één, voeg er dan geen andere aan toe.
Aankomst en verhuizing door overkieperen
Laat je kolonie na ontvangst tot rust komen op een rustige plek bij 23-26 °C en controleer of ze water heeft. Om haar naar haar formicarium over te brengen, doen wij het bij Antomas door overkieperen: we openen de verpakking in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en kiepen de kolonie (werksters, koningin en broed) eruit met zachte tikjes, waarbij we de achterblijvers helpen met een penseeltje. Met honderden werksters is een goede voorbereiding verstandig:
- Een groot, gesloten foerageergebied, met een pas aangebrachte barrière: tijdens het overkieperen zijn er veel nerveuze werksters tegelijk, en er zal er wel eentje weggeslingerd worden door een kaakslag.
- Het nest klaar: vochtige kokosvezel en zand, reservoir vol en in het halfdonker, zodat ze het meteen innemen.
- Het deksel binnen handbereik, en sluit het zodra je klaar bent.
- Met gereedschap, nooit met je vingers: penseel en zachte pincet.
Doe het rustig en zonder angst: binnen een paar uur hebben ze het broed naar het nest gebracht.
Voeding
O. hastatus is een pure predator: in de natuur bestaat bijna alles wat ze eet uit levend gevangen geleedpotigen. Ze heeft enorm veel eiwit nodig, en een kolonie van honderden werksters nog veel meer.
Eiwit, overvloedig en gevarieerd. In de natuur jaagt ze op vliegen, motten, mieren en spinnen, en in het laboratorium van Oliveira werden ze grootgebracht met pas gedode fruitvliegjes, keverlarven, termieten en een kunstmatig dieet. Bij Antomas raden we levende of pas gedode prooien aan en wissel je van week tot week van insect, zodat ze niet altijd hetzelfde eten:
- Thermobia domestica: een beweeglijke prooi van precies de juiste maat, sterk vergelijkbaar met wat ze in het kronendak vangt.
- Krekels, Acheta domesticus, klein of in stukjes.
- Kakkerlakken: de dubia-kakkerlak, Blaptica dubia, of de runner, Shelfordella lateralis, heel als ze klein zijn en in stukjes als ze groot zijn.
- Keverlarven, zoals de meelworm, Tenebrio molitor, pas gedood of in stukjes.
- Vliegen en andere vliegende of zachte insecten: dat is haar natuurlijke prooi, en ze daarop zien jagen in de takken van het foerageergebied is een spektakel.
Hoe meer ze eten, hoe beter en sneller ze groeien. Dat is de filosofie van Antomas: met dagelijks onderhoud en het weghalen van resten is overvloedig voeren beter, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en in grotere aantallen. Bij een kolonie van deze omvang voer je dagelijks wanneer er larven zijn. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan niet overvloedig: wat overblijft rot en brengt schimmel en mijten. Haal de resten binnen 24 uur weg en gebruik insecten van een betrouwbare leverancier, zonder insecticiden.
Suiker, als losse druppel. In de natuur eet ze nauwelijks plantaardig materiaal, dus dagelijks suiker is niet nodig: bij Antomas bieden we het onze Odontomachus 2-3 keer per week aan, vooral de Blue Sugar-nectar van Anthouse en af en toe een andere nectar voor de afwisseling (je kunt er ook wat eiwit aan toevoegen). Het belangrijkste is hoe: Odontomachus-soorten slikken de vloeistof niet in om die te verdelen, maar dragen de druppel tussen hun kaken, zoals in 1971 werd beschreven bij een Afrikaanse soort. Daarom:
- gebruik drinkbakjes voor valkaakmieren, of leg de druppel op een dopje, een schelpje of een stukje aluminiumfolie, zodat hij uitgespreid en bereikbaar ligt;
- nooit op watten: die gaan schimmelen, bederven de vloeistof en laten ze de druppel niet pakken;
- vervang hem zodra hij opdroogt, dikker wordt of begint te gisten.
