Manica rubida: reina y obreras – foto real de Antomas
Manica rubida: reina y obreras – foto real de Antomas

Manica rubida

Niet op voorraad
€ 7,99
Inclusief belasting

De rode reus van de Europese bergen. Manica rubida is de grootste myrmicine van het continent: ze leeft van bijna zeeniveau tot boven 3.000 meter, bouwt aarden kraters langs de oevers van alpenrivieren en verdedigt haar nest met een angel vol gif met twee gezichten: peptiden die insecten verlammen en een toxine die de pijnkanalen activeert. Haar koningin sticht haar kolonie op de ouderwetse manier: ze gaat zelf jagen om haar eerste werksters groot te brengen. Roestrood, met lange poten en een bergziel, met een echte diapauze en honger naar eiwit. Stichtende koninginnen met broed. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.


 

Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd

De grootste Myrmicinae van Europa: een rode bergmier met angel, die leeft van bijna zeeniveau tot meer dan 3.000 m in de Alpen en in andere gebergten van Midden- en Zuid-Europa. Stichtende koninginnen met broed, met semi-claustrale kolonie­stichting: de koningin moet eten, dus ze begint in een buis met een mini-arena en veel klein eiwit, zoals Thermobia. Daarna een gipsnest Qbik Wild met een vochtige zone. Gematigde temperatuur (20-25 °C) en een uitgesproken diapauze van 4-5 maanden bij 5-10 °C. Ze steekt: hanteren met een pincet, en we raden haar niet aan voor mensen die allergisch zijn voor insectensteken. Ontsnappingsbarrière van minerale olie.

Manica rubida (Latreille, 1802) is een rode bergmier in de meest letterlijke zin: groot, glanzend roestrood, met lange poten en een angel die ze weet te gebruiken. Ze leeft in de Alpen en in andere gebergten van Midden- en Zuid-Europa, verdraagt lange, koude winters en nestelt op rivieroevers, in grindgroeven en in vochtige weiden. En ze heeft een record: ze is de grootste Myrmicinae van Europa.

Ze is bovendien een van de interessantste Europese mieren voor de wetenschap. Haar gif combineert peptiden die insecten verlammen met een toxine die de pijnkanalen van gewervelden activeert; haar koningin sticht een kolonie «op de ouderwetse manier», door op jacht te gaan, en in sommige Alpendalen hebben haar kolonies kleine koninginnen die als werkster werken. In deze verzorgingsgids scheiden we wat gedocumenteerd is, wat kwekers vertellen en wat we bij Antomas aanraden om een kolonie­stichting op gang te krijgen die, goed gevoerd, veel sneller gaat dan de boeken zeggen.

Biologie

De grootste Myrmicinae van Europa

De Myrmicinae zijn de soortenrijkste onderfamilie van mieren ter wereld en van alle Europese is M. rubida de grootste: zo staat het in het standaardwerk van Bernhard Seifert over de mieren van Midden- en Noord-Europa, en zo herhaalt het de verspreidingsstudie die Patrick Krapf in 2023 publiceerde. Haar werksters meten ongeveer 6-8 mm, en de grote koninginnen 10-13 mm.

Ze lijkt op een reuzen-Myrmica, en ze heeft ook een tijdlang in dat geslacht gestaan. Maar één detail verraadt haar: het propodeum, het achterste deel van het borststuk, heeft geen doornen, terwijl Myrmica daar twee goed zichtbare doornen hebben. Met haar formaat en haar egale roodachtige kleur is ze een van de makkelijkst herkenbare mieren van de Europese bergen. De mannetjes daarentegen zijn helemaal zwart.

Van bijna zeeniveau tot meer dan 3.000 meter

Seifert beschrijft haar als algemeen in de Europese bergen tussen 500 en 2.000 m hoogte. Maar in 2023 bracht Krapf 611 betrouwbare waarnemingen uit 19 landen samen en vond hij iets opvallends: de uitersten lopen van 6 m, bijna op zeeniveau, in Noord-Duitsland, tot 3.098 m, in de Franse Alpen. Dat is meer dan 3.000 m hoogteverschil voor één soort. De zone met de meeste waarnemingen is die van 1.000-1.500 m, en er zijn er 74 boven 2.000 m.

Ze leeft vooral in de Alpen (Frankrijk, Zwitserland, Oostenrijk en Italië), het Centraal Massief en de Karpaten, en reikt tot de Balkan, de Pindus, de Kaukasus, het Pontisch Gebergte in Turkije, Georgië en Rusland. En haar kaart heeft een heel modern detail: 81% van de waarnemingen die Krapf gebruikte, kwam van citizen-scienceplatforms zoals iNaturalist en GBIF. Een groot deel van wat we weten over waar ze leeft, danken we aan liefhebbers met een camera.

