Polyergus rufescens
Wojowniczki, które zadziwiły Darwina. Polyergus rufescens nie kopie gniazd, nie opiekuje się potomstwem, a nawet nie je sama: jej robotnice, uzbrojone w sierpowate żuwaczki, wyruszają o piątej po południu w kolumnach liczących ponad tysiąc mrówek, by napadać na gniazda Formica i porywać ich kokony. Mrówki, które wyklują się z tego łupu, stają się jej niewolnicami i robią za nią wszystko. Królowa, która zabija inną królową, by przejąć jej kolonię, chemiczny zapach do infiltracji i armia, która przed atakiem czyta niebo: najsłynniejszy pasożyt społeczny Europy, tylko dla ekspertów. Kolonie i królowe z robotnicami pomocniczymi Formica gerardi. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 5/5 – Ekspert
Europejska mrówka zniewalająca inne mrówki, która zadziwiła Hubera i Darwina: obligatoryjny pasożyt społeczny, którego robotnice, uzbrojone w sierpowate żuwaczki, nie opiekują się czerwiem ani nie jedzą same i wyruszają w kolumnach liczących setki mrówek, by porywać kokony Formica. Kolonie: królowa i robotnice pomocnicze Formica gerardi, jej niewolnice na Półwyspie Iberyjskim. Gipsowe gniazdo dopasowane do Formica, 21-26 °C, cukier w poidełku i dużo białka. Klucz: odnawiać niewolnice kokonami Serviformica (F. rufibarbis, F. fusca, F. gerardi…) z własnej kolonii-„farmy”. Zimowanie przez 4-5 miesięcy w 5-10 °C. Bariera z oleju mineralnego.
Polyergus rufescens (Latreille, 1798) to jedna z najsłynniejszych mrówek w historii nauki. To dzięki niej Pierre Huber odkrył w 1810 roku, że istnieją mrówki zniewalające inne mrówki, a Darwin poświęcił jej kilka stron O powstawaniu gatunków. Jest obligatoryjnym pasożytem społecznym: jej robotnice to wojowniczki, które napadają na gniazda Formica, by zabrać ich kokony. Mrówki Formica, które się z nich wykluwają w gnieździe pasożyta, stają się jego robotnicami pomocniczymi, „niewolnicami”, i to one kopią, szukają pożywienia i karmią królową, larwy, a nawet same wojowniczki.
Hodować ją to hodować dwie mrówki naraz i dlatego jest jednym z najbardziej wymagających gatunków, jakie można trzymać w domu. Kolonie z Antomas przyjeżdżają z królową, wojowniczkami i grupą robotnic pomocniczych Formica gerardi, gatunku Formica występującego niemal wyłącznie na Półwyspie Iberyjskim i w południowej Francji, odnotowanego na półwyspie jako niewolnica tego pasożyta. W tym opisie oddzielamy to, co udokumentowała nauka, od praktyki hodowców i doświadczenia Antomas.
Biologia
Huber, Darwin i 30 wojowniczek, które nie umiały jeść
Aby sprawdzić, jak daleko sięga zależność tych mrówek, Huber przeprowadził eksperyment równie prosty, co brutalny. Zamknął 30 wojowniczek bez ich niewolnic, ale z larwami i poczwarkami ich gatunku i z pokarmem, który najbardziej lubiły. Nie zrobiły nic: nie zajęły się czerwiem, nie naprawiły gniazda, a nawet się nie pożywiły. Wiele z nich umarło z głodu.
Wtedy wpuścił jedną robotnicę Formica fusca, jednej z ich typowych niewolnic. Od razu zabrała się do pracy: nakarmiła te, które przeżyły, zajęła się czerwiem, wykopała kilka komór i przywróciła porządek w gnieździe. Pół wieku później Darwin opisał tę scenę w rozdziale o instynkcie w O powstawaniu gatunków. Lekcja jest wciąż aktualna dla każdego hodowcy: wojowniczki bez niewolnic to nie kolonia, a wszystko, co zrobisz dla tego gatunku, w rzeczywistości zrobisz dla jego Formica.
Czym jest dulozja? „Bardzo pracowita”, która nie pracuje
„Niewolnictwo” mrówek nazywa się dulozją, od greckiego doulos, „niewolnik”. Gatunek dulotyczny zdobywa robotnice pomocnicze, kradnąc czerw innego gatunku, prawie zawsze poczwarki, i wychowując go we własnym gnieździe. Mrówki, które się z niego wyklują, włączają się w kolonię tak, jakby była ich własna, bo to jedyna, jaką znają. P. rufescens jest gatunkiem dulotycznym obligatoryjnym: nie może żyć bez swoich gospodarzy.
Nazwa jest nieco ironiczna. Latreille opisał ją w 1798 roku jako Formica rufescens, „rudawa”, a w 1804 roku utworzył dla niej rodzaj Polyergus, którego nazwę zwykle tłumaczy się z greckiego jako „bardzo pracowity”. Niewiele mrówek wykonuje mniej prac domowych. Za to miano wojowniczki pasuje do niej jak ulał, bo jej robotnice tworzą armię, która wyrusza na wyprawy.