Water: altijd, in reageerbuizen met water en watten, bij een grote kolonie liefst meerdere. Het is het enige wat nooit mag ontbreken.
Geen diapauze
O. hastatus houdt geen diapauze. In het grootste deel van haar verspreidingsgebied is het oerwoud het hele jaar warm en vochtig; zelfs in het zuiden van Brazilië, waar de winter koeler is, gaan de kolonies elke nacht op jacht, al is er minder activiteit en minder broed. Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief bij 23-26 °C. Koelt je huis in de winter af en zakt het nest een of twee graden, dan is er niets aan de hand, maar koel haar niet bewust af: het levert niets op en het remt het broed.
Gedrag en observatie
Het jachtuur. Tegen de avond komen ze naar buiten, en in de eerste uren van de nacht loopt het foerageergebied vol jagers. Om ze in het donker te zien, stoort een zaklamp met rood licht, zoals de onderzoekers gebruikten, ze nauwelijks.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Met het nest in het halfdonker en het foerageergebied in het licht volstaat het om ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress.
Alarmsignalen:
- Grote larven die niet spinnen: controleer de vochtigheid en het substraat.
- Broed dat verdwijnt of een eierstapel die slinkt: bijna altijd een tekort aan eiwit.
- Werksters die zich bij het water verdringen: het nest droogt uit.
- Schimmel, mijten of een vieze geur: vergeten resten of stilstaand water.
- Werksters die zich ophopen in de hoeken van het deksel: controleer de barrière en de afsluitingen.
Ontsnappingen en barrières
Het is een boombewonende soort, die haar leven doorbrengt met klimmen langs stammen, takken en lianen, dus bij Antomas behandelen we haar als een goede klimmer, ook al klimmen de bodembewonende Odontomachus-soorten die we kweken slecht tegen acrylglas. Met O. hastatus:
- Een barrière van PTFE (Fluon), of van paraffineolie, in een doorlopende strook bovenaan het foerageergebied. Vernieuw haar zodra er stof op zit of ze minder goed begint te werken.
- Deksel altijd dicht, voor het geval er een de barrière passeert en vanwege de kaaksprongen. Open het rustig om te voeren of schoon te maken, en sluit het wanneer je klaar bent.
- Takken en decoratie uit de buurt van de randen: zorg dat geen enkele tak de barrière of het deksel raakt, anders dient hij als brug, zoals de lianen in het oerwoud.
- Verbindingen, stoppen en aansluitingen goed gecontroleerd en zonder speling.
Stof en condens geven zelfs op gladde wanden houvast: met honderden werksters controleer je de barrière vaak.
Hantering en veiligheid
De werksters hebben een functionele angel, en binnen het geslacht is de steek meestal pijnlijk; daarnaast kunnen ze een kaakslag uitdelen. In Costa Rica beschrijft Longino haar als een agressieve soort, en een grote kolonie verdedigt haar nest vastberaden. Bij Antomas raden we aan ze altijd te hanteren met entomologisch gereedschap (zacht penseel en zachte pincet), nooit met je handen; langzaam te werken, zonder schokken, en voorzichtig te zijn als je allergisch bent voor steken van vliesvleugeligen. Houd de opstelling buiten bereik van jonge kinderen en huisdieren. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Een kolonie van honderden werksters in een klein nest stoppen of het niet uitbreiden wanneer het vol raakt.
- Het nest laten uitdrogen: het heeft altijd 70-80% vochtigheid nodig.
- Het nest laten verzuipen of de lucht laten stilstaan: dat brengt schimmel en mijten.
- Haar huisvesten zonder kokosvezel of fijn zand in de kamers.
- Te weinig eiwit geven, altijd hetzelfde insect geven of resten langer dan 24 uur laten liggen.
- De suiker op watten aanbieden of op een plek waar ze de druppel niet met hun kaken kunnen pakken.
- Langdurig boven ongeveer 28 °C gaan, het hele nest van onderaf verwarmen of haar in diapauze zetten.
- Erop vertrouwen dat ze niet klimt, takken tegen de barrière laten rusten of het deksel open laten.
- Koninginnen of kolonies samenvoegen.
- Ze met je handen hanteren.
- Ze verstopt houden: ze zijn er om te observeren en van te genieten, voorzichtig en met zo weinig mogelijk verstoring.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Odontomachus hastatus en valkaakmieren, en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Camargo, R. X. & Oliveira, P. S. (2012). Natural history of the Neotropical arboreal ant, Odontomachus hastatus: nest sites, foraging schedule, and diet. Journal of Insect Science 12: 48. doi:10.1673/031.012.4801
- Oliveira, P. S., Camargo, R. X. & Fourcassié, V. (2011). Nesting patterns, ecological correlates of polygyny and social organization in the neotropical arboreal ant Odontomachus hastatus (Formicidae, Ponerinae). Insectes Sociaux 58: 207–217. doi:10.1007/s00040-010-0138-6
- Bottcher, C. et al. (2024). Colony structure, ecological correlates and nestmate recognition in the ant Odontomachus hastatus: a comparative study between populations with different social organisations. Insectes Sociaux 71: 61–73. doi:10.1007/s00040-023-00944-1
- Gibernau, M., Orivel, J., Delabie, J. H. C., Barabé, D. & Dejean, A. (2007). An asymmetrical relationship between an arboreal ponerine ant and a trash-basket epiphyte (Araceae). Biological Journal of the Linnean Society 91: 341–346. doi:10.1111/j.1095-8312.2007.00799.x
- Rodrigues, P. A. P. & Oliveira, P. S. (2014). Visual navigation in the Neotropical ant Odontomachus hastatus (Formicidae, Ponerinae), a predominantly nocturnal, canopy-dwelling predator of the Atlantic rainforest. Behavioural Processes 109: 48–57. doi:10.1016/j.beproc.2014.06.007
- França, E. C. B., Fernandes, I. O. & Lattke, J. E. (2024). Looking at upside-down ants: taxonomic revision of the Neotropical species of Odontomachus Latreille, 1804 (Hymenoptera: Formicidae: Ponerinae). Zootaxa 5502: 1–166. doi:10.11646/zootaxa.5502.1.1
- Larabee, F. J. et al. (2016). Molecular phylogenetics and diversification of trap-jaw ants in the genera Anochetus and Odontomachus (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 103: 143–154. doi:10.1016/j.ympev.2016.07.024
- Gronenberg, W., Tautz, J. & Hölldobler, B. (1993). Fast trap jaws and giant neurons in the ant Odontomachus. Science 262: 561–563. doi:10.1126/science.262.5133.561
- Patek, S. N., Baio, J. E., Fisher, B. L. & Suarez, A. V. (2006). Multifunctionality and mechanical origins: ballistic jaw propulsion in trap-jaw ants. PNAS 103: 12787–12792. doi:10.1073/pnas.0604290103
- Spagna, J. C. et al. (2008). Phylogeny, scaling, and the generation of extreme forces in trap-jaw ants. Journal of Experimental Biology 211: 2358–2368. doi:10.1242/jeb.015263
- Larabee, F. J. & Suarez, A. V. (2015). Mandible-powered escape jumps in trap-jaw ants increase survival rates during predator-prey encounters. PLOS ONE 10: e0124871. doi:10.1371/journal.pone.0124871
- Medeiros, F. N. S. et al. (1992). Functional polygyny, agonistic interactions and reproductive dominance in the Neotropical ant Odontomachus chelifer (Hymenoptera, Formicidae, Ponerinae). Ethology 91: 134–146. doi:10.1111/j.1439-0310.1992.tb00857.x
- Evans, H. C. & Leston, D. (1971). A ponerine ant (Hym., Formicidae) associated with Homoptera on cocoa in Ghana. Bulletin of Entomological Research 61: 357–362. doi:10.1017/S0007485300057898
- Moeilijkheidsgraad
- Ervaren