En op het Iberisch Schiereiland?

Het antwoord is duidelijk: er is geen enkele waarneming. De GBIF-database, met meer dan 3.500 waarnemingen van de soort, heeft er geen uit Spanje, Portugal of Andorra, en de in 2013 gepubliceerde lijst van mieren van Andorra, met 75 soorten, vermeldt haar ook niet. Het model van Krapf wijst de Pyreneeën wel aan als een gebergte met een potentieel geschikt klimaat voor haar, maar een geschikt klimaat is nog geen populatie: op dit moment hoort M. rubida niet bij de Iberische fauna. Zou ze ooit in de Pyreneeën opduiken, dan zou dat groot nieuws zijn.

Rivieroevers, grindgroeven en vochtige weiden

Seifert omschrijft haar als een soort die «matig thermofiel en enigszins hygrofiel» is: ze houdt van zon, maar ook van een bodem die niet helemaal uitdroogt. Ze nestelt in vochtige weiden en venen, op rivieroevers, open zandige gebieden, uiterwaarden en grindgroeven, en zelfs in oude dagbouwmijnen, onder stenen of direct in de grond. Rond de ingang bouwt ze opvallende aardkraters.

In het dal van de Giffre, in de Franse Alpen, waar Alain Lenoir en zijn team haar jarenlang onderzochten, bewoonde ze de vlakke oevers van de rivier, met weinig vegetatie en een paar elzen, op zand en grind. Haar nesten waren ruim maar ondiep, en ze deelde het terrein met Formica selysi en F. lemani. Het is het klimaat van de gematigde bergen: koude winters, met maandenlang sneeuw in de hogere zones, en gematigde zomers. Onder een steen in de zon worden de kamers wel een stuk warmer dan de lucht.

Die afhankelijkheid van koele bodems maakt haar kwetsbaar. In Duitsland geldt ze als bijna bedreigd, en Krapf wijst op twee risico's: de droogtes die de klimaatverandering meebrengt en de uitbreiding van Formica fuscocinerea, die haar verdringt van de rivieroevers op lage hoogte.

Een gif met twee gezichten

Weinig Europese mieren hebben een zo goed onderzocht gif, en wat onderzoekers hebben gevonden, is een arsenaal met twee functies: peptiden om insecten te vangen en toxinen om zich tegen gewervelden te verdedigen.

In 2019 isoleerden Heep en collega's een peptide van slechts tien aminozuren, U-MYRTX-MANr1, en testten het op de erwtenbladluis. Het volledige gif, bij 1 mg/ml, doodde alle bladluizen binnen 24 uur. Het geïsoleerde peptide verlamde ze omkeerbaar, verminderde hun overleving en hun nakomelingen, die met 26% daalden, en deed ze vocht verliezen via de wond. De auteurs stellen het voor als uitgangspunt voor nieuwe bio-insecticiden.

In 2020 beschreven Touchard en collega's het volledige repertoire: 13 «myrmicitoxinen». Getest op de vlieg Lucilia caesar bleken verschillende ervan effectieve insecticiden: U20-MYRTX-Mri1a en drie toxinen uit de U10-familie verlamden de vliegen onomkeerbaar, en U13-MYRTX-Mri1a werkte het snelst, al was het effect binnen 24 uur uitgewerkt.

Δ-MYRTX-Mri1a: de toxine die de pijnkanalen activeert

Onder de myrmicitoxinen van Touchard zat een peptide van 20 aminozuren, toen U3-MYRTX-Mri1a genoemd, dat niets met de vliegen deed. In 2023 ontdekte een onderzoek in Nature Communications waarom: het is een gewerveldenselectieve toxine.

  • Ze activeert de natriumkanalen NaV1.6 van de sensorische neuronen en, in mindere mate, de NaV1.7, sleutelonderdelen in de pijnoverdracht.
  • In culturen van sensorische neuronen van muizen activeerde ze 52% van de cellen; met de natriumkanalen geblokkeerd door tetrodotoxine slechts 2,9%.
  • Ingespoten in de poot van muizen veroorzaakte ze pijngedrag dat evenredig was met de dosis.

Nu heet ze Δ-MYRTX-Mri1a, delta-myrmicitoxine-Mri1a. Volgens het onderzoek hebben veel mieren toxinen die bedoeld zijn om gewervelden pijn te doen en zo het nest te beschermen. Bij M. rubida bestaan de twee strategieën naast elkaar in dezelfde angel: peptiden om te jagen en een toxine zodat wie zijn snuit in het nest steekt, zich wel twee keer bedenkt.

Hoeveel pijn doet haar steek?