Formica gerardi: iberyjska niewolnica wojowniczek
Wojowniczki nie zniewalają byle kogo. Ich gospodarzami są mrówki Formica z podrodzaju Serviformica, którego nazwa pochodzi od łacińskiego servus, „sługa”. Na Półwyspie Iberyjskim główną rolę gra jedna z nich: Formica gerardi, niewolnica, która towarzyszy naszym koloniom.
F. gerardi Bondroit, 1917 to Serviformica z grupy fusca, występująca niemal wyłącznie na półwyspie i w południowej Francji, i zarazem najbardziej kserotermiczna Formica Europy: najlepiej znosi upał i suszę. Mimo to dociera aż na Mesetę Północną, a na południu szuka zacienionych lasów. Jej robotnice są brązowe i mają całkowicie matowe ciało, co odróżnia ją od pozostałych iberyjskich Serviformica. Jej taksonomia przeszła wiele zawirowań: mylono ją z Iberoformica subrufa, przeniesiono do rodzaju Iberoformica, a w 2018 roku międzynarodowy zespół przywrócił ją do Formica na podstawie danych genetycznych i morfologicznych i po raz pierwszy opisał jej królową i samca.
A przede wszystkim jest niewolnicą wojowniczek. James Trager, autor światowej rewizji rodzaju z 2013 roku, miał serie wojowniczek z Pirenejów z F. gerardi, która jest tam najliczniejszym potencjalnym gospodarzem. W 2018 roku opublikowano przypadek dulozji między oboma gatunkami w śródziemnomorskim górskim borze sosnowym na wschodzie półwyspu. Co ciekawe, I. subrufa, liczna na półwyspie, nigdy nie występuje jako niewolnica. W sklepie znajdziesz też kartę Formica gerardi, jednej z Serviformica, które, jak zobaczysz, są kluczem do utrzymania kolonii wojowniczek przy życiu przez lata.
Od atlantyckiej Europy po góry Azji Środkowej
P. rufescens żyje od atlantyckiej Europy po góry Kirgistanu, Kazachstanu i zachodnich Chin, a w Europie Zachodniej i Środkowej jest jedynym gatunkiem swojego rodzaju. To mrówka otwartych i nasłonecznionych terenów: suchych muraw, polan, skrajów lasów i nasłonecznionych zboczy, a na półwyspie także śródziemnomorskich borów sosnowych. Tak naprawdę potrzebuje jednak licznej populacji Formica do łupienia. Jej klimat jest umiarkowany, z mroźnymi zimami i latami, w których przy samej ziemi popołudniowa temperatura często przekracza 30 °C.
W każdym regionie zniewala te Serviformica, które ma pod ręką. Klasycznymi gospodarzami we Włoszech, Francji i Europie Środkowej są F. cunicularia, F. fusca i F. rufibarbis, a odnotowano też F. gagates, F. cinerea i F. clara. Na półwyspie jedynym dobrze udokumentowanym gospodarzem jest F. gerardi. W naturze każda kolonia zwykle pracuje z jednym gatunkiem: kolonie z niewolnicami kilku gatunków są rzadkie. W niewoli natomiast mieszanka się sprawdza: w Antomas nasze kolonie żyją z mieszanką F. rufibarbis, F. fusca i F. gerardi.
Zegar wybija piątą po południu: anatomia rajdu
Klasyczne badanie podpisali Alessandra Mori, Donato Grasso i Francesco Le Moli z Uniwersytetu w Parmie. Śledzili kolonię z północnych Włoch przez 53 dni z rzędu, po dziesięć godzin dziennie, i zarejestrowali 38 rajdów w ciągu 32 dni: 27 zakończyło się splądrowaniem dziesięciu gniazd F. cunicularia, a 11 się nie powiodło. Typowy rajd przebiega według tego scenariusza:
- Zwiadowczynie. Od wczesnego popołudnia niektóre robotnice wychodzą same szukać gniazd Formica, nawet do około 30 m.
- Rekrutacja. Około 16:30 kilkaset wojowniczek krąży wirem wokół wejścia przez około 20 minut.
- Wymarsz. Kolumna rusza średnio o 17:00, między 16:00 a 18:00, i w miarę upływu lata coraz wcześniej.
- Kolumna. Średnio 1061 robotnic w szyku o długości ponad 10 m, prowadzonym przez jedną lub dwie zwiadowczynie.
- Tam i z powrotem. Około 1,5 m na minutę w drodze tam i 2 m na minutę w drodze powrotnej, tą samą trasą: w sumie około 70 m i około 50 minut. Około 18:30 jest już po wszystkim.
