Polyergus rufescens
De krijgers die Darwin versteld deden staan. Polyergus rufescens, een slavenmakende mier, graaft niet, verzorgt haar broed niet en eet zelfs niet zelfstandig: haar werksters, gewapend met sikkelvormige kaken, trekken om vijf uur 's middags in kolonnes van meer dan duizend uit om nesten van Formica te overvallen en hun cocons mee te nemen. De mieren die uit die buit geboren worden, worden haar slaven en doen alles voor haar. Een koningin die een andere koningin doodt om haar kolonie over te nemen, een chemisch parfum om binnen te dringen en een leger dat de hemel leest voordat het aanvalt: de beroemdste sociale parasiet van Europa, alleen voor experts. Kolonies en koninginnen met hulpwerksters van Formica gerardi. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 5/5 – Expert
De Europese amazone, de slavenmaker die Huber en Darwin versteld deed staan: een obligate sociale parasiet waarvan de werksters, gewapend met sikkelvormige kaken, het broed niet verzorgen en niet zelf eten, en in colonnes van honderden uittrekken om cocons van Formica te roven. Kolonies met koningin en hulpwerksters van Formica gerardi, haar slavin op het Iberisch Schiereiland. Gipsnest afgestemd op de Formica, 21-26 °C, suiker in een drinkbakje en veel eiwit. De sleutel: de slavinnen aanvullen met cocons van Serviformica (F. rufibarbis, F. fusca, F. gerardi…) uit een eigen «kweekkolonie». Diapauze van 4-5 maanden bij 5-10 °C. Ontsnappingsbarrière van minerale olie.
Polyergus rufescens (Latreille, 1798) is een van de beroemdste mieren uit de geschiedenis van de wetenschap. Met haar ontdekte Pierre Huber in 1810 dat er slavenmakende mieren bestaan, en Darwin wijdde een paar bladzijden van On the Origin of Species aan haar. Ze is een obligate sociale parasiet: haar werksters zijn strijdsters die nesten van Formica overvallen om hun cocons mee te nemen. De Formica die daaruit in het nest van de amazones geboren worden, worden haar hulpwerksters, haar «slavinnen», en zij zijn het die graven, voedsel zoeken en de koningin, de larven en de amazones zelf voeren.
Haar houden betekent twee mieren tegelijk houden, en daarom is ze een van de veeleisendste soorten die je thuis kunt hebben. De kolonies van Antomas komen aan met hun koningin, hun amazones en een groep hulpwerksters van Formica gerardi, een Formica die vrijwel alleen op het Iberisch Schiereiland en in Zuid-Frankrijk voorkomt en die op het schiereiland als slavin van de amazones is vastgelegd. In deze verzorgingsgids scheiden we wat de wetenschap heeft gedocumenteerd, de praktijk van kwekers en de ervaring van Antomas.
Biologie
Huber, Darwin en de 30 amazones die niet konden eten
Om na te gaan hoe ver de afhankelijkheid van de amazones ging, deed Huber een even eenvoudig als hard experiment. Hij sloot 30 amazones op zonder hun slavinnen, maar met larven en poppen van hun eigen soort en met het voedsel dat ze het lekkerst vonden. Ze deden niets: ze verzorgden het broed niet, herstelden het nest niet en voedden zich niet eens. Veel van hen stierven van de honger.
Toen voegde hij één enkele werkster van Formica fusca toe, een van hun gebruikelijke slavinnen. Die ging meteen aan het werk: ze voerde de overlevenden, nam het broed onder haar hoede, groef een paar kamers en bracht de orde in het nest terug. Een halve eeuw later vertelde Darwin het tafereel in het hoofdstuk over instinct van On the Origin of Species. De les geldt nog steeds voor elke kweker: een amazone zonder slavinnen is geen kolonie, en alles wat je voor deze soort doet, doe je in werkelijkheid voor haar Formica.
Wat is dulosis? De «zeer werkzame» die niet werkt
De «slavernij» bij mieren heet dulosis, van het Griekse doulos, «slaaf». Een dulotische soort komt aan haar hulpwerksters door broed van een andere soort te roven, bijna altijd poppen, en dat in haar nest groot te brengen. De werksters die eruit komen, voegen zich in de kolonie alsof het hun eigen kolonie is, want het is de enige die ze kennen. P. rufescens is obligaat dulotisch: ze kan niet leven zonder haar gastheren.