Hij doet pijn, en de wetenschappers die haar hebben onderzocht, zijn het erover eens: Lenoir beschrijft hem als «zeer pijnlijk», en Heep en collega's spreken van een «pijnlijke steek». Ze staat niet in de pijnindex van Schmidt, en de geïdentificeerde pijntoxine veroorzaakt bij muizen een matige pijn, minder intens dan die van de toxinen van andere mieren uit hetzelfde onderzoek.

In 2025 werden bovendien de eerste twee bekende gevallen van anafylaxie door haar steek gepubliceerd: een moeder en een dochter die in Zwitserland wonen, kregen netelroos, onwel worden en een beklemd gevoel op de borst nadat ze waren gestoken. Een entomoloog determineerde de mier, en beiden hadden antistoffen tegen een allergeen uit wespengif. Beiden herstelden. Het zijn uitzonderlijke gevallen, maar ze maken twee dingen duidelijk: deze mier hanteer je altijd met een pincet, en we raden haar niet aan voor mensen die allergisch zijn voor insectensteken.

Een «archaïsche» kolonie­stichting in een moderne onderfamilie

De meeste koninginnen van Myrmicinae en Formicinae stichten claustraal: ze sluiten zich op en brengen hun eerste werksters groot zonder te eten, op hun reserves. Die van M. rubida niet. Haar kolonie­stichting is semi-claustraal: terwijl ze haar eerste lichting grootbrengt, gaat ze op zoek naar voedsel.

In 1969 beschreven Le Masne en Bonavita het met een veelzeggende titel: de stichting van samenlevingen «volgens een archaïsch type» door een mier uit een geëvolueerde onderfamilie. Archaïsch, omdat het is wat veel Ponerinae en andere oude mierenlijnen doen. Voor het houden is het de sleutel: een koningin van M. rubida moet eiwit eten om haar eerste werksters groot te brengen (zie «Kolonie­stichting: eerst een buis met mini-arena»).

Een half miljoen zaadcellen en een kolonie die langzaam groeit

Hoe langzaam is die kolonie­stichting? Lenoir en collega's verzamelden een honderdtal koninginnen tijdens een bruidsvlucht in de Franse Alpen, in mei 1996, en volgden hun kolonie­stichtingen twee seizoenen lang, bij 24-25 °C en met vijf maanden rust bij 10 °C daartussen. Dit waren de resultaten:

  • In de eerste 15 dagen legde elke koningin gemiddeld 28,2 eieren; eind augustus was de eileg bijna gestopt.
  • Aan het einde van de derde maand had elke kolonie gemiddeld 1,06 werksters.
  • Aan het einde van de tweede zomer 5,14 werksters.
  • 82% van de kolonie­stichtingen overleefde de eerste drie maanden en 33% tot het einde van de tweede periode.

Hadden de koninginnen te weinig sperma? Nee: ze bewaarden gemiddeld 524.000 zaadcellen, tussen 20% en 50% van wat een mannetje bij zich draagt, en die voorraad nam tijdens de kolonie­stichting niet af. De auteurs schreven de traagheid toe aan de semi-claustrale kolonie­stichting of aan een aanpassing aan het bergklimaat, al erkenden ze dat een deel van de sterfte aan de kweekomstandigheden te wijten kon zijn. En er was een verrassing: in vier gevallen stichtte een bevrucht vrouwtje dat haar vleugels nog had een kolonie. Kwekers die haar veel voeren, vertellen een ander, veel sneller verhaal (zie «Groei: van het lab naar de kwekers»).

De microgynen: kleine koninginnen die als werkster werken

In 1998 vonden Lenoir en zijn team in een kolonie in het dal van de Giffre, naast de grote koninginnen of macrogynen, veel gevleugelde vrouwtjes die duidelijk kleiner waren: de microgynen. Jaren later waren er kolonies met microgynen over zo'n 6 km van het dal en op andere Alpenlocaties. Het onderzoek, gepubliceerd in 2010, is een van de merkwaardigste over de soort:

  • Twee duidelijk gescheiden maten. De kopbreedte is gemiddeld 2,02 mm bij de macrogynen en 1,61 mm bij de microgynen.
  • Ze vliegen niet. Ze overwinteren in het nest, met hun vleugels nog aan.
  • Ze werken als werkster. Ze halen het broed even snel op als de werksters en gaan foerageren: in één nest werden in één uur 53 verschillende foeragerende microgynen geteld.
  • Ze planten zich bijna nooit voort. Ze hebben een spermatheca, maar onontwikkelde eierstokken, en van 38 ontlede microgynen was er maar één bevrucht.

Zijn het verspreidingsvormen of sociale parasieten? De titel van het artikel stelt beide hypothesen, en de vraag staat nog open. Wat wel duidelijk is: een klein gevleugeld vrouwtje dat larven verzorgt, hoeft geen tweede koningin te zijn.