Kilka lat później ta sama grupa śledziła jedna po drugiej 47 zwiadowczyń: droga tam była kręta, poszukiwawcza, a droga powrotna znacznie bardziej bezpośrednia. W gnieździe rekrutowały towarzyszki i prowadziły je do celu, a kolumna wracała po śladzie chemicznym. Inna praca zespołu badała gruczoły, z których pochodzą sygnały rekrutacji, śladu i „propagandy”, czyli substancji siejących zamęt wśród obrończyń.
W Puszczy Białowieskiej, w Polsce, Wojciech Czechowski oszacował kolumny liczące nawet około 2000 robotnic. Tak wygląda armia wojowniczek w dwóch krótkich filmach Anthouse:
Wojowniczki w akcji: „Armia mrówek zniewalających inne mrówki”, film Anthouse.
Inne spojrzenie na mrówki zniewalające: „Armia mrówek zniewalających inne mrówki 3”, film Anthouse.
Meteorolożki na sześciu nogach
Nie wyruszają na rajd byle jakiego dnia. W badaniu włoskim w 94% dni z rajdem niebo było bezchmurne, wobec 9% dni bez rajdu, a o 17:00 było średnio 32,5 °C w dni z rajdem i 29,7 °C w pozostałe. Autorzy sugerują, że wojowniczki orientują się też według słońca i spolaryzowanego światła nieba, co wyjaśniałoby ich upodobanie do pogodnych popołudni.
Nie są też nieomylne. W 1979 roku myrmekolog Cedric Collingwood napisał, że ich rajdy kończą się „niezmiennym sukcesem”, ale dane terenowe mówią co innego: 29% się nie powiodło, wiele z powodu czegoś tak prozaicznego jak kałuża przecinająca trasę.
Saperki i porywaczki dorosłych: eudulozja
Jeśli Formica zatarasowały wejście kamyczkami, kilka wojowniczek zaczyna kopać, by otworzyć drogę kolumnie, czego nigdy nie robią we własnym gnieździe. Plądrowanie trwa zaledwie kilka minut. Łupem są przede wszystkim poczwarki robotnic, ale też duże larwy i czasem świeżo wyklute robotnice. A podczas trzech rajdów badacze zobaczyli coś, czego nigdy wcześniej nie zaobserwowano w terenie: wojowniczki porywały dorosłe robotnice Formica. To eudulozja, czyli kradzież dorosłych oprócz czerwiu. Nie wiadomo, czy te robotnice zostały włączone do kolonii, czy zjedzone.
Atakują tylko krewnych
Na badanym terenie były gniazda Myrmica sabuleti, Lasius alienus, L. niger i Tetramorium caespitum, a wojowniczki nigdy ich nie atakowały: napadały tylko na Formica, swoje bliskie krewne. Tak przewiduje reguła Emery’ego, zgodnie z którą pasożyty społeczne są zwykle spokrewnione ze swoimi gospodarzami. Zdarzają się jednak także rajdy między koloniami wojowniczek, w sporach o terytorium.
Wojowniczki kontra rude mrówki leśne
W Białowieży Czechowski śledził dwie kolonie wojowniczek, które żyły na terytoriach Formica polyctena, jednej z agresywnych rudych mrówek leśnych. Kolumny przecinały ich szlaki niemal bez strat, a raz F. polyctena rozstąpiły się przed nimi jak Morze Czerwone. Wojowniczki osiem razy napadły na małe gniazda F. polyctena, z których zabrały 200-300 poczwarek i larw, ale nigdy nie zaczynały walk: odpowiadały tylko wtedy, gdy zostały zaatakowane.
Wiele poczwarek kończy w spiżarni
Nie wszystkie skradzione poczwarki stają się niewolnicami: wiele z nich zjadają same niewolnice, zwłaszcza jeśli należą do innego gatunku. Czechowski zostawił około 3000 poczwarek F. exsecta i F. sanguinea, dwóch Formica, które nie są Serviformica, obok gniazda kolonii wojowniczek. Niewolnice je zebrały, ale w następnym roku były tam tylko niewolnice F. fusca, te co zawsze. U północnoamerykańskiej Polyergus lucidus niewolnice również niszczą więcej poczwarek innego gatunku niż własnego. Wniosek dla hodowcy jest jasny: niewolnice odnawia się kokonami Serviformica, naturalnych niewolnic tych mrówek, i warto obserwować, jak kolonia przyjmuje pierwsze partie.
Hieny na tyłach: „hienizm”
Rajd zostawia martwe robotnice Formica wokół splądrowanego gniazda, a ktoś na tym korzysta. Czeski myrmekolog Pavel Pech widział, jak Myrmica sabuleti, a prawdopodobnie także Lasius alienus, zbierały trupy F. fusca pozostawione przez rajd wojowniczek. Nazwał to hienizmem, od hien, które korzystają z polowań innych. I nie było to skubanie: sucha biomasa, którą zabrała M. sabuleti, odpowiadała połowie suchej masy wszystkich jej robotnic.