De naam heeft iets ironisch. Latreille beschreef haar in 1798 als Formica rufescens, «de roodachtige», en in 1804 creëerde hij voor haar het geslacht Polyergus, dat meestal uit het Grieks wordt vertaald als «zeer werkzaam». Weinig mieren doen minder huishoudelijk werk. De naam «amazone» past haar daarentegen perfect, want haar werksters vormen een leger van strijdsters dat op expeditie trekt.
Formica gerardi: de Iberische slavin van de amazones
Amazones maken niet zomaar iedereen tot slaaf. Hun gastheren zijn Formica uit het ondergeslacht Serviformica, een naam die komt van het Latijnse servus, «dienaar». Op het Iberisch Schiereiland is er één hoofdrolspeelster: Formica gerardi, de slavin die onze kolonies vergezelt.
F. gerardi Bondroit, 1917 is een Serviformica uit de fusca-groep, vrijwel beperkt tot het schiereiland en Zuid-Frankrijk, en is de meest xerotherme Formica van Europa: degene die hitte en droogte het best verdraagt. Toch komt ze tot op de noordelijke Meseta voor, en in het zuiden zoekt ze schaduwrijke bossen op. Haar werksters zijn bruin en hebben een volledig mat lichaam, het kenmerk dat haar onderscheidt van de andere Iberische Serviformica. Haar taxonomie heeft heel wat omwegen gemaakt: ze werd verward met Iberoformica subrufa, werd naar het geslacht Iberoformica verplaatst en in 2018 bracht een internationaal team haar met genetische en morfologische gegevens terug naar Formica, waarbij voor het eerst haar koningin en mannetje werden beschreven.
En vooral: ze is slavin van de amazones. James Trager, auteur van de wereldwijde revisie van het geslacht in 2013, had series amazones uit de Pyreneeën met F. gerardi, die daar de talrijkste potentiële gastheer is. In 2018 werd een geval van dulosis tussen beide soorten gepubliceerd uit een mediterraan bergdennenbos in het oosten van het schiereiland. Merkwaardig genoeg wordt I. subrufa, die op het schiereiland talrijk is, nooit als slavin aangetroffen. In de winkel vind je ook de verzorgingsgids van Formica gerardi, een van de Serviformica die, zoals je zult zien, de sleutel zijn om een amazonekolonie jarenlang in leven te houden.
Van Atlantisch Europa tot de bergen van Centraal-Azië
P. rufescens leeft van Atlantisch Europa tot de bergen van Kirgizië, Kazachstan en West-China, en in West- en Midden-Europa is ze de enige soort van haar geslacht. Het is een mier van open, zonnige plekken: droge graslanden, open plekken in het bos, bosranden en zonnige hellingen, en op het schiereiland ook mediterrane dennenbossen. Wat ze echt nodig heeft, is een talrijke Formica-populatie om te plunderen. Haar klimaat is gematigd, met koude winters en zomers waarin het op grondniveau 's middags vaak boven 30 °C komt.
In elke streek maakt ze de Serviformica tot slaaf die ze bij de hand heeft. De klassieke gastheren in Italië, Frankrijk en Midden-Europa zijn F. cunicularia, F. fusca en F. rufibarbis, en er zijn ook F. gagates, F. cinerea en F. clara vastgelegd. Op het schiereiland is F. gerardi de enige goed gedocumenteerde. En in de natuur werkt elke kolonie meestal met één soort: kolonies met slavinnen van meerdere soorten zijn zeldzaam. In gevangenschap werkt de mix daarentegen wel: bij Antomas leven onze kolonies met een mengeling van F. rufibarbis, F. fusca en F. gerardi.
De klok van vijf uur 's middags: anatomie van een overval
De klassieke studie is van Alessandra Mori, Donato Grasso en Francesco Le Moli van de Universiteit van Parma. Ze volgden een kolonie in Noord-Italië gedurende 53 dagen achter elkaar, tien uur per dag, en registreerden 38 overvallen op 32 dagen: 27 eindigden met de plundering van tien nesten van F. cunicularia en 11 mislukten. Een typische overval volgt dit draaiboek:
- Verkensters. Vanaf het begin van de middag gaan enkele werksters alleen op zoek naar Formica-nesten, tot op zo'n 30 m.