Pyrazinesporen en «manicon»

In 1986 vonden Attygalle en collega's in haar gifklier vier alkylpyrazinen en toonden ze aan dat een daarvan, 3-ethyl-2,5-dimethylpyrazine, een zeer uitgesproken spoorvolggedrag opwekt: de gifklier laadt niet alleen de angel, ze markeert ook de paden. Merkwaardig genoeg volgen haar werksters ook de sporen van andere Myrmicinae, zoals Myrmica rubra en Tetramorium caespitum.

Uit de mandibulaire klier komt nog een chemische ster. In 1988 identificeerden Bestmann en collega's de vluchtige bestanddelen ervan en losten ze de structuur op van een molecuul dat naar het geslacht werd vernoemd: manicon. Datzelfde jaar onderzochten Cammaerts en collega's het effect van die afscheiding op het gedrag van de werksters. En in 1996 lieten Hefetz en collega's zien dat de afscheiding van de postfaryngeale klier, die de «koloniegeur» opslaat, haar agressiviteit beïnvloedt.

Grootgebracht naast Formica selysi: de gemengde kolonies van het lab

In het dal van de Giffre delen M. rubida en Formica selysi de rivieroevers. In het lab ging de Franse onderzoekster Christine Errard verder: ze bracht de twee soorten, uit verschillende onderfamilies, samen groot om te onderzoeken hoe een mier haar nestgenoten leert herkennen. In 1994 volgde ze de ontwikkeling van die herkenning tussen soorten, en in 1991 vroeg ze zich met Corbara af hoe die kunstmatige kolonies georganiseerd zijn: vormen ze een echte gemengde kolonie of twee parallelle kolonies die het nest delen?

Het zijn zeer gecontroleerde experimenten die iets fascinerends laten zien: het herkennen van nestgenoten wordt aangeleerd. Maar ze zijn geen recept: thuis houd je M. rubida alleen (zie «Wat je niet moet doen»).

Weinig koninginnen, duizenden werksters en buren die vechten

De kolonies hebben meestal één koningin, en soms een paar grote reproductieve koninginnen: ze zijn bijna altijd monogyn en zelden oligogyn, vat Lenoir samen. Een volwassen kolonie kan enkele duizenden werksters hebben, monomorf en zonder soldatenkaste.

Tussen nestgenoten is er geen agressie, maar met de buren is het anders: Lenoir beschrijft gesloten kolonies die agressief zijn tegenover elkaar, met echte gevechten tussen nabije nesten, en volgens Cammaerts en Cammaerts neemt de agressie toe met de afstand tussen de nesten. Naar buiten toe is ze daarentegen rustig: Heep en collega's beschrijven haar als weinig agressief, maar met werksters die meteen reageren op elke verstoring en de kolonie verdedigen met krachtige steken.

Voorjaarsvluchten en geslachtsdieren die thuis overwinteren

Volgens Seifert vinden de bruidsvluchten plaats van eind april tot half juni, 's ochtends en bij zon; in het dal van de Giffre zijn ze geconcentreerd eind mei en begin juni. Het merkwaardige is de kalender van de geslachtsdieren: ze worden eind juni geboren, overwinteren in het nest en vliegen pas het volgende voorjaar uit. In de bergen is dat logisch: de jonge koninginnen vertrekken aan het begin van het seizoen en hebben de hele zomer om een kolonie te stichten.

De enige Manica van Europa

Het geslacht Manica is klein: de andere soorten leven in Noord-Amerika en Japan, en M. rubida is de typesoort en de enige Europese vertegenwoordiger. Onder haar Noord-Amerikaanse verwanten is er zelfs een sociale parasiet zonder werksters, M. parasitica.

Latreille beschreef haar in 1802 als Formica rubida, op basis van een koningin uit de omgeving van Lyon; daarna ging ze via Myrmica en belandde ze in Manica, het geslacht dat Jurine in 1807 creëerde. Rubida komt van het Latijnse rubidus, «roodachtig», en past haar als gegoten. Manica betekent in het Latijn «mouw» of «want», en ook «handboeien»; waarom Jurine die naam koos, hebben we niet kunnen achterhalen.

Grootte en morfologie

Grote, slanke Myrmicinae met lange poten, een functionele angel en een taille met twee knopen.

  • Kleur volgens de literatuur. Werksters amberkleurig geel tot roodbruin, met het achterste deel van het eerste gastersegment donker.
  • Kleur van onze kolonies. Glanzend roestrood over het hele lichaam en de poten, die lang zijn. De koningin heeft een iets donkerdere gaster.
  • Propodeum. Zonder doornen, anders dan bij Myrmica.
  • Taille. Twee knopen, de petiolus en de postpetiolus.
  • Werksters. Monomorf, zonder soldatenkaste.
  • Koninginnen. Macrogynen van 10-13 mm en, in sommige Alpenpopulaties, duidelijk kleinere microgynen.
  • Mannetjes. Zwart en glanzend.
  • Poppen. Naakt, zonder cocon.