Wesela na polu bitwy
Loty godowe przypadają głównie na lipiec i sierpień, zwykle na wczesne popołudnia, słoneczne i upalne. Ciekawe jest to, co dzieje się potem. Samice mogą kopulować przy swoim gnieździe, wrócić do kolonii wojowniczek i czekać na wymarsz rajdu albo kopulować w trakcie rajdu. Po kilku minutach odrzucają skrzydła, a podczas kilku rajdów widziano w kolumnie uskrzydlone i świeżo odskrzydlone królowe. To nie przypadek: podążanie za kolumną to ich sposób na znalezienie gniazda do zajęcia, właśnie wtedy, gdy atak je zdezorganizował.
Królowa, która zabija królową
Królowa tego gatunku nie może założyć kolonii sama, ani klaustralnie, ani półklaustralnie. Jej drogą jest uzurpacja: wchodzi do gniazda Formica, często korzystając z rajdu, odszukuje królową gospodarza i zagryza ją. Robotnice gniazda początkowo ją atakują, ale agresja słabnie i przeplata się z czyszczeniem, a w ciągu kilku godzin intruzka zostaje zaakceptowana i otoczona robotnicami, które ją czyszczą i karmią.
A jeśli przyjdą dwie? Patrizia D'Ettorre i jej współpracownicy wpuścili jednocześnie dwie królowe tego gatunku do gniazd F. cunicularia. Nigdy nie współpracowały: robotnice przyjęły jedną i zabiły drugą. Przyjęta zaczęła składać jaja następnej wiosny. To zakładanie haplometrotyczne, przez jedną królową. Ta sama grupa zauważyła ponadto, że akceptacja zależy od gatunku Formica i od jego pochodzenia.
Uspokoić czy odstraszyć? Zagadka maślanu decylu
Jak samotna królowa sprawia, że całe gniazdo przestaje ją atakować? Kluczem jest jej gruczoł Dufoura, który przed uzurpacją jest przerośnięty, a potem się zmniejsza. Sposób działania jego wydzieliny jest przedmiotem pięknej debaty naukowej:
- Uspokajanie. Zespół Mori zaproponował w 2000 roku, że wydzielina działa jak uspokajający allomon, który łagodzi agresję robotnic gospodarza.
- Podwójna strategia. W tym samym roku zespół D'Ettorre zaproponował inne wyjaśnienie. Królowa ma dyskretny profil chemiczny, a jej wydzielina z gruczołu Dufoura to w ponad 90% maślan decylu. Syntetyczna mieszanka królowej zmniejszyła agresję F. cunicularia, a sam maślan decylu okazał się odstraszający: głodne robotnice nawet nie zbliżały się do kropli miodu nim potraktowanej, czego nie udało się osiągnąć limonenowi, znanemu środkowi odstraszającemu.
Tytuł tego artykułu ujmuje to z wdziękiem: „Wkradnij się albo odstrasz wroga”. Przejść niezauważoną i jednocześnie trzymać obrończynie na dystans: chemiczna infiltracja godna powieści szpiegowskiej.
Chemiczne kameleony
W mrowisku „dowód osobisty” jest chemiczny: to węglowodory kutykularne, woski pokrywające ciało. W 2002 roku D'Ettorre i jej zespół wykazali, że młode wojowniczki dostosowują swój profil chemiczny, by upodobnić się do Formica, która je wychowuje. Te, które wychowano w izolacji, miały w końcu profil niemal identyczny z profilem głównego gospodarza ich populacji: to lokalne przystosowanie do typowej niewolnicy.
Świeżo wyklute mają jeszcze inny sposób: oferują niewolnicom kropelkę z końca odwłoka, bardzo atrakcyjną dla Formica. Była to pierwsza opisana u Formicinae trofalaksja proktodealna, czyli analna, i może pomagać w ich akceptacji.
Wielkość i morfologia
Smukła mrówka o mniej więcej jednolitym rudobrązowym ubarwieniu, zmiennym w zależności od regionu. Robotnice są monomorficzne: nie ma żołnierzy, bo wszystkie są już wojowniczkami.
- Sierpowate żuwaczki. Długie, wąskie, zakrzywione i spiczaste, jak małe szable. Idealne do przebijania głowy obrończyni i do przenoszenia poczwarek, a mało przydatne do opieki nad larwami czy cięcia pokarmu.
- Ubarwienie naszych kolonii. Jednolicie rudobrązowe u królowej i robotnic.
- Królowa. Masywniejsza, z dużym gastrem. Zwykle jest to uskrzydlona królowa, która po kopulacji odrzuca skrzydła, ale istnieją też królowe ergatoidalne, bezskrzydłe i podobne do robotnic, które Collingwood opisywał jako „takie jak robotnica, ale z masywniejszą mezosomą”. Obie mogą założyć kolonię, zastępując królową gospodarza.
- Bez żądła. Jak wszystkie Formicinae ma acidopor, otwór na końcu gastra, przez który wyrzuca wydzieliny obronne.