- Rekrutering. Rond 16.30 uur draaien enkele honderden amazones ongeveer 20 minuten lang in een wervel rond de ingang.
- Vertrek. De colonne vertrekt gemiddeld om 17.00 uur, tussen 16.00 en 18.00 uur, en steeds vroeger naarmate de zomer vordert.
- De colonne. Gemiddeld 1.061 werksters, in een formatie van meer dan 10 m lang, geleid door een of twee verkensters.
- Heen en terug. Met ongeveer 1,5 m per minuut op de heenweg en 2 m per minuut op de terugweg, langs dezelfde route: in totaal ongeveer 70 m en zo'n 50 minuten. Rond 18.30 uur is alles voorbij.
Een paar jaar later volgde dezelfde groep 47 verkensters één voor één: de heenweg was kronkelig, zoekend; de terugweg veel directer. In het nest rekruteerden ze hun nestgenoten en leidden ze die naar het doel, en de colonne keerde terug langs een chemisch spoor. Een ander onderzoek van het team bestudeerde de klieren waar de rekruterings-, spoor- en «propaganda»-signalen vandaan komen, de stoffen die verwarring zaaien onder de verdedigsters.
In het woud van Białowieża in Polen schatte Wojciech Czechowski colonnes van tot ongeveer 2.000 werksters. Zo ziet een leger amazones eruit, in twee korte video's van Anthouse:
Amazones in actie: «Het leger van de slavenmakende mieren», een video van Anthouse.
Nog een blik op de slavenmakers: «Het leger van de slavenmakende mieren 3», van Anthouse.
Weervoorspellers op zes poten
Ze gaan niet op elke willekeurige dag op rooftocht. In het Italiaanse onderzoek had 94% van de dagen met een overval een heldere hemel, tegenover 9% van de dagen zonder, en om 17.00 uur was het op overvaldagen gemiddeld 32,5 °C en op de andere dagen 29,7 °C. De auteurs opperen dat ze zich ook oriënteren op de zon en het gepolariseerde licht van de hemel, wat hun voorkeur voor heldere middagen zou verklaren.
Onfeilbaar zijn ze evenmin. In 1979 schreef de myrmecoloog Cedric Collingwood dat hun overvallen «altijd succesvol» waren, maar de veldgegevens zeggen iets anders: 29% mislukte, vaak door iets zo prozaïsch als een plas die de route afsneed.
Mineursters en dievegges van volwassenen: eudulosis
Hebben de Formica de ingang met steentjes dichtgemaakt, dan gaan meerdere amazones graven om de colonne een doorgang te banen, iets wat ze in hun eigen nest nooit doen. De plundering duurt maar een paar minuten. De buit bestaat vooral uit werksterpoppen, maar ook uit grote larven en een enkele pas uitgekomen werkster. En bij drie overvallen zagen de onderzoekers iets wat nog nooit in het veld was waargenomen: de amazones namen volwassen werksters van Formica mee. Dat is eudulosis, het roven van volwassenen naast broed. Of die werksters uiteindelijk werden opgenomen of opgegeten, werd niet duidelijk.
Ze vallen alleen hun verwanten aan
In het onderzoeksgebied waren nesten van Myrmica sabuleti, Lasius alienus, L. niger en Tetramorium caespitum, en de amazones vielen ze nooit aan: ze overvielen alleen Formica, hun naaste verwanten. Dat is wat de regel van Emery voorspelt, volgens welke sociale parasieten meestal verwant zijn aan hun gastheren. Wel komen er ook overvallen tussen amazonekolonies voor, bij territoriumconflicten.
Amazones tegen rode bosmieren
In Białowieża volgde Czechowski twee amazonekolonies die binnen de territoria van Formica polyctena leefden, een van de agressieve rode bosmieren. De colonnes kruisten hun paden vrijwel zonder verliezen, en een keer weken de F. polyctena voor hen uiteen als de Rode Zee. De amazones overvielen tot acht keer toe kleine nesten van F. polyctena, waaruit ze 200-300 poppen en larven meenamen, maar ze begonnen nooit zelf een gevecht: ze reageerden alleen als ze werden aangevallen.