Afmetingen bij benadering

  • Werksters: 6-8 mm (Bernard, 1968, volgens Lenoir et al., 2010); andere wetenschappelijke bronnen geven 5-8 mm en ongeveer 6-9 mm.
  • Macrogynen: 10-13 mm; kopbreedte gemiddeld 2,02 mm; breedte van het borststuk 1,45 mm.
  • Microgynen: kopbreedte gemiddeld 1,61 mm; breedte van het borststuk 1,08 mm.
  • Mannetjes: kopbreedte met de ogen gemiddeld 1,04-1,06 mm; er is geen totale lengte gepubliceerd.

Dit zijn maten uit wetenschappelijke artikelen. We geven niet de lengtes van koninginnen en mannetjes die in winkels en op populaire websites rondgaan, omdat die niet uit onderzoek komen.

Houden in gevangenschap

Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd

Eenmaal gevestigd is het geen ingewikkelde soort: ze eet van alles, heeft geen warmte nodig, past zich goed aan een gipsnest aan en volgt het seizoensritme van een Europese mier. Waarom dan een 3/5?

  • Een semi-claustrale kolonie­stichting. De koningin moet eten, en veel: je moet haar vaak voeren, met kleine prooien en zonder resten te laten ophopen.
  • Gevoelige kleine kolonies. Ze hebben het moeilijk als het nest uitdroogt of als ze te weinig eiwit krijgen.
  • Een echte diapauze. Elke winter 4-5 maanden koude rust.
  • De angel. Ze steekt, en je hanteert haar altijd met een pincet.

En het is zeer de moeite waard. Het is de grootste Myrmicinae van Europa, prachtig rood, makkelijk te observeren in het foerageergebied en met een biologie vol verhalen. Een koningin uit haar kamer zien komen om haar prooi te halen, is een spektakel dat claustrale soorten niet bieden.

Aanbevolen waarden

  • Nesttemperatuur: 20-25 °C in het actieve seizoen; tijdens de kolonie­stichting 24-25 °C, de temperatuur waarbij de kolonie­stichtingen uit het onderzoek van Lenoir werden grootgebracht.
  • Geen sterke warmte: gebruik je warmte, laat die dan zacht zijn, aan één kant van het nest en met een thermostaat. Sommige kwekers verwarmen de kamer van de koningin de eerste twee weken tot 25-28 °C; bij Antomas gaan we liever niet boven 24-25 °C.
  • Foerageergebied: op kamertemperatuur.
  • Vochtigheid: een deel van het nest vochtig en een ander deel droger, nooit drassig (zie «Vochtigheid: koele bodem, nooit drassig»).
  • Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
  • Licht: het volstaat om hun een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, met een normaal dag-nachtritme.
  • Diapauze: 4-5 maanden, van november tot maart, bij ongeveer 5-10 °C (zie «Diapauze»).

Kolonie­stichting: eerst een buis met mini-arena

Bij Antomas verkopen we stichtende koninginnen met broed: koninginnen die hun kolonie al in een reageerbuis zijn begonnen, met eieren, larven of poppen. Omdat haar kolonie­stichting semi-claustraal is, kan de koningin niet opgesloten blijven in de buis en van haar reserves leven. Daarom raden we deze eerste opstelling aan:

  • Buis met mini-arena. Sluit de buis aan op een mini-arena, een klein foerageergebied met deksel, waar je het voedsel neerlegt. Zo gaat ze op jacht zonder zich bloot te stellen, en kun jij haar voeren zonder de buis te openen.
  • Water in de buis. Controleer af en toe of de watten nog vochtig zijn en of er nog water in het reservoir zit: kleine kolonies hebben het moeilijk als ze uitdrogen.
  • Zachte, stabiele warmte. Bij 24-25 °C, met het broedgedeelte in het donker. Sommige kwekers vertellen dat hun koninginnen bij 21-22 °C niet legden tot ze de temperatuur verhoogden.
  • Klein en vaak voedsel. Prooien die de koningin kan dragen en naar het broed kan brengen: Thermobia, stukjes kakkerlak of meelworm en krekelpoten (zie «Voeding»).
  • Hygiëne. Haal de resten uit de mini-arena voordat ze bederven.

Rafelt de koningin de watten uit, dan zien kwekers dat als een teken van honger: geef haar meer eiwit. Wanneer naar het nest? Als de buis te klein wordt, vuil wordt of zonder water komt te zitten. We zetten haar door overstorten (zie «Aankomst en verhuizing») over naar een klein gipsnest, de Qbik Wild One P 1C.