- Wyjątkowy gruczoł. W 1984 roku Bert Hölldobler odkrył u tych mrówek gruczoł pygidialny: wśród Formicinae Polyergus jest jedynym rodzajem, który go ma. Nie należy go mylić z gruczołem Dufoura, który mają wszystkie Formicinae.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 4,7-7 mm (Trager, 2013); 5-7 mm według Collingwooda (1979)
- Królowa typowa: 8-9,5 mm
- Królowa ergatoidalna: 7-9 mm
- Samiec: 6-7 mm
Wymiary królowych i samca pochodzą od Collingwooda (1979). Niektóre opisy handlowe podają robotnice o długości 7-8 mm lub królowe od 10 mm wzwyż, czyli liczby, których nie ma w literaturze naukowej.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 5/5 – Ekspert
Nie jest trudna z powodu temperatury ani jedzenia, lecz dlatego, że jej hodowla to utrzymywanie w równowadze dwóch gatunków. Wojowniczki całkowicie zależą od swoich Formica, a te Formica nie rozmnażają się w mieszanej kolonii: nie mają własnej królowej, starzeją się i stopniowo umierają. Bez następczyń kolonia gaśnie, nawet jeśli wszystko inne jest idealne. Dlatego to 5/5:
- Całkowita zależność. Królowa lub wojowniczki bez niewolnic nie mają szans: w przypadku opisanym na hiszpańskim forum królowa zostawiona sama w probówce zmarła w niecałe 24 godziny.
- Trzeba odnawiać niewolnice kokonami Serviformica z własnej kolonii (zob. „Odnawianie niewolnic: »farma« Serviformica”).
- Niewolnice z podrodzaju Serviformica: nada się ta, którą masz pod ręką lub możesz zdobyć, ale nie Formica z innych grup, których poczwarki zwykle przepadają. I nigdy obce dorosłe robotnice, które atakują królową.
- Delikatne królowe: są małe, a hodowcy zgodnie twierdzą, że łatwo odnoszą obrażenia w każdej walce, zwłaszcza czułków.
Czy warto? Dla doświadczonego hodowcy – bez wątpienia. To gatunek Hubera i Darwina, jedna z mrówek o najbardziej niezwykłym zachowaniu w Europie, a widoku Formica karmiących swoje wojowniczki z pyszczka do pyszczka nie da Ci żadna inna. Jeśli masz już za sobą udaną hodowlę Formica, jesteś gotowy na kolejny poziom.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 21-26 °C w sezonie aktywności.
- Arena: na jednym końcu nieco cieplej, do około 28 °C, żeby kolonia mogła wybierać.
- Wilgotność: gradient w gipsowym gnieździe, ze strefą nieco wilgotną dla czerwiu i bardziej suchymi komorami; arena sucha.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: ciemna strefa w gnieździe i oświetlona arena, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie: 4-5 miesięcy, od listopada do marca, w około 5-10 °C (zob. „Zimowanie”).
Zalecane formikaria: zaprojektowane dla Formica
Gniazdo dobiera się pod Formica, bo to one je utrzymują i wychowują czerw; wojowniczki spędzają niemal cały czas w środku, czekając, aż je nakarmią. W Antomas polecamy gipsowe Qbik Wild od Anthouse, które dobrze trzymają wilgoć, pozwalają utrzymać gradient i mają komory i korytarze na miarę Formica. Dla kolonii w takim stanie, w jakim przyjeżdża, Qbik Wild One P 1C:
Na dalszy wzrost, w miarę dodawania nowych niewolnic, Qbik Wild Duo P 2C:
Nie spiesz się z powiększaniem: w ogromnym gnieździe dla małej kolonii zbędne komory zamieniają się w śmietniki. Uzupełnij wyposażenie o te elementy:
- Obszerna arena z odrobiną piasku i płaskimi kamieniami: Formica aktywnie żerują, a wojowniczki są zwiadowczyniami.
- Bariera z oleju mineralnego i dobrze dopasowana pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Woda w probówce z watą i poidełko na słodkie płyny.
- Łagodne ciepło, tylko jeśli trzeba, z boku i z termostatem.
Temperatura i wilgotność
Nikt nie zmierzył optimum termicznego gatunku, więc temperaturę dostosowuje się do potrzeb obu mrówek naraz. W Antomas zalecamy 21-26 °C w gnieździe i nieco cieplejszy koniec areny. Niewolnice takie jak F. gerardi dobrze znoszą upał, ale to nie znaczy, że czerw ma żyć w temperaturze popołudnia z rajdem: pewien hiszpański hodowca opowiadał, że przy zbyt gorącej strefie jego mrówki wyniosły z niej wszystkie kokony. Lepszy gradient niż przegrzane gniazdo.
Z wilgotnością jest tak samo. Wystarczy nawilżyć część gipsowego gniazda, a resztę zostawić bardziej suchą: kolonia przeniesie czerw według potrzeb. Typowe niewolnice, takie jak F. gerardi czy F. rufibarbis, pochodzą z suchych środowisk, więc nie trzeba moczyć gniazda; trzeba natomiast unikać stałej kondensacji, która przynosi pleśń i roztocza.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu kolonii pozwól jej odpocząć w spokojnym i umiarkowanie ciepłym miejscu i sprawdź, czy ma wodę. Do formikarium przenosimy ją w Antomas przez wysypanie: otwieramy pojemnik transportowy na arenie, przy wejściu do gniazda, i delikatnie wysypujemy królową, wojowniczki, Formica i czerw, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem. Gdy strefa gniazda jest zaciemniona, Formica od razu zbierają czerw i zanoszą go do środka.