Veel poppen belanden in de voorraadkast
Niet alle geroofde poppen worden slavinnen: veel ervan worden door de slavinnen zelf opgegeten, vooral als ze van een andere soort zijn. Czechowski legde zo'n 3.000 poppen van F. exsecta en F. sanguinea, twee Formica die geen Serviformica zijn, naast het nest van een amazonekolonie. De slavinnen haalden ze op, maar het jaar daarop waren er alleen slavinnen van F. fusca, de vertrouwde. Bij de Noord-Amerikaanse amazone Polyergus lucidus vernietigen de slavinnen ook meer poppen van een andere soort dan van hun eigen soort. De les voor de kweker is duidelijk: je vult de slavinnen aan met cocons van Serviformica, de natuurlijke slavinnen van de amazones, en het is verstandig in de gaten te houden hoe de kolonie de eerste lichtingen ontvangt.
Hyena's in de achterhoede: «hyenisme»
Een overval laat dode Formica-werksters achter rond het geplunderde nest, en er zijn er die daarvan profiteren. De Tsjechische myrmecoloog Pavel Pech zag hoe Myrmica sabuleti, en waarschijnlijk Lasius alienus, de lijken van F. fusca ophaalden die een amazoneoverval had achtergelaten. Hij noemde het hyenisme, naar de hyena's die profiteren van de jacht van anderen. En het was geen kleinigheid: de droge biomassa die M. sabuleti meenam, kwam overeen met de helft van het drooggewicht van al haar werksters.
Bruiloften op het slagveld
De bruidsvluchten vallen vooral in juli en augustus, meestal in de eerste uren van zonnige, warme middagen. Het merkwaardige is wat daarna gebeurt. De vrouwtjes kunnen bij hun nest paren, terugkeren naar een amazonekolonie en wachten tot er een overval vertrekt, of paren midden in een overval. Binnen een paar minuten werpen ze hun vleugels af, en bij meerdere overvallen zijn gevleugelde en pas ontvleugelde koninginnen in de colonne gezien. Dat is geen toeval: een colonne volgen is hun manier om een nest te vinden om binnen te dringen, precies op het moment dat de aanval het ontregeld heeft.
Een koningin die de koningin doodt
De koningin van de amazones kan niet alleen een kolonie stichten, niet claustraal en niet semi-claustraal. Haar weg is usurpatie: ze dringt een Formica-nest binnen, vaak tijdens een overval, zoekt de gastheerkoningin op en bijt haar dood. De aanwezige werksters vallen haar eerst aan, maar de agressie neemt af en wisselt af met poetsbeurten, en binnen een paar uur is de usurpator geaccepteerd, omringd door werksters die haar poetsen en voeren.
En als er twee komen? Patrizia D'Ettorre en collega's plaatsten tegelijk twee amazonekoninginnen in nesten van F. cunicularia. Ze werkten nooit samen: de werksters adopteerden er één en doodden de andere. De geaccepteerde begon het volgende voorjaar te leggen. Dat is haplometrotische koloniestichting, met één koningin. Dezelfde groep zag bovendien dat de acceptatie afhangt van de Formica-soort en van haar herkomst.
Kalmeren of afstoten? Het raadsel van decylbutanoaat
Hoe krijgt één koningin het voor elkaar dat een heel nest ophoudt haar aan te vallen? De sleutel ligt in haar klier van Dufour, die vóór de usurpatie sterk vergroot is en daarna slinkt. Hoe haar afscheiding werkt, is onderwerp van een mooi wetenschappelijk debat:
- Kalmering. Het team van Mori opperde in 2000 dat de afscheiding werkt als een kalmerend allomoon, dat de agressie van de gastheerwerksters dempt.
- Dubbele strategie. Datzelfde jaar kwam het team van D'Ettorre met een ander idee. De koningin heeft een onopvallend chemisch profiel, en haar Dufour-afscheiding bestaat voor meer dan 90% uit decylbutanoaat. Het synthetische mengsel van de koningin verminderde de agressie van F. cunicularia, en decylbutanoaat alleen bleek afstotend: hongerige werksters kwamen niet eens in de buurt van een druppel honing die ermee behandeld was, iets wat limoneen, een bekend afweermiddel, niet voor elkaar kreeg.
De titel van dat artikel vat het geestig samen: «Sluip naar binnen of stoot je vijand af». Onopgemerkt blijven en tegelijk de verdedigsters op afstand houden: een chemische infiltratie die in een spionageroman niet zou misstaan.
Chemische kameleons
In een mierennest is het «identiteitsbewijs» chemisch: de cuticulaire koolwaterstoffen, de wassen die het lichaam bedekken. In 2002 toonden D'Ettorre en haar team aan dat jonge amazonewerksters hun chemisch profiel aanpassen om te lijken op de Formica die hen grootbrengt. De werksters die geïsoleerd waren opgegroeid, kregen uiteindelijk een profiel dat bijna gelijk was aan dat van de belangrijkste gastheer van hun populatie: een lokale aanpassing aan hun gebruikelijke slavin.
Pas uitgekomen amazones hebben nog een middel: ze bieden hun slavinnen een druppeltje aan via het uiteinde van het achterlijf, dat de Formica zeer aantrekkelijk vinden. Het was de eerste proctodeale trofallaxis, of anale trofallaxis, die bij de Formicinae werd beschreven, en ze zou kunnen helpen om geaccepteerd te worden.
Grootte en morfologie
Slanke mier, met een min of meer egale roodbruine kleur, met variaties per streek. De werksters zijn monomorf: er zijn geen soldaten, want ze zijn allemaal al strijdsters.
- Sikkelvormige kaken. Lang, smal, gebogen en puntig, als kleine sabels. Perfect om de kop van een verdedigster te doorboren en om poppen te dragen, en nauwelijks bruikbaar om larven te verzorgen of voedsel in stukken te snijden.
- Kleur van onze kolonies. Egaal roodbruin bij de koningin en de werksters.
- Koningin. Forser, met een grote gaster. Normaal is het een gevleugelde koningin die na de paring haar vleugels afwerpt, maar er bestaan ook ergatoïde koninginnen, vleugelloos en met het uiterlijk van een werkster, die Collingwood beschreef als «zoals de werkster, maar met een omvangrijker alitrunk». Beide kunnen een kolonie stichten door de gastheerkoningin te vervangen.
- Geen angel. Zoals alle Formicinae heeft ze een acidoporus, het mondstukje aan het uiteinde van de gaster waarlangs ze haar verdedigingsstoffen uitstoot.
- Een unieke klier. In 1984 ontdekte Bert Hölldobler bij de amazones de pygidiale klier: binnen de Formicinae is Polyergus het enige geslacht dat die heeft. Niet te verwarren met de klier van Dufour, die alle Formicinae hebben.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 4,7-7 mm (Trager, 2013); 5-7 mm volgens Collingwood (1979)
- Normale koningin: 8-9,5 mm
- Ergatoïde koningin: 7-9 mm
- Mannetje: 6-7 mm
De maten van de koninginnen en het mannetje zijn van Collingwood (1979). Sommige commerciële productbeschrijvingen geven werksters van 7-8 mm of koninginnen van 10 mm of meer, cijfers die niet in de wetenschappelijke literatuur voorkomen.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 5/5 – Expert
Ze is niet moeilijk vanwege de temperatuur of het voedsel, maar omdat haar houden betekent dat je twee soorten in evenwicht moet houden. De amazones zijn volledig afhankelijk van hun Formica, en die Formica planten zich in de gemengde kolonie niet voort: ze hebben geen eigen koningin, worden oud en sterven geleidelijk. Zonder aanvulling dooft de kolonie uit, ook al is al het andere perfect. Daarom is ze een 5/5:
- Totale afhankelijkheid. Een koningin of amazones zonder slavinnen zijn niet levensvatbaar: in een geval dat op een Spaans forum werd beschreven, stierf een koningin die alleen in een buis was gelaten binnen 24 uur.
- De slavinnen moeten worden aangevuld, met cocons van Serviformica uit een eigen kolonie (zie «De slavinnen aanvullen: de Serviformica-«kweekkolonie»»).
- Slavinnen uit het ondergeslacht Serviformica: de soort die je bij de hand hebt of kunt krijgen is goed, maar niet de Formica uit andere groepen, waarvan de poppen meestal verloren gaan. En nooit vreemde volwassen werksters, die de koningin aanvallen.
- Kwetsbare koninginnen: ze zijn klein, en kwekers zijn het erover eens dat ze bij elk gevecht makkelijk gewond raken, vooral aan de antennes.
Is het de moeite waard? Voor een ervaren kweker zonder twijfel. Het is de soort van Huber en Darwin, een van de mieren met het meest buitengewone gedrag van Europa, en de aanblik van Formica die hun strijdsters van mond tot mond voeren, biedt geen enkele andere soort. Heb je al met succes Formica gehouden, dan ben je klaar voor het volgende niveau.
Aanbevolen waarden
- Nesttemperatuur: 21-26 °C in het actieve seizoen.
- Foerageergebied: aan één kant iets warmer, tot ongeveer 28 °C, zodat de kolonie kan kiezen.
- Vochtigheid: een gradiënt in het gipsnest, met een licht vochtige zone voor het broed en drogere kamers; foerageergebied droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: 4-5 maanden, van november tot maart, bij ongeveer 5-10 °C (zie «Diapauze»).
Aanbevolen formicaria: ontworpen voor de Formica
Het nest wordt afgestemd op de Formica, want zij onderhouden het en brengen het broed groot; de amazones brengen bijna al hun tijd binnen door, wachtend tot ze gevoerd worden. Bij Antomas raden we de Qbik Wild van Anthouse aan, van gips, die vocht goed vasthouden, een gradiënt mogelijk maken en kamers en gangen hebben op maat van Formica. Voor de kolonie zoals ze aankomt, de Qbik Wild One P 1C:
Om te groeien, naarmate je nieuwe slavinnen toevoegt, de Qbik Wild Duo P 2C:
Wees niet te vroeg met uitbreiden: in een enorm nest voor een kleine kolonie worden de overbodige kamers uiteindelijk afvalhopen. Maak de opstelling af met deze details:
- Een ruim foerageergebied, met wat zand en platte stenen: Formica foerageren actief en amazones zijn verkensters.
- Ontsnappingsbarrière van minerale olie en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Water in een buis met watten en een drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen.
- Zachte warmte, alleen als dat nodig is, aan één kant en met een thermostaat.
Temperatuur en vochtigheid
Niemand heeft het thermische optimum van de soort gemeten, dus de temperatuur wordt afgestemd op wat beide mieren tegelijk nodig hebben. Bij Antomas raden we 21-26 °C aan in het nest en een iets warmere kant in het foerageergebied. Slavinnen als F. gerardi kunnen goed tegen warmte, maar dat betekent niet dat het broed op de temperatuur van een overvalmiddag moet leven: een Spaanse kweker vertelde dat zijn mieren bij een te warme zone alle cocons daaruit weghaalden. Liever een gradiënt dan een oververhit nest.
Met de vochtigheid is het net zo. Het volstaat om een deel van het gipsnest te bevochtigen en de rest droger te laten: de kolonie verplaatst het broed naar behoefte. De gebruikelijke slavinnen, zoals F. gerardi of F. rufibarbis, komen uit droge omgevingen, dus je hoeft het nest niet te doordrenken; wat je moet voorkomen, is blijvende condens, die schimmel en mijten aantrekt.
Aankomst en verhuizing
Laat de kolonie bij ontvangst tot rust komen op een rustige, gematigd warme plek en controleer of ze water heeft. Om haar naar het formicarium over te zetten, doen we het bij Antomas door overstorten: we openen de verzendverpakking in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en storten voorzichtig de koningin, de amazones, de Formica en het broed eruit, waarbij we de achterblijvers met een zacht penseel helpen. Met het nestgedeelte in het donker halen de Formica het broed op en brengen het meteen naar binnen.
- Bereid alles van tevoren voor: het formicarium opgesteld, met de barrière aangebracht, de waterbuis en het voedsel.
- Werk boven een bak, voor het geval een werkster langs de verpakking omhoog klimt.
- Let op de koningin: zij is het waardevolste en kwetsbaarste stuk. Blijft ze achter, breng haar dan met het penseel naar de ingang.
Voeding: je voert de slavinnen
In een amazonekolonie zijn het de Formica die echt eten: zij halen het voedsel op en verdelen het van mond tot mond, via trofallaxis, onder de koningin, de larven en de amazones. Alles wat je aanbiedt, is voor hen bedoeld. En het is een waar spektakel om een amazone met haar antennes om voedsel te zien bedelen bij een slavin en de druppel uit haar mond te zien ontvangen.
Suikerhoudende vloeistoffen. Varieer de suikers: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en een andere suikerhoudende vloeistof of nectar 1-2 keer per week. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje en nooit op watten, die beschimmelen en de vloeistof snel bederven: een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Dat is de filosofie van Antomas: doe je dagelijks onderhoud en haal je de resten weg, dan is het beter ruim te voeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en in grotere aantallen. Kun je niet vaak schoonmaken, doe het dan liever niet, want voedsel dat overblijft, trekt schimmel en mijten aan. Wissel van week tot week van insectensoort:
- Thermobia domestica: een kleine, zachte prooi, perfect voor kleine kolonies.
- Krekels (Acheta domesticus), klein of in stukjes.
- Kleine nimfen van de runner-kakkerlak (Shelfordella lateralis) of van de dubia-kakkerlak (Blaptica dubia).
- Meelwormen (Tenebrio molitor) in stukjes, en vliegen.
Bied ze in stukjes of pas gedood aan en koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden. Een Spaanse kweker die in een maand meer dan 20 larven verloor, schreef dat toe aan een tekort aan eiwit: in een gemengde kolonie betaal je een tekort duur. En water, altijd, in de buis met watten in het foerageergebied.
Koloniestichting en groei: een kolonie die geroofd begint
In de natuur ontstaat een amazonekolonie door usurpatie (zie «Een koningin die de koningin doodt»). Thuis hoef je dat delicate moment niet te herhalen, want de kolonies van Antomas komen al gevormd aan. Vanaf dan groeit de kolonie in twee tempo's:
- De amazones komen uit de eieren van de koningin, en de Formica brengen dat broed groot. Volgens kwekers duurt het bij warmte ongeveer 6-7 weken van ei tot werkster. De poppen zitten in een cocon.
- De Formica planten zich niet voort, want ze hebben geen koningin: ze nemen alleen toe als jij ze aanvult.
In de natuur kunnen de slavinnen 80-90% van een volwassen kolonie uitmaken. Kwekers raden aan minstens 4-8 Formica per amazone te houden: worden de amazones bijna even talrijk als de slavinnen, of zie je het broed verwaarloosd, dan is het tijd om aan te vullen. En moet je ooit een kolonie rond een koningin opbouwen, dan is de methode die het best heeft gewerkt haar een paar pas uitgekomen slavinnen en enkele tientallen poppen te geven, nooit vreemde volwassen werksters, die meestal met haar vechten en haar verwonden.
De slavinnen aanvullen: de Serviformica-«kweekkolonie»
Dit is de sleutel tot het houden. In de natuur vult de kolonie haar slavinnen aan met de overvallen in de zomer; thuis raden we bij Antomas aan dat te doen met cocons van Serviformica uit een eigen kolonie die als «kweekkolonie» dient, van de soort die je bij de hand hebt of kunt krijgen:
- Houd apart een gezonde Serviformica-kolonie, met haar koningin en in haar eigen formicarium, en voer haar heel goed zodat ze veel poppen produceert. F. rufibarbis, F. fusca, F. gerardi of F. cunicularia zijn onder andere geschikt, maar niet de Formica uit andere groepen, zoals F. sanguinea, die van de rufa-groep of F. exsecta. Je kunt beginnen met een van onze kolonies van Formica gerardi of Formica rufibarbis.
- In de zomer, als de kweekkolonie werkstercocons heeft, neem je met een penseel of een zacht pincet een portie en leg je die in het foerageergebied van de amazones, naast de ingang van het nest: ze halen ze op en brengen ze naar binnen. Kwekers hebben porties van enkele tientallen cocons gebruikt.
- Maak de kweekkolonie niet leeg: neem maar een deel van de cocons, zodat ze blijft groeien en je jaar na jaar poppen geeft.
- Het hoeft niet één soort te zijn. Bij Antomas leven onze kolonies met een mengeling van F. rufibarbis, F. fusca en F. gerardi, en dat werkt. Een Duitse kweker vertelde het omgekeerde: toen hij van Formica-soort wisselde, joegen zijn gevestigde slavinnen de pas uitgekomen werksters van de andere soort het nest uit, en die stierven. Het is een op zichzelf staande ervaring, maar het is verstandig in de gaten te houden hoe de kolonie de eerste lichtingen van een nieuwe soort ontvangt.
- Nooit vreemde volwassen werksters: die vechten met de aanwezige werksters en kunnen de koningin verwonden.
- Nooit wilde nesten. Haal geen Formica-nesten uit de natuur: een eigen kweekkolonie is de verantwoorde manier en werkt het best.
Voor de werksters die uit die cocons komen, is de amazonekolonie hun eigen kolonie. Een Spaanse kweker hield zo een kolonie meer dan drie jaar in stand, met F. fusca, en zag nieuwe amazones uitkomen. En overvallen thuis nabootsen? In 2001 lukte het het team uit Parma om ze in het lab uit te lokken, maar dat is niet onze methode: de aangevallen kolonie verliest haar broed en lijdt verliezen. De cocons uit de kweekkolonie zijn eenvoudiger en respectvoller tegenover je Serviformica.
Anthouse filmde een experiment dat het heel goed laat zien: ze verbonden een amazonenest met een Formica-nest. In het vervolg zie je de dodelijke aanval en de onderwerping van de Formica:
«Het experiment met de slavenmakende mieren», van Anthouse: amazones en Formica in nesten die worden verbonden.
Het vervolg, «Het experiment met het slavenmakersnest», van Anthouse: dodelijke aanval en onderwerping.
Diapauze
Het is een mier van een gematigd klimaat, en bij Antomas raden we een diapauze van 4-5 maanden aan, ongeveer van november tot maart, bij zo'n 5-10 °C. Dat past bij wat bekend is: de koninginnen die bij de usurpatie-experimenten werden geaccepteerd, begonnen het volgende voorjaar te leggen. Wat niemand heeft onderzocht, is in welk stadium het broed overwintert.
- Stem haar af op de Formica: ze moet goed uitpakken voor de amazones én hun slavinnen. Met mediterrane Serviformica zoals F. gerardi hoef je niet tot het koude uiterste van het bereik te gaan.
- Verlaag de temperatuur geleidelijk in de herfst, over een of twee weken, en verhoog haar in de lente op dezelfde manier.
- Tijdens de diapauze: altijd water beschikbaar, een beetje suikerhoudende vloeistof en geen eiwit.
- Na afloop ga je weer over op eiwit zodra je activiteit ziet, en bereid je de kweekkolonie voor: de Formica-cocons komen met de warmte.
Gedrag in gevangenschap
Een nest van twee soorten. De Formica doen alles, en de amazones brengen het grootste deel van de tijd wachtend in het nest door. Het is normaal ze stil te zien zitten, met hun antennes om voedsel bedelend bij de slavinnen, terwijl de Formica door het foerageergebied lopen. Bij warmte zie je ze 's middags misschien onrustiger: dat is hun overvalklok.
Kijk zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om hun een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, en ze voorzichtig te observeren, met zo min mogelijk ingrijpen en stress.
Alarmsignalen:
- Weinig Formica voor veel amazones, of verwaarloosd broed: tijd om de slavinnen aan te vullen.
- Larven die verdwijnen: bijna altijd een tekort aan eiwit.
- Amazones die niet uit hun cocon komen: kwekers schrijven dat toe aan slavinnen die hen niet helpen, nog een reden om een goede verhouding aan te houden.
- Formica-werksters die eieren leggen: dat gebeurt meestal als de kolonie haar koningin heeft verloren.
Ontsnappingen en barrières
Er zijn geen gepubliceerde gegevens over de vraag of amazones of hun Serviformica tegen glas of acryl op klimmen, dus bij Antomas raden we aan ze te behandelen als elke Formica: snelle, behendige mieren die goed verkennen.
- Een strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied, dun en ononderbroken. Vernieuw die als er stof op komt.
- Goed sluitend deksel, als tweede verdedigingslinie.
- Afsluitbare aansluitingen zonder kieren.
- Niets wat als brug naar de barrière kan dienen.
Hantering en veiligheid
Ze steken niet: ze hebben geen angel. Amazones en Formica kunnen bijten en hun verdedigingsstoffen spuiten, maar niets waar je je zorgen over hoeft te maken als je rustig werkt. Hanteer ze met entomologisch gereedschap (een zacht penseel of een zacht pincet), niet met de handen, en wees extra voorzichