Pogonomyrmex maricopa
Jarenlang gold haar gif als het giftigste dat ooit bij een insect was gemeten. Pogonomyrmex maricopa is de rode oogstmier van de woestijnen in het zuidwesten van Noord-Amerika: elke werkster trekt alleen over de gloeiende bodem op zoek naar zaden, haar kolonies bouwen koepels van verhard zand die de stormen in de duinen doorstaan, en haar koninginnen houden hun bruidsvlucht hoog in de struiken na de moessonbuien. Haar grote vijand, de hoornhagedis, draagt het tegengif voor haar steek in zijn bloed. Een levende legende van de woestijn, voor ervaren mierenhouders die haar weten te respecteren. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Oogstmier uit de woestijnen van het zuidwesten van Noord-Amerika, beroemd omdat haar gif jarenlang het giftigste was dat ooit bij een insect werd gemeten. Jonge kolonies met één koningin en broed. Ze sticht claustraal, maar bij Antomas brengen we haar groot met een begeleide semi-claustrale koloniestichting, met makkelijke zaden zoals paardenbloem. QBIK ONE met middelgrote gangen of Qbik Wild One P 1C, 25-30 °C met een warme zone van 30-32 °C aan één zijkant, broed in een vochtige zone en graanschuur altijd droog, kleine of gebroken zaden, eiwit naargelang de larven, suiker 1-2 keer per maand en een diapauze van 3-4 maanden op 10-15 °C. Nooit met je handen: gereedschap, barrière van minerale olie en deksel. Het is geen soort voor huishoudens met kleine kinderen of huisdieren, noch voor mensen die allergisch zijn voor steken van vliesvleugeligen.
Pogonomyrmex maricopa Wheeler, 1914 is een oogstmier uit de Noord-Amerikaanse woestijnen: een robuuste Myrmicinae, roestrood van licht tot zeer donker, met de «baard» van lange haren onder de kop waaraan haar geslacht zijn naam dankt en een angel die haar beroemd heeft gemaakt. Ze is de zustersoort van Pogonomyrmex californicus, waarmee ze groep, uiterlijk en gewoonten deelt, maar ze is iets groter, matter en veel giftiger. Ze leeft op open, vlakke en goed gedraineerde terreinen, vaak zanderig, waar haar werksters een voor een naar buiten gaan om zaden te verzamelen op een gloeiend hete bodem.
Haar faam dankt ze aan haar gif, in proeven met muizen zo'n 23 keer giftiger dan dat van de honingbij en jarenlang het giftigste dat bij een insect werd gemeten. Maar ze heeft veel meer te vertellen: een hagedis die haar eet omdat hij het tegengif in zijn bloed heeft, toxines die tegen gewervelde dieren zijn gemaakt, koepels van «cement» in de duinen, bruiloften boven in de struiken en werksters die alleen foerageren. Thuis is ze een dankbare oogstmier die heel leuk is om te observeren, zolang je haar angel respecteert.
Biologie
Jarenlang het giftigste gemeten insectengif
Om giffen te vergelijken gebruikt men de LD50, de dosis die de helft van de proefdieren doodt, in milligram per kilo lichaamsgewicht: hoe lager, hoe giftiger. De Amerikaanse entomoloog Justin O. Schmidt mat die bij tientallen vliesvleugeligen door het gif in de staartader van laboratoriummuizen te injecteren. P. maricopa kwam uit op 0,12 mg/kg:
- P. maricopa: 0,12 mg/kg.
- Gemiddelde van de gemeten Pogonomyrmex-soorten: 0,66 mg/kg.
- Honingbij (Apis mellifera): 2,8 mg/kg.
- Een mierwesp, de zogeheten «fluweelmier» (Dasymutilla klugii): 71 mg/kg.
Haar gif is dus zo'n 23 keer giftiger dan dat van de honingbij. In 1996 riep het insectenrecordboek van de Universiteit van Florida het uit tot het giftigste bekende insectengif, en zo kwam het in het Guinness Book terecht. Schmidt berekende dat ongeveer 12 steken in theorie genoeg zouden zijn om een rat van 2 kg te doden: dat is een laboratoriumberekening die je niet naar een mens kunt vertalen.
Vandaag vraagt het record om een nuance. Bij de 20 gemeten Noord-Amerikaanse oogstmieren lopen de LD50-waarden van 0,12 tot 0,7 mg/kg, en P. maricopa blijft aan de giftigste kant. Maar in een overzicht uit 2019 vermeldt Schmidt die van een Pogonomyrmex uit Argentinië, P. cunicularius: 0,088 mg/kg, nog giftiger. Het is correct om te zeggen dat P. maricopa het giftigste gemeten gif van een Noord-Amerikaans insect heeft, en dat het jarenlang het wereldrecord was.
De hoornhagedis met het tegengif in zijn bloed
Hoornhagedissen (Phrynosoma), plat en stekelig, leven vooral van oogstmieren. Hoe lukt hun dat, met zo'n gif? In 1989 vonden Paul Schmidt, Wade Sherbrooke en Justin Schmidt het antwoord: het plasma van de Texaanse hoornhagedis (Phrynosoma cornutum) bevat een of meer factoren die het gif van oogstmieren neutraliseren. Met dat van P. maricopa:
- Muis: LD50 van 0,12 µg per gram lichaamsgewicht.