- Przygotuj wszystko wcześniej: złożone formikarium z barierą, probówką z wodą i jedzeniem.
- Pracuj nad tacą na wypadek, gdyby jakaś robotnica wspięła się po pojemniku.
- Pilnuj królowej: to najcenniejszy i najdelikatniejszy element. Jeśli zostanie w tyle, podsuń ją pędzelkiem do wejścia.
Żywienie: karmi się niewolnice
W kolonii wojowniczek naprawdę jedzą Formica: zbierają pokarm i rozdzielają go z pyszczka do pyszczka, przez trofalaksję, królowej, larwom i wojowniczkom. Wszystko, co podajesz, jest przeznaczone dla nich. I to prawdziwy spektakl: wojowniczka prosi niewolnicę czułkami o jedzenie i odbiera kroplę z jej pyszczka.
Słodkie płyny. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny słodki płyn lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru odrobinę białka. Podawaj je zawsze w poidełku i nigdy na wacie, która pleśnieje i szybko psuje płyn: w poidełku klasycznym lub domowej roboty, w którym kropla jest „rozprowadzona” i łatwo dostępna.
Białko: im więcej, tym lepiej. To filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia odbiera to jako większe zasoby i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej tego nie robić, bo nadmiar jedzenia przynosi pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień:
- Thermobia domestica (termofilka): mała i miękka zdobycz, idealna dla małych kolonii.
- Małe lub pokrojone świerszcze (Acheta domesticus).
- Małe nimfy karaczana Shelfordella lateralis (runner) lub karaczana dubia (Blaptica dubia).
- Pokrojone mączniki (Tenebrio molitor) i muchy.
Podawaj je pokrojone lub świeżo uśmiercone i kupuj owady od zaufanego dostawcy: owady potraktowane insektycydami mogą zabić kolonię. Pewien hiszpański hodowca, który w ciągu miesiąca stracił ponad 20 larw, przypisał to brakowi białka: w mieszanej kolonii oszczędzanie na białku drogo kosztuje. A woda zawsze w probówce z watą na arenie.
Zakładanie i wzrost: kolonia, która rodzi się z kradzieży
W naturze kolonia wojowniczek powstaje przez uzurpację (zob. „Królowa, która zabija królową”). W domu nie trzeba powtarzać tego delikatnego momentu, bo kolonie z Antomas przyjeżdżają już uformowane. Od tej chwili kolonia rośnie w dwóch rytmach:
- Wojowniczki wykluwają się z jaj królowej, a Formica wychowują ten czerw. Według hodowców od jaja do robotnicy mija około 6-7 tygodni w cieple. Poczwarki są w kokonach.
- Formica się nie rozmnażają, bo nie mają królowej: przybywa ich tylko wtedy, gdy Ty je odnawiasz.
W naturze niewolnice mogą stanowić 80-90% dojrzałej kolonii. Hodowcy zalecają utrzymywać co najmniej 4-8 Formica na każdą wojowniczkę: jeśli wojowniczek zaczyna być niemal tyle co niewolnic albo widzisz zaniedbany czerw, czas je odnowić. A jeśli kiedyś trzeba będzie stworzyć kolonię wokół królowej, metodą, która sprawdziła się najlepiej, jest danie jej kilku świeżo wyklutych niewolnic i kilkudziesięciu poczwarek, nigdy obcych dorosłych robotnic, które zwykle z nią walczą i ją ranią.
Odnawianie niewolnic: „farma” Serviformica
To klucz do hodowli. W naturze kolonia odnawia niewolnice dzięki letnim rajdom; w domu zalecamy w Antomas robić to kokonami Serviformica z własnej kolonii pełniącej rolę „farmy”, z gatunku, który masz pod ręką lub możesz zdobyć:
- Trzymaj osobno zdrową kolonię Serviformica, z jej królową i we własnym formikarium, i karm ją bardzo dobrze, by produkowała dużo poczwarek. Nadają się między innymi F. rufibarbis, F. fusca, F. gerardi czy F. cunicularia, ale nie Formica z innych grup, takie jak F. sanguinea, mrówki z grupy rufa czy F. exsecta. Możesz ją założyć z jednej z naszych kolonii Formica gerardi lub Formica rufibarbis.
- Latem, gdy farma będzie miała kokony robotnic, weź partię pędzelkiem lub miękką pęsetą i zostaw ją na arenie wojowniczek, przy wejściu do gniazda: zbiorą ją i zaniosą do środka. Hodowcy stosowali partie po kilkadziesiąt kokonów.
- Nie opróżniaj farmy: zabieraj tylko część kokonów, żeby dalej rosła i dawała Ci poczwarki rok po roku.
- Nie musi to być jeden gatunek. W Antomas nasze kolonie żyją z mieszanką F. rufibarbis, F. fusca i F. gerardi i to się sprawdza. Pewien niemiecki hodowca opisał coś przeciwnego: po zmianie gatunku Formica jego zadomowione niewolnice wyrzuciły z gniazda świeżo wyklute robotnice drugiego gatunku, które zginęły. To odosobniony przypadek, ale warto obserwować, jak kolonia przyjmuje pierwsze partie nowego gatunku.
- Nigdy obce dorosłe robotnice: walczą z mieszkankami gniazda i mogą zranić królową.
- Nigdy dzikie gniazda. Nie wykopuj gniazd Formica w terenie: własna farma to odpowiedzialny sposób i ten, który działa najlepiej.
Dla robotnic, które wyklują się z tych kokonów, kolonia wojowniczek będzie ich własną. Pewien hiszpański hodowca utrzymał w ten sposób kolonię ponad trzy lata, z F. fusca, i widział, jak wykluwają się nowe wojowniczki. A odtwarzanie rajdów w domu? W 2001 roku zespół z Parmy zdołał je wywołać w laboratorium, ale to nie jest nasza metoda: atakowana kolonia traci czerw i ponosi straty. Kokony z farmy są prostsze i łagodniejsze dla Twoich Serviformica.
Anthouse nagrało eksperyment, który dobrze to pokazuje: połączyło gniazdo wojowniczek z gniazdem Formica. W kontynuacji widać śmiertelny atak i podporządkowanie Formica:
„Eksperyment z mrówkami zniewalającymi inne mrówki”, film Anthouse: wojowniczki i Formica w połączonych gniazdach.
Kontynuacja, „Eksperyment z gniazdem mrówek zniewalających”, film Anthouse: śmiertelny atak i podporządkowanie.
Zimowanie
To mrówka klimatu umiarkowanego, a w Antomas zalecamy zimowanie przez 4-5 miesięcy, mniej więcej od listopada do marca, w około 5-10 °C. Zgadza się to z tym, co wiadomo: królowe przyjęte w eksperymentach z uzurpacją zaczynały składać jaja następnej wiosny. Nikt natomiast nie zbadał, w jakim stadium czerw spędza zimę.
- Dopasuj je do Formica: musi służyć zarówno wojowniczkom, jak i ich niewolnicom. Przy śródziemnomorskich Serviformica, takich jak F. gerardi, nie trzeba schodzić do zimnego krańca zakresu.
- Obniżaj temperaturę stopniowo jesienią, przez tydzień lub dwa, i tak samo podnoś ją wiosną.
- W czasie zimowania: woda zawsze dostępna, trochę słodkiego płynu i żadnego białka.
- Na koniec wróć do białka, gdy tylko zobaczysz aktywność, i przygotuj farmę: kokony Formica pojawiają się wraz z ciepłem.
Zachowanie w niewoli
Gniazdo dwóch gatunków. Formica robią wszystko, a wojowniczki większość czasu spędzają, czekając w gnieździe. To normalne, że widzisz je bez ruchu, jak czułkami proszą niewolnice o jedzenie, podczas gdy Formica przemierzają arenę. W cieple możesz zauważyć, że po południu są bardziej niespokojne: to ich zegar rajdów.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie po to, by je ukrywać. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę i obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej.
Sygnały alarmowe:
- Mało Formica na wiele wojowniczek albo zaniedbany czerw: czas odnowić niewolnice.
- Znikające larwy: prawie zawsze brakuje białka.
- Wojowniczki, które nie potrafią wyjść z kokonu: hodowcy przypisują to temu, że niewolnice im nie pomagają, co jest kolejnym powodem, by utrzymywać dobrą proporcję.
- Robotnice Formica, które składają jaja: zdarza się to zwykle, gdy kolonia straciła królową.
Ucieczki i bariery
Brak opublikowanych danych o tym, czy wojowniczki lub ich Serviformica wspinają się po szkle lub akrylu, dlatego w Antomas zalecamy traktować je jak każdą Formica: to szybkie, zwinne mrówki i dobre zwiadowczynie.
- Pas oleju mineralnego w górnej części ścianek areny, cienki i ciągły. Odnawiaj go, gdy zbierze się na nim kurz.
- Dobrze dopasowana pokrywa jako druga linia obrony.
- Zamykane połączenia bez szczelin.
- Nic, co mogłoby posłużyć jako most do bariery.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie żądlą, bo nie mają żądła. Wojowniczki i Formica mogą gryźć i pryskać wydzielinami obronnymi, ale nie ma się czym martwić, jeśli pracujesz spokojnie. Przenoś je narzędziami entomologicznymi (miękkim pędzelkiem lub miękką pęsetą), nie rękami, i ze szczególną ostrożnością w pobliżu królowej. Nie łącz różnych kolonii i nigdy nie wypuszczaj na wolność mieszanej kolonii ani jej Formica.
Czego nie robić
- Trzymać królowej lub wojowniczek bez niewolnic, nawet przez kilka godzin.
- Dopuszczać do wyczerpania się niewolnic: trzeba je odnawiać, zanim zabraknie.
- Odnawiać je poczwarkami Formica, które nie są Serviformica (F. sanguinea, grupa rufa, F. exsecta…), lub obcymi dorosłymi robotnicami.
- Wykopywać gniazd Formica w terenie albo opróżniać farmę z kokonów za jednym razem.
- Oszczędzać na białku lub zostawiać nieuprzątnięte resztki.
- Podawać słodkich płynów na wacie.
- Przegrzewać lub moczyć gniazda: lepszy gradient.
- Pomijać zimowania albo zaczynać je i kończyć gwałtownie.
- Brać je do rąk.
Źródła naukowe
Ten opis powstał na podstawie literatury naukowej o Polyergus rufescens i jej gospodarzach z podrodzaju Serviformica, klasycznych tekstów Hubera i Darwina oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Główne źródła:
- Trager, J. C. (2013). Global revision of the dulotic ant genus Polyergus (Hymenoptera: Formicidae, Formicinae, Formicini). Zootaxa 3722: 501–548. doi:10.11646/zootaxa.3722.4.5
- Hölldobler, B. (1984). A new exocrine gland in the slave raiding ant genus Polyergus. Psyche 91: 225–235. doi:10.1155/1984/27318
- Mori, A., Grasso, D. A. & Le Moli, F. (1991). Eco-ethological study on raiding behaviour of the European amazon ant, Polyergus rufescens Latr. Ethology 88: 46–62. doi:10.1111/j.1439-0310.1991.tb00262.x
- Le Moli, F., Grasso, D. A., Mori, A. & Ugolini, A. (1994). Eco-ethological factors affecting the scouting and raiding behaviour of the slave-making ant, Polyergus rufescens Latr. Ethology 96: 289–302. doi:10.1111/j.1439-0310.1994.tb01017.x
- Mori, A., D'Ettorre, P. & Le Moli, F. (1994). Mating and post-mating behaviour of the European amazon ant, Polyergus rufescens. Bollettino di Zoologia 61: 203–206. doi:10.1080/11250009409355886
- Mori, A., D'Ettorre, P. & Le Moli, F. (1995). Host nest usurpation and colony foundation in the European amazon ant, Polyergus rufescens Latr. Insectes Sociaux 42: 279–286. doi:10.1007/BF01240422
- D'Ettorre, P., Mori, A. & Le Moli, F. (1997). Haplometrotic colony founding by the slave-making ant Polyergus rufescens. Italian Journal of Zoology 64: 49–53. doi:10.1080/11250009709356171
- Mori, A., Visicchio, R., Sledge, M. F., Grasso, D. A., Le Moli, F., Turillazzi, S., Spencer, S. & Jones, G. R. (2000). Behavioural assays testing the appeasement allomone of Polyergus rufescens queens during host-colony usurpation. Ethology Ecology & Evolution 12: 315–322. doi:10.1080/08927014.2000.9522804
- D'Ettorre, P., Errard, C., Ibarra, F., Francke, W. & Hefetz, A. (2000). Sneak in or repel your enemy: Dufour's gland repellent as a strategy for successful usurpation in the slave-maker Polyergus rufescens. Chemoecology 10: 135–142. doi:10.1007/PL00001815
- Le Moli, F., Visicchio, R., Mori, A., Grasso, D. A. & Castracani, C. (2001). Laboratory observations on raiding behaviour of the slave-making ant, Polyergus rufescens. Italian Journal of Zoology 68: 323–326. doi:10.1080/11250000109356426
- D'Ettorre, P., Mondy, N., Lenoir, A. & Errard, C. (2002). Blending in with the crowd: social parasites integrate into their host colonies using a flexible chemical signature. Proceedings of the Royal Society B 269: 1911–1918. doi:10.1098/rspb.2002.2110
- Czechowski, W. (2007). Behavioural and socially parasitic relations between Polyergus rufescens (Latr.) and Formica polyctena Först. (Hymenoptera: Formicidae). Entomologica Fennica 18: 54–64. doi:10.33338/ef.84378
- Pech, P. (2012). Hyenism in ants: non-target ants profit from Polyergus rufescens raids (Hymenoptera: Formicidae). Sociobiology 59: 67–69. doi:10.13102/sociobiology.v59i1.667
- Gómez, K., Lorite, P., García, F., Tinaut, A., Espadaler, X., Palomeque, T., Sanllorente, O. & Trager, J. (2018). Differentiating Iberoformica and Formica (Serviformica) with description of the sexual castes of Formica (Serviformica) gerardi Bondroit, 1917 stat. rev. Sociobiology 65: 463–470. doi:10.13102/sociobiology.v65i3.3315
- Poziom trudności
- Zaawansowany