Aanbevolen formicaria

Bij Antomas raden we de formicaria Qbik Wild van Anthouse aan, die van gips zijn: ze houden het vocht vast dat een soort van koele bodems nodig heeft en maken een vochtiger en een droger deel mogelijk. Om te beginnen, na de buis met mini-arena, de Qbik Wild One P 1C:

Om te groeien, als de kolonie het eerste vult, de Qbik Wild Duo P 2C:

Breid uit als je het broed opgestapeld ziet of veel werksters stil in het foerageergebied ziet staan, zonder plek binnen. Maar wees niet te vroeg: in een te groot nest voor de kolonie is de vochtigheid moeilijker te regelen en worden de overbodige kamers uiteindelijk afvalhopen. Maak de opstelling af met deze details:

  • Ontsnappingsbarrière van minerale olie en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
  • Foerageergebied met wat zand, of zand met klei, en een platte steen: ze verplaatsen graag deeltjes.
  • Altijd water beschikbaar, in een reageerbuis met watten, en een drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit op watten.

Vochtigheid: koele bodem, nooit drassig

Het is een «enigszins hygrofiele» soort: ze nestelt in bodems die vocht vasthouden, en kleine kolonies zijn gevoelig voor uitdroging. Maar ze leeft niet in de modder: haar nesten liggen in goed gedraineerde grond, van zand en grind. De regel is eenvoudig: een deel van het nest vochtig en een ander deel droger, zodat de kolonie kan kiezen waar ze het broed legt.

  • Bevochtig het gips geleidelijk, volgens de instructies van het formicarium, zonder de kamers onder water te zetten.
  • Maak de kamer van de koningin niet rechtstreeks nat.
  • Zie je condens op de wanden of schimmel, dan is er te veel vocht of liggen er vergeten resten.

Voeding

Eiwit: hoe meer, hoe beter. Dat is de sleutel bij deze soort, vooral tijdens de kolonie­stichting, en het is de filosofie van Antomas: doe je dagelijks onderhoud en haal je de resten weg, dan is het beter ruim te voeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en in grotere aantallen. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel: voedsel dat overblijft, rot en trekt schimmel en mijten aan.

Voor de koningin en kleine kolonies is de ideale prooi klein en zacht, van een formaat dat de koningin kan dragen. Onze favoriet is Thermobia domestica: die heeft precies de juiste maat en de koningin kan hem zelf naar het broed brengen. Stukjes kakkerlakkennimf, stukjes meelworm van een halve centimeter en krekelpoten zijn ook geschikt, maar nooit hele krekels of grote prooien bij een koningin alleen.

Als de kolonie groeit, wissel je van week tot week van insectensoort, zodat ze niet altijd hetzelfde eten:

Volgens kwekers doden ze met hun angel insecten die groter zijn dan zijzelf, dus een gevestigde kolonie neemt ook kleine levende prooien aan. En koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.

Suikerhoudende vloeistoffen. In de natuur nemen ze de honingdauw van bladluizen. Varieer de suikers: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en een andere suikerhoudende vloeistof of nectar 1-2 keer per week. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje en nooit op watten, want watten beschimmelen en bederven de vloeistof snel. Gebruik een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en ververs het voordat het gaat gisten. Voor de koningin in haar mini-arena volstaat een druppeltje op een stukje aluminiumfolie.

Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied.

Groei: van het lab naar de kwekers

Naar het experiment van Lenoir te oordelen lijkt M. rubida wanhopig traag: één werkster per kolonie na drie maanden en vijf na twee seizoenen. Maar de auteurs zelf twijfelden aan de kweekomstandigheden, en kwekers hebben later laten zien dat het veel sneller kan.

Het best gedocumenteerde geval staat in een gids van Poolse kwekers die in 2026 op het forum Formiculture werd vertaald. Een van hen zette begin mei vijf pas gevangen koninginnen op en noteerde hun tijdlijn:

  • Eerste larven: ongeveer 24 dagen na de vangst.
  • Eerste poppen: na vijf weken.
  • Eerste werksters: na 58 dagen.
  • Alle vijf de koninginnen kregen werksters, en zijn kolonie bereikte zo'n 100 werksters vóór de eerste diapauze.

Het geheim? Stabiele warmte en veel eiwit: om de paar dagen voordat er larven waren en, zodra die verschenen, twee keer per dag, in stukjes die de koningin naar het broed kon brengen. Het is kwekerservaring, geen gecontroleerd experiment, maar het past bij de regel die we bij Antomas op alle soorten toepassen: hoe meer eiwit, hoe beter en sneller ze groeien. De eerste werksters zijn klein, en de grootte neemt met elke generatie toe.