- Texaanse hoornhagedis: LD50 van 162 µg/g, zo'n 1.350 keer meer.
- Een hagedis die geen oogstmieren eet (Sceloporus jarrovii): LD50 van 28 µg/g; die verdraagt ongeveer zes keer minder dan de hoornhagedis.
Het tegengif is heel specifiek: het werkt niet tegen het gif van de honingbij, de ratelslang, de Russells adder of de cobra. In 2019 besprak Justin Schmidt deze «strijd tussen ecologische iconen»: de giffen van de 23 onderzochte oogstmieren zijn zeer dodelijk voor de muis en vrijwel onwerkzaam bij hoornhagedissen. En de dodelijkste van allemaal was een Zuid-Amerikaanse soort, uit een gebied waar geen hoornhagedissen voorkomen.
Toxines gemaakt tegen gewervelde dieren
Waarom doet het zo'n pijn? In 2024 ontrafelde een internationaal team onder leiding van Samuel Robinson het gif van oogstmieren: het is «relatief eenvoudig», vooral opgebouwd uit peptiden, en één klasse daarvan veroorzaakt bijna alle langdurige pijn. Het zijn korte, hydrofobe peptiden zonder cysteïnes die inwerken op de spanningsafhankelijke natriumkanalen van de sensorische neuronen van zoogdieren: ze verlagen de drempel waarbij die worden geactiveerd en verhinderen dat ze inactiveren, zodat de zenuw blijft vuren.
Twee van de hoofdrolspelers komen juist uit het gif van P. maricopa: de myrmicitoxines Pm1a en Pm2a. Beide werken in op de kanalen NaV1.6 en NaV1.7, dat laatste essentieel voor de pijngeleiding, en Pm2a ook op NaV1.8 en NaV1.9. Bij muizen veroorzaken ze aanhoudende pijn die door tetrodotoxine, het gif van de kogelvis, wordt opgeheven. En het opvallendste: ze doen niets met insecten. De auteurs concluderen dat deze toxines specifiek geëvolueerd lijken te zijn om gewervelde dieren af te schrikken. Dat past bij haar leven: een kolonie die een graanschuur onder de grond bewaakt, is een verleidelijk hapje voor de zoogdieren, vogels en reptielen van de woestijn.
Een 3 op 4 op de pijnindex van Schmidt
Schmidt mat giffen niet alleen: hij onderging ze ook aan den lijve. Zijn beroemde pijnindex loopt van 1 tot 4 en neemt de bijensteek, een 2, als referentie. P. maricopa scoort een 3, en in zijn boek The Sting of the Wild (2016) beschrijft hij die zo: «Na acht meedogenloze uren boren in die ingegroeide teennagel ontdek je dat de boor in je teen is vastgelopen».
Het is geen prik die snel overgaat: het zijn golven van intense, diepe pijn gedurende 4-8 uur, met kippenvel en plaatselijk zweten rond de steek. De 21 Pogonomyrmex-soorten die Schmidt beoordeelde, hebben allemaal een 3, en de enige mier met een 4 is de kogelmier, Paraponera clavata. Wat P. maricopa onderscheidt, is niet zozeer de pijn, die ze met haar geslacht deelt, als wel de giftigheid van haar gif.
Dochter van het zand en de woestijn
Volgens de revisie van het geslacht door Cole (1968) leeft ze in West-Texas, New Mexico, Zuid-Colorado, Zuid-Utah, Arizona, Zuidoost-Nevada en Zuidoost-Californië, en in Mexico in Sinaloa, Sonora, Noord-Chihuahua en het noorden van Baja California. Ze is talrijk in het zuiden van New Mexico en een van de meest voorkomende oogstmieren van Arizona, en de gepubliceerde vondsten liggen tussen ongeveer 150 en 1.400 m hoogte.
Ze nestelt altijd op open, vlakke terreinen, op zandige, lemige of leemachtige bodems, en zelden op rotsgrond. Ze is een van de weinige mieren die in los zand kunnen nestelen, zelfs in de witte duinen van White Sands. Haar nesten zijn kraters van zand of kiezels, of koepels met een oppervlak van grind; in Arizona zijn heuvels beschreven van 30-45 cm hoog, van aarde, takjes en steentjes, midden in een kale open plek van 1,2-3 m. Jonge kolonies omringen alleen de ingang met takjes en resten: de heuvel verschijnt in het tweede jaar.
Een koepel van «cement» in de duinen
In 2003 beschreef de ecoloog Walter Whitford iets onverwachts in een duinveld van fijn zand in New Mexico. Daar vormt P. maricopa dichte populaties, van zo'n 37 kolonies per hectare, en bedekt ze 50 tot 75% van elke heuvel, met een diameter van 1,2 m, met een harde koepel van gecementeerd zand:
- Calciumcarbonaat: zo'n 60% in de koepel, tegenover 4% in de omringende bodem.
- Structuur: de koepel en de kamers in de bovenste 30 cm zijn gecementeerd; daaronder, tussen 30 en 60 cm, ligt vochtig zand met veel kamers en tunnels.
Waar komt het cement vandaan? Onder de duinen ligt op 1-3 m diepte een laag caliche, een natuurlijke korst van calciumcarbonaat, en volgens Whitford komt het calcium van de koepels daarvandaan. De koepel beschermt het nest tegen erosie: de stormen van januari tot april slijten de kant die aan de wind is blootgesteld, en in november is hij alweer hersteld. Door die erosie komt zo'n 620 kg calciumcarbonaat per hectare weer aan de oppervlakte: een mier die de chemie van de bodem verandert. Zelfs een paar gaffelantilopen groeven in 1991 enkele koepels open en leken het materiaal op te eten. Het is voorlopig een waarneming van één enkele vindplaats.
Bruiloften in de struiken na de moesson
P. maricopa wacht op de moessonregens om zich voort te planten: ze vliegt van juni tot augustus, en de nieuwe kolonies worden van juli tot oktober gesticht. Bert Hölldobler bestudeerde haar bruiloften in de jaren zeventig in Arizona en beschreef een heel precies ritueel:
- Het signaal. Ze worden in gang gezet door de eerste zware regenbui van het seizoen.
- Het vertrek. 's Ochtends verdringen werksters en gevleugelde dieren zich bij de ingang, en de gevleugelden vliegen vóór het middaguur uit.
- De lek. De mannetjes verzamelen zich in bomen en struiken van 2-4 m, soms een kilometer of meer van elkaar, en lokken de vrouwtjes met de afscheiding van hun mandibelklieren.
- De concurrentie. Als een maagdelijk vrouwtje de zwerm binnenvliegt, strijden tot vier mannetjes om haar, en elke koningin paart met meerdere mannetjes.
- De rust. Na de paring breekt de koningin haar vleugels af, klimt ze in de begroeiing en rust ze vele uren voordat ze gaat graven, waarschijnlijk om dat niet op de gloeiend hete grond te hoeven doen.
Het is een merkwaardig contrast met haar zus P. californicus, die niet op de moesson wacht en begin zomer uitvliegt.
Een koningin die zichzelf redt
Na de bruiloft graaft de koningin een kamer, sluit ze zich op en brengt ze haar eerste werksters groot zonder naar buiten te gaan om te eten: dat is de claustrale koloniestichting. In 2002 vergeleek Robert A. Johnson, van de Arizona State University, de stichtingsstrategieën van verschillende Pogonomyrmex-soorten, en de koninginnen van P. maricopa brachten hun nanitics voort zonder een hap te eten, alleen met hun reserves. Samen met P. barbatus en P. rugosus behoorde ze tot de soorten waarvan de gevleugelde koninginnen het meeste vet opsloegen. Het contrast met P. californicus is enorm: haar koninginnen wogen nauwelijks 40% van wat die van P. maricopa wogen, en ze moeten op voedsel uitgaan om de kolonie op gang te brengen.
In zijn verzorgingsgids voor het geslacht berekent Johnson dat de eerste werksters van een Pogonomyrmex bij 30 °C na 3-4 weken uitkomen, en dat die tijd bij 25 °C kan verdubbelen. En hij raadt aan claustrale soorten niet te voeren. Waarom geven we de koningin bij Antomas dan toch te eten? Dat leggen we uit in «Koloniestichting: claustraal in de natuur, begeleid thuis».
Eén koningin, voorgoed
P. maricopa is monogyn: elke kolonie heeft één koningin. Hölldobler vond in Arizona honderden startende kolonies van P. rugosus, P. barbatus en P. maricopa, en ze hadden allemaal één koningin. Er zijn bij deze soort geen verbonden van koninginnen bekend, anders dan bij sommige populaties van P. californicus, waar meerdere koninginnen samen een kolonie stichten en samenleven.
Ze zijn ook niet gastvrij voor vreemde koninginnen. Als een pas bevruchte koningin het territorium van een volwassen kolonie binnendringt, vallen de werksters haar aan, al overleeft ze het meestal: ze slepen haar naar de rand van het territorium en laten haar daar los. De les voor de houder is eenvoudig: één koningin per kolonie, en nooit koninginnen of kolonies samenvoegen.
De eenzame oogstmier
In Arizona vergeleek Hölldobler drie oogstmieren die hetzelfde gebied delen. P. barbatus en P. rugosus werken via hoofdpaden, echte chemisch gemarkeerde wegen die het terrein tussen naburige kolonies verdelen. P. maricopa niet: elke werkster foerageert op eigen houtje, in elke richting en op basis van visuele oriëntatiepunten, bijna altijd op minder dan 5-6 m van het nest en hooguit op 25 m. Vindt een verkenner een rijke plek met zaden, dan markeert ze met haar gifklier een spoor om nestgenoten te rekruteren, maar minder doeltreffend dan haar buren. Haar nesten liggen verder uit elkaar dan die van hen, en haar dieet lijkt meer gespecialiseerd.
Haar dagindeling wordt bepaald door de thermometer: ze komen naar buiten als het bodemoppervlak 21-23 °C bereikt, bereiken hun piek bij 40-45 °C en boven 46 °C stort hun activiteit in. Op heldere zomerdagen trekken ze zich halverwege de ochtend terug, komen ze 's middags terug en slepen ze op het einde van de dag takjes, aarde en steentjes aan om de heuvel te herstellen. Bij regen komen ze niet naar buiten, en na de eerste regens van juli zie je de werksters water drinken bij de ingangen. Behalve zaden verzamelen ze dode insecten en uitwerpselen. En met naburige kolonies is er geen wapenstilstand: aan de randen van hun foerageergebieden vechten ze fel.
Buurvrouw van twee reuzen: P. rugosus en P. barbatus
In een groot deel van haar verspreidingsgebied deelt ze de grond met twee grotere oogstmieren, P. barbatus en P. rugosus, allebei uit de barbatus-groep. De werksters van P. barbatus zijn groter dan 8 mm, meestal zo'n 10 mm, en beide hebben doorns op het propodeum, die bij P. maricopa ontbreken of kort zijn. Hölldobler zag dat de territoriale rivaliteit tussen P. barbatus en P. rugosus veel harder was dan tussen een van beide en P. maricopa, die de concurrentie deels ontloopt dankzij haar meer gespecialiseerde dieet. En als twee nesten van dezelfde soort te dicht bij elkaar liggen, neemt de agressie toe tot de zwakste kolonie verhuist.
Op een proefterrein met P. barbatus in New Mexico dat het team van Deborah Gordon al tientallen jaren volgt, duikt P. maricopa maar sporadisch op: sinds begin jaren 2000 nooit meer dan twee kolonies in hetzelfde jaar. Haar grote buren hebben bovendien een genetisch geheim dat zij niet deelt: in sommige van hun populaties hangt het ervan af welke genetische lijnen in een vrouwtje samenkomen of ze werkster of koningin wordt, een van de vreemdste kastensystemen in het dierenrijk. P. maricopa werd niet in die studies opgenomen, en geen enkel werk brengt haar ermee in verband.
Een naam uit Arizona voor een mier uit New Mexico
Pogonomyrmex komt van het Griekse pogon, «baard», en myrmex, «mier», vanwege het psammofoor dat ze onder de kop dragen. De soortnaam heeft meer geschiedenis. William Morton Wheeler beschreef haar in 1914 als ondersoort van P. californicus, en haar typemateriaal komt uit New Mexico. Wheeler verklaarde de naam niet, maar hij doet denken aan het volk van de Maricopa (de Piipaash), met een Yumaanse taal, uit de middenloop van de Gila-rivier in Arizona. Dat zou niet vreemd zijn: Wheeler had al in 1902 andere oogstmieren uit het zuidwesten naar inheemse volken vernoemd, zoals P. apache en P. comanche.
Creighton verhief haar in 1950 tot soort, en twee latere namen, barnesi (Smith, 1929) en sinaloanus (Olsen, 1934), bleken dezelfde mier te zijn. Bij Antomas noemen we haar gewoon Pogonomyrmex maricopa.
Grootte en morfologie
Een robuuste Myrmicinae, gewapend met een angel en met één enkele werksterkaste: ze heeft geen soldaten of majors, al zijn sommige werksters iets groter dan andere.
- Kleur van de werkster. Van licht tot zeer donker roestrood, met een matig tot zeer glanzende gaster, volgens Cole (1968).
- Koningin. Middel tot donker roestrood, soms met een donkerdere gaster. Ze is gevleugeld en draagt veel reservevet, zoals past bij een claustraal stichtende koningin.
- Mannetje. Gevleugeld en heel anders: kop, borststuk en petiolus bruinzwart, gaster en antennes lichter. Zijn mandibel heeft meestal 4-5 tanden, tegenover 2-3 bij het mannetje van P. californicus.
- Kop. Met fijne, dicht opeen liggende ribbels en een dichte punctuur ertussen, waardoor kop en borststuk mat of weinig glanzend zijn. Dat is de makkelijkste manier om haar van P. californicus te onderscheiden, die glanst.
- Psammofoor. De «baard» van lange haren onder de kop, typisch voor het geslacht, waarmee ze fijn zand, steentjes en kleine zaden dragen.
- Mandibels. Gemaakt voor zaden, maar in de ervaring van Antomas minder krachtig dan die van een grote Messor (zie «Zaden: welke wel en welke niet»).
- Propodeum en petiolus. Het propodeum is ongewapend of heeft hoeken, tandjes of doorns, meestal kort; elke bewapening onderscheidt haar van P. californicus, die er geen heeft. De knoop van de petiolus heeft vaak een tand aan de onderkant van de voorzijde.
- Ontwikkeling. Zoals bij alle Myrmicinae zijn de poppen naakt, zonder cocon.
- Chromosomen. 2n = 32.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 6-7,5 mm totale lengte (Wheeler 1914)
- Koningin: ongeveer 8 mm totale lengte (Wheeler 1914, gemeten bij één ontvleugeld exemplaar)
- Mannetje: geen gepubliceerde totale lengte
- Werksters: kop 1,60-2,05 mm lang en 1,52-2,05 mm breed; mesosoma 1,90-2,44 mm (Cole 1968)
- Koningin: kop 1,98-2,28 mm lang en 2,09-2,32 mm breed; mesosoma 3,04-3,42 mm (Cole 1968)
- Mannetje: kop 1,37-1,63 mm lang en 1,63-1,82 mm breed; mesosoma 3,04-3,15 mm (Cole 1968)
Ter vergelijking: Wheeler gaf 5,5-6 mm op voor de werksters van P. californicus. De grotere lengtes die voor deze soort op internet rondgaan, komen niet uit gepubliceerde metingen, dus die geven we liever niet.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Het is geen kwetsbare mier: ze is sterk, eet zonder problemen en vraagt geen onmogelijk klimaat. Haar moeilijkheid zit ergens anders:
- De angel en het gif. Die dwingen je altijd met gereedschap, barrière en deksel te werken, en de opstelling zo te bedenken dat je je handen niet tussen de foerageersters hoeft te steken.
- Een trage koloniestichting. Jonge kolonies groeien in het begin langzaam.
- Droge graanschuren en vochtig broed. Je moet twee omgevingen in hetzelfde nest onderhouden zonder dat de zaden nat worden.
- Warmte met een gradiënt. Ze heeft een warme zone met thermostaat nodig en een goed uitgevoerde diapauze.
En het is zeer de moeite waard. Je ziet elke werkster alleen op verkenning gaan, terugkomen met haar zaadje, zand dragen met haar baard en de graanschuur vullen. Trekken de oogstmieren van deze woestijnen je aan, dan heb je bij Antomas ook haar zus P. californicus, haar buren P. barbatus en P. rugosus en Novomessor cockerelli, een andere verzamelaar uit het Noord-Amerikaanse zuidwesten.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 25-30 °C in het actieve seizoen, met een warme zone aan één zijkant die ongeveer 30-32 °C bereikt, altijd met thermostaat. De kolonie moet kunnen kiezen.
- Waarom zo: in haar gebied is de bodem waar de broedkamers liggen, op 10-50 cm diepte, in de zomer gemiddeld 28-32 °C. De 40-45 °C waarbij ze foerageren zijn oppervlaktetemperaturen, die ze een paar minuten verdragen; je moet ze niet verwarren met die van het nest.
- Onder ongeveer 24 °C remt de groei sterk af, daarover zijn kwekers het eens; in de laboratoria in de Verenigde Staten wordt het geslacht op 30 °C of meer gehouden.
- Vochtigheid: plaatselijk, met het broed in een matig vochtige zone en de graanschuren droog (zie «Plaatselijke vochtigheid en graanschuren»).
- Water: altijd, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: nest in het donker en een verlicht foerageergebied, met een normaal dag-nachtritme. Veel kwekers geven ongeveer 10-12 uur per dag warmte, met een timer, als nabootsing van de woestijndag.
- Diapauze: 3-4 maanden, ruwweg van december tot februari, op 10-15 °C (zie «Diapauze»).
Plaatselijke vochtigheid en graanschuren
Dit is de sleutel tot het houden van deze soort. In de natuur bewaart de kolonie de zaden in droge kamers en brengt ze het broed groot waar de bodem nog wat vocht vasthoudt; thuis moet je haar allebei bieden:
- Broed in een matig vochtige zone. Bevochtig alleen het deel van het nest dat voor het broed bedoeld is: vochtig, maar niet nat, zoals Johnson voor het geslacht aanraadt. Een nest dat helemaal uitdroogt, is ook een probleem.
- Graanschuur altijd droog. Liggen de zaden bij condens of nat substraat, dan ontkiemen, gisten of beschimmelen ze, en de wortels van de ontkiemde zaden drinken het water van de buis op.
- Zaden ver van de watten en van elke natte zone.
- Vaak controleren. Haal twee of drie keer per week ontkiemde of beschimmelde zaden weg, en maak de afvalhoop af en toe leeg.
- Goede ventilatie, zonder tocht, zodat het vocht niet condenseert in de zaadkamers.
Binnen een paar dagen zie je het broed in het vochtige deel en het graan opgestapeld in het droge.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas houden we haar zowel in de Qbik Alpha- als in de Qbik Wild-reeks van Anthouse, zonder onderscheid: ze past zich aan beide aan, en de keuze hangt af van de opstelling die je verkiest.
De Qbik Alpha zijn modulair en eerder droog, heel praktisch om te observeren, de graanschuren te lokaliseren en de vochtige en droge zone goed te scheiden. Om te beginnen een QBIK ONE met middelgrote gangen:
De Qbik Wild zijn van gips, houden vocht vast en zien er natuurlijker uit: daarmee is de vochtige broedzone stabieler, en je hoeft er alleen op te letten dat de graanschuur in het droge deel blijft. Voor een jonge kolonie de Qbik Wild One P 1C:
De module moet altijd in verhouding staan tot de kolonie: het heeft geen zin een koningin met een paar werksters in een enorm formicarium te zetten, dat zou eindigen met kamers die afvalhoop, schimmel en mijten worden. Breid uit als je werksters stil in het foerageergebied ziet zitten, zonder plaats binnen; in de Alpha-reeks is de volgende stap de QBIK DUO. Maak de opstelling zo compleet:
- Horizontale opstelling, zonder lange hellingen: ze klimmen slecht en bewegen zich beter op vlak terrein.
- Zand in het foerageergebied. Een dun laagje droog zand en, als je wilt, een paar steentjes en takjes, om ze hun psammofoor te zien gebruiken en hun afvalhoop te zien aanleggen.
- Water in een reageerbuis met watten, nooit open, en een drinkbakje voor de suiker, nooit op watten.
- Barrière van minerale olie en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
Koloniestichting: claustraal in de natuur, begeleid thuis
Hier moet je twee dingen uit elkaar houden: wat de koningin kan en wat we bij Antomas aanraden.
- Biologisch is ze claustraal. De koningin kan haar eerste werksters grootbrengen met alleen haar reserves, zonder te eten (zie «Een koningin die zichzelf redt»).
- In gevangenschap raden we bij Antomas een begeleide semi-claustrale koloniestichting aan. Dat ze het alleen kan, betekent niet dat het het beste is: een stichting met weinig nanitics gaat haar eerste winter in met heel weinig volk en komt in het voorjaar moeilijk op gang. Met voer vanaf het begin houdt de koningin meer reserves over en is de eerste generatie sterker.
Bij P. maricopa is het niet gemeten, maar bij een andere oogstmier van het geslacht, P. occidentalis, brengen gevoerde koninginnen meer broed voort en verliezen ze minder gewicht, en veel kwekers leggen bij hun koninginnen van P. maricopa een paar zaden «voor de zekerheid». Het protocol van Antomas:
- Makkelijke zaden vanaf de eerste dag, vooral van paardenbloem (Taraxacum officinale). Wat we zaad noemen, is eigenlijk een nootje (achene), heel klein en licht, en in de ervaring van Antomas een van de makkelijkst te verwerken voedselbronnen voor de soort: zelfs de koningin alleen krijgt het open. Kwekers vertellen hetzelfde over maanzaad en nigerzaad, die de koninginnen zelf pellen.
- Af en toe een kleine prooi als er larven zijn: een Drosophila, een kleine Thermobia of een stukje kakkerlak. Haal de volgende dag weg wat overblijft.
- Geen groot foerageergebied. Een stichtingskamer die op een mini-arena is aangesloten, of het voer naast de ingang leggen, is genoeg.
- Niet overvoeren en niet storen: warmte, duisternis en rust.
Onze kolonies komen aan met hun koningin, werksters en broed: ze hebben het riskantste deel achter de rug, maar zijn nog klein, en dit protocol helpt ze tot ze groeien. Veel kwekers wachten tot zo'n 10-15 werksters om ze van de buis naar het formicarium over te zetten, of doen het eerder als de buis vuil wordt of zonder water komt te zitten.
Aankomst en verhuizen door overschudden
Laat de kolonie na ontvangst tot rust komen op een rustige, donkere plek bij 25-30 °C, controleer of ze water heeft en bied een paar paardenbloemzaden aan. Om haar naar het formicarium over te brengen, doen we het bij Antomas door overschudden:
- Zet het formicarium vooraf klaar, met de vochtige zone gereed, de oliebarrière aangebracht en het water op zijn plek.
- Werk boven een dienblad, met een lang pincet en een zacht penseel, nooit met je handen.
- Open de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en schud de koningin, de werksters, het broed en de zaden er voorzichtig uit; help achterblijvers met het penseel.
- Sluit het deksel en houd het nest donker. Binnen een paar uur hebben ze het broed naar de vochtige zone gebracht en zijn ze begonnen de graanschuur in te richten.
Later naar een grotere module overbrengen gaat op dezelfde manier.
Zaden: welke wel en welke niet
Ze vormen de basis van haar dieet, maar het is geen Messor. In de ervaring van Antomas heeft zelfs een volwassen kolonie een stuk minder kracht om harde zaadhuiden te kraken dan een grote kolonie van Messor barbarus of van Messor capitatus: «zaadeter» betekent niet «in staat om elk zaad open te krijgen». De regel van Antomas is duidelijk: kleine zaden, of grote maar gebroken, en altijd droog.
- De beste: paardenbloem, maanzaad, nigerzaad, gierst, amarant, chiazaad en graszaad (Poa pratensis), de basis waarmee Johnson zijn laboratoriumkolonies houdt.
- Grote zaden, gebroken. Breek de zaadhuid of het graan, zonder er poeder van te maken, zodat ze bij de binnenkant kunnen. Bij kleine zaden is dat niet nodig: heel blijven ze beter goed. Zonnebloempitten: gepeld, gebroken en alleen voor grote kolonies.
- Altijd droog, nooit nat. Ze bevochtigen om ze zachter te maken, bevordert ontkiemen en schimmels in de graanschuur.
- Geen vogelzaadmengsels met ronde, harde zaden, waar ze niets mee kunnen, en geen zaden die met fungicide zijn behandeld, die vaak een roze tint hebben.
Leg ze in het foerageergebied, zodat ze ze naar de droge graanschuur brengen. Bij een kleine kolonie weinig en vaak; bij een grote meer, want die slaat ze op.
Eiwit, suiker en water
Eiwit, naargelang de larven. Ook al zijn het oogstmieren, dierlijk eiwit is de motor van de groei: de koningin heeft het nodig om te leggen en de larven om te groeien. Met veel larven royaal; zonder larven weinig. Als je vaak onderhoud doet en de resten binnen 24 uur weghaalt, kun je beter te veel dan te weinig geven. Wissel van week tot week van insectensoort:
- Thermobia domestica: een kleine, zachte prooi, perfect voor jonge kolonies.
- Runner-kakkerlakken (Shelfordella lateralis) en dubia-kakkerlakken (Blaptica dubia), in stukjes zolang de kolonie klein is.
- Krekels (Acheta domesticus) en meelwormen (Tenebrio molitor), pas gedood of in stukken.
- Vleugelloze Drosophila, ideaal in de eerste weken.
Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Suiker: 1-2 keer per maand. Ze nemen het nauwelijks, omdat ze hun energie uit de zaden halen. Bied het aan in een drinkbakje, meestal de Blue Sugar-nectar van Anthouse en af en toe een andere nectar, en nooit op watten, die beschimmelen. Ook niet als hoofdvoedsel: op fora zijn er kolonies oogstmieren te vinden waarvan het broed stilviel met water met honing als enig voedsel.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten. Ook al eten ze droge zaden, ze drinken het, en in het veld zie je ze na de eerste regens bij de ingangen drinken.
Diapauze
Geen enkele studie heeft aangetoond dat ze een verplichte diapauze nodig heeft, en er zijn kwekers die haar het hele jaar actief houden. Maar haar klimaat kent een milde, echte winter: van december tot februari zakt de bodem waar de kamers liggen tot zo'n 11-14 °C in de lage delen van de woestijn, en iets minder in de hoge, en bij haar buur P. rugosus schommelt het nest in de loop van het jaar tussen iets minder dan 10 °C en 30 °C. In het veld bereikt de eileg van P. maricopa zijn piek in juni, en in oktober zijn er nog maar een paar larven. Daarom raden we bij Antomas dezelfde diapauze aan als voor P. californicus: 3-4 maanden, van december tot februari, op 10-15 °C.
- Geleidelijk begin. Haal in de herfst de warme zone weg en laat de kolonie 2-3 weken op 18-20 °C staan voordat je verder verlaagt.
- Tijdens de diapauze: altijd water, een droge graanschuur met zaden en vrijwel geen eiwit.
- Geleidelijk einde in maart, tot je weer op 25-30 °C met de warme zone zit.
- Zeer kleine kolonies: aan de warme kant, rond 15 °C.
- Waar: een onverwarmde kamer koelt vaak niet genoeg af; een garage, een kelder of een wijnklimaatkast is meestal geschikt. Nooit onder nul.
Op video: een giftige mier houden
Een korte video van Anthouse over het houden van deze oogstmier:
Pogonomyrmex maricopa, de rode oogstmier met het recordgif, gehouden in gevangenschap (Anthouse).
Gedrag en observatie
Eenzame foerageersters. Verwacht geen colonnes: elke werkster gaat alleen naar buiten, verkent het foerageergebied op haar eigen manier en komt terug met haar zaadje. Vinden ze een hoop, dan rekruteert een enkele werkster nestgenoten, maar zonder de rijen van een Messor.
Groei. Ze komt traag op gang en versnelt met warmte, zaden en eiwit. Kwekers in de Verenigde Staten spreken van honderden werksters in het eerste jaar onder de beste omstandigheden en van volwassen kolonies van duizenden; er zijn geen wetenschappelijke tellingen van de soort.
Verdediging. Wetenschappelijke databanken beschrijven haar als «uiterst strijdlustig»: als je tegen het formicarium tikt of het abrupt opent, komen ze naar buiten om het te verdedigen.
Kijk gerust. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Het is genoeg om het nest donker te houden en het foerageergebied licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrepen.
Alarmsignalen: groeit de kolonie niet midden in het seizoen, controleer dan de temperatuur en het eiwit; is er schimmel of zijn er ontkiemde zaden, dan is er te veel vocht in de graanschuur; en sterven er in korte tijd veel werksters, controleer dan het water, de warmte en de resten.
Ontsnappingen en barrières
Ze heeft één voordeel: ze klimt slecht. Kwekers zijn het erover eens dat ze niet tegen glas, acryl of glad plastic op klimt. Maar met een steek als de hare is het niet de moeite waard om risico te nemen, en stof, aarde of condens op de wanden kunnen haar houvast geven:
- Een strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied, vernieuwd als er stof of resten op komen.
- Goed sluitend deksel, zonder kieren bij aansluitingen of doppen.
- Niets dat als brug naar de barrière kan dienen: geen lange takjes, vergeten pincetten of slangen die tegen de wand leunen.
Hanteren en veiligheid
Haar gif is een van de giftigste die bij een insect zijn gemeten, maar dat cijfer komt van injectie in de ader van een muis: het dient om giffen te vergelijken, niet om te berekenen wat er met een mens gebeurt. Wat wel duidelijk is, is dat de steek veel pijn doet en urenlang. Met correct hanteren gebeurt het zelden:
- Nooit met je handen. Altijd met gereedschap: een lang pincet, een zacht penseel en, voor verplaatsingen, buizen en adapters.
- Open het formicarium niet meer dan nodig, werk rustig boven een dienblad en sluit het als je klaar bent.
- Het is geen soort voor huishoudens met kleine kinderen of huisdieren, noch voor mensen die allergisch zijn voor steken van bijen, wespen of mieren.
- Word je gestoken, was de plek dan en koel hem.
Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Haar met je handen hanteren of het formicarium openen zonder barrière of gereedschap.
- Koninginnen of kolonies samenvoegen.
- De zaden nat maken, of ze in de vochtige zone of naast de watten laten liggen.
- Vogelzaadmengsels, behandelde zaden of grote ongebroken zaden geven.
- Het hele nest gelijkmatig verwarmen, of haar in het actieve seizoen onder ongeveer 24 °C houden.
- De broedzone helemaal laten uitdrogen.
- Te weinig eiwit geven als er larven zijn, of resten laten liggen.
- Suiker als hoofdvoedsel gebruiken of het op watten geven.
- De temperatuur abrupt veranderen bij het begin of het einde van de diapauze.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Pogonomyrmex maricopa en haar geslacht, waaronder de revisie van Cole (1968) en het werk van J. O. Schmidt over giffen, en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Wheeler, W. M. (1914). New and little known harvesting ants of the genus Pogonomyrmex. Psyche 21: 149–157. doi:10.1155/1914/52760
- Hölldobler, B. (1974). Home range orientation and territoriality in harvesting ants. Proceedings of the National Academy of Sciences 71: 3274–3277. doi:10.1073/pnas.71.8.3274
- Hölldobler, B. (1976). Recruitment behavior, home range orientation and territoriality in harvester ants, Pogonomyrmex. Behavioral Ecology and Sociobiology 1: 3–44. doi:10.1007/BF00299951
- Hölldobler, B. (1976). The behavioral ecology of mating in harvester ants (Hymenoptera: Formicidae: Pogonomyrmex). Behavioral Ecology and Sociobiology 1: 405–423. doi:10.1007/BF00299401
- Schmidt, J. O., Blum, M. S. & Overal, W. L. (1980). Comparative lethality of venoms from stinging Hymenoptera. Toxicon 18: 469–474. doi:10.1016/0041-0101(80)90054-9
- MacKay, W. P. (1981). A comparison of the nest phenologies of three species of Pogonomyrmex harvester ants (Hymenoptera: Formicidae). Psyche 88: 25–74. doi:10.1155/1981/78635
- Schmidt, P. J., Sherbrooke, W. C. & Schmidt, J. O. (1989). The detoxification of ant (Pogonomyrmex) venom by a blood factor in horned lizards (Phrynosoma). Copeia 1989: 603–607. doi:10.2307/1445486
- Johnson, R. A. (2002). Semi-claustral colony founding in the seed-harvester ant Pogonomyrmex californicus: a comparative analysis of colony founding strategies. Oecologia 132: 60–67. doi:10.1007/s00442-002-0960-2
- Whitford, W. G. (2003). The functional significance of cemented nest caps of the harvester ant, Pogonomyrmex maricopa. Journal of Arid Environments 53: 281–284. doi:10.1006/jare.2002.1039
- Anderson, K. E., Gadau, J., Mott, B. M., Johnson, R. A., Altamirano, A., Strehl, C. & Fewell, J. H. (2006). Distribution and evolution of genetic caste determination in Pogonomyrmex seed-harvester ants. Ecology 87: 2171–2184. doi:10.1890/0012-9658(2006)87[2171:DAEOGC]2.0.CO;2
- Schmidt, J. O. (2019). Pain and lethality induced by insect stings: an exploratory and correlational study. Toxins 11: 427. doi:10.3390/toxins11070427
- Schmidt, J. O. (2019). Predator–prey battle of ecological icons: horned lizards (Phrynosoma spp.) and harvester ants (Pogonomyrmex spp.). Copeia 107(3). doi:10.1643/CP-18-158
- Fertschai, I., Sherbrooke, W. C., Ott, M. & Chagnaud, B. P. (2021). Avoiding being stung or bitten – prey capture behaviors of the ant-eating Texas horned lizard (Phrynosoma cornutum). Biology Open 10: bio058453. doi:10.1242/bio.058453
- Robinson, S. D., Deuis, J. R., Niu, P., Touchard, A., Mueller, A., Schendel, V., Brinkwirth, N., King, G. F., Vetter, I. & Schmidt, J. O. (2024). Peptide toxins that target vertebrate voltage-gated sodium channels underly the painful stings of harvester ants. Journal of Biological Chemistry 300: 105577. doi:10.1016/j.jbc.2023.105577
- Moeilijkheidsgraad
- Ervaren