Aankomst en verhuizing

Laat je koningin bij ontvangst tot rust komen op een rustige, donkere plek, controleer of de buis water heeft en sluit hem aan op haar mini-arena. Als het tijd is om haar naar het formicarium over te zetten, doen we het bij Antomas door overstorten: we openen de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en storten voorzichtig de koningin, de werksters en het broed eruit, waarbij we de achterblijvers met een zacht penseel helpen.

  • Bereid alles van tevoren voor: het formicarium bevochtigd, de olie­barrière aangebracht en de waterbuis in het foerageergebied.
  • Werk boven een bak en met het pincet bij de hand: onthoud dat ze steken.
  • Houd het nestgedeelte donker, zodat de werksters het broed daar meteen naartoe brengen.

Gebruik dezelfde methode als je de kolonie overzet naar de Qbik Wild Duo P 2C.

Diapauze

Het is een bergmier met een uitgesproken diapauze: in de natuur rust ze ongeveer van oktober tot maart. In het onderzoek van Lenoir brachten de kolonie­stichtingen vijf maanden bij 10 °C door tussen twee seizoenen, en daarna ontwikkelden ze zich verder. Bij Antomas raden we een diapauze aan van 4-5 maanden, van november tot maart, bij ongeveer 5-10 °C:

  • Verlaag de temperatuur geleidelijk, over twee of drie weken, en verhoog haar aan het einde op dezelfde manier.
  • Stop een paar dagen voor het begin met het geven van eiwit.
  • Tijdens de diapauze altijd water beschikbaar en hooguit een beetje suikerhoudende vloeistof. Laat het nooit bevriezen.
  • Na afloop ga je weer over op eiwit zodra je activiteit ziet.

Is ze verplicht? Sommige kwekers beweren dat een goed verzorgde kolonie de eerste winter kan overslaan en anderen dat de koningin de kou nodig heeft. Voor ons is het duidelijk: het is een bergsoort, en de diapauze hoort bij haar leven. Bovendien heeft forceren geen zin: kwekers vertellen dat de grote larven niet verpopten toen ze hun kolonies in november verwarmden. Die larven overwinteren zonder problemen en verpoppen in de lente.

Gedrag in gevangenschap

Rustig, maar met angel. In het dagelijks leven is ze een kalme mier, zelfs wat teruggetrokken, maar wordt het nest geopend of krijgt het een klap, dan komen de werksters meteen naar buiten om het te verdedigen. Weinig agressief en zeer defensief, precies zoals wetenschappers haar beschrijven.

Sporen en jacht. Als een foerageerster voedsel vindt, markeert ze de weg en komen er meteen meer. En een werkster een krekel die groter is dan zijzelf met haar angel zien verlammen, is een van de opvallendste momenten bij deze soort.

Kijk zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om hun een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, en ze voorzichtig te observeren, met zo min mogelijk ingrijpen en stress.

Alarmsignalen:

  • Een koningin die niet legt of broed dat midden in het seizoen niet opschiet: bijna altijd een tekort aan warmte of eiwit.
  • Een koningin die de watten uitrafelt: ze heeft honger.
  • Condens op de wanden of schimmel: te veel vocht of vergeten resten.
  • Veel werksters die stil in het foerageergebied staan, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.

Ontsnappingen en barrières

Volgens kwekers klimmen ze goed, en bij een mier die steekt wil je dat er niet één ontsnapt. Bij Antomas raden we een barrière van minerale olie aan:

  • Een strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied, dun en ononderbroken. Vernieuw die als er stof of resten op komen.
  • Goed sluitend deksel, ook op de mini-arena van de kolonie­stichting.
  • Geen kieren in aansluitingen, doppen en buizen, en niets wat als brug naar de barrière kan dienen.

Hantering en veiligheid

Werksters en koninginnen steken, en de steek doet pijn. Niets waar je je zorgen over hoeft te maken als je rustig werkt en drie regels volgt:

  • Altijd met een zacht entomologisch pincet, of met een zacht penseel; nooit met de handen.
  • Open alleen wat nodig is en werk langzaam.
  • We raden haar niet aan voor mensen die allergisch zijn voor insectensteken (zie «Hoeveel pijn doet haar steek?»).

En laat haar nooit vrij in de natuur: op het Iberisch Schiereiland komt ze niet voor, en thuis gekweekte mieren mogen in geen geval worden vrijgelaten.

Wat je niet moet doen

  • De koningin opgesloten laten in een buis zonder uitgang: ze heeft haar mini-arena nodig om te eten.
  • Op eiwit besparen tijdens de kolonie­stichting of resten niet opruimen.
  • Grote, hele prooien bij een koningin alleen leggen.
  • Ze sterke warmte geven of het hele nest verwarmen.
  • Het nest laten uitdrogen of de kamer van de koningin onder water zetten.
  • De diapauze overslaan of de kolonie in de herfst verwarmen om haar te «versnellen».
  • Suikerhoudende vloeistoffen op watten geven of ze laten opraken.
  • Altijd hetzelfde insect geven.
  • Ze met de handen hanteren.
  • Koninginnen of kolonies samenvoegen, of haar mengen met andere soorten, ook al is ze in het lab met Formica selysi grootgebracht.
  • Kieren, slecht sluitende deksels of een niet vernieuwde barrière laten.
  • Haar in de natuur vrijlaten.

Wetenschappelijke bronnen

Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Manica rubida, de verspreidingsgegevens van de soort en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:

  1. Lenoir, A., Devers, S., Marchand, P., Bressac, C. & Savolainen, R. (2010). Microgynous queens in the Paleartic ant, Manica rubida: dispersal morphs or social parasites? Journal of Insect Science 10: 17. doi:10.1673/031.010.1701
  2. Lenoir, A., Bressac, C., Le Guisquet, A.-M. & Chevrier, C. (1999). Étude sur les fondations des colonies chez Manica rubida: production d’ouvrières et stock de spermatozoïdes des reines. Actes des Colloques Insectes Sociaux 12: 131–134. PDF (zonder DOI)
  3. Krapf, P. (2023). Contribution of the public to the modelling of the distributions of species: occurrence and current and potential distribution of the ant Manica rubida. European Journal of Entomology 120: 137–148. doi:10.14411/eje.2023.017
  4. Heep, J. et al. (2019). Identification and functional characterization of a novel insecticidal decapeptide from the myrmicine ant Manica rubida. Toxins 11: 562. doi:10.3390/toxins11100562
  5. Touchard, A. et al. (2020). Venom peptide repertoire of the European myrmicine ant Manica rubida: identification of insecticidal toxins. Journal of Proteome Research 19: 1800–1811. doi:10.1021/acs.jproteome.0c00048
  6. Robinson, S. D. et al. (2023). Ant venoms contain vertebrate-selective pain-causing sodium channel toxins. Nature Communications 14: 2977. doi:10.1038/s41467-023-38839-1
  7. Mencarelli, L., Sabine, A., Lantin, J. P., Forini Giacalone, I. & Ribi, C. (2025). Allergie au venin de la fourmi Manica rubida: une histoire de famille. Revue Française d’Allergologie 65: 104334. doi:10.1016/j.reval.2025.104334
  8. Attygalle, A. B., Cammaerts, M.-C., Cammaerts, R., Morgan, E. D. & Ollett, D. G. (1986). Chemical and ethological studies of the trail pheromone of the ant Manica rubida. Physiological Entomology 11: 125–132. doi:10.1111/j.1365-3032.1986.tb00399.x
  9. Bestmann, H. J. et al. (1988). Pheromones, 65. Identification of the volatile components of the mandibular gland secretion of the ant Manica rubida: structure elucidation, synthesis, and absolute configuration of manicone. Liebigs Annalen der Chemie 1988: 55–60. doi:10.1002/jlac.198819880111
  10. Cammaerts, M.-C., Attygalle, A. B., Vostrowsky, O. & Bestmann, H. J. (1988). Ethological studies of the mandibular gland secretion of the ant Manica rubida. Journal of Insect Physiology 34: 347–350. doi:10.1016/0022-1910(88)90146-1
  11. Hefetz, A., Errard, C., Chambris, A. & Le Negrate, A. (1996). Postpharyngeal gland secretion as a modifier of aggressive behavior in the myrmicine ant Manica rubida. Journal of Insect Behavior 9: 709–717. doi:10.1007/BF02213551
  12. Corbara, B. & Errard, C. (1991). The organization of artificial heterospecific ant colonies. The case of the Manica rubida/Formica selysi association: mixed colony or parallel colonies? Behavioural Processes 23: 75–87. doi:10.1016/0376-6357(91)90107-B
  13. Errard, C. (1994). Development of interspecific recognition behavior in the ants Manica rubida and Formica selysi reared in mixed-species groups. Journal of Insect Behavior 7: 83–99. doi:10.1007/BF01989829
  14. Bernadou, A., Fourcassié, V. & Espadaler, X. (2013). A preliminary checklist of the ants (Hymenoptera, Formicidae) of Andorra. ZooKeys 277: 13–23. doi:10.3897/zookeys.277.4684
Moeilijkheidsgraad
Gemiddeld
Nog geen beoordelingen
Commentaar (0)
Geen klantenbeoordelingen op het moment.

16 andere producten in dezelfde categorie:

Klanten die dit product aangeschaft hebben kochten ook...

Klanten die dit product aangeschaft hebben kochten ook...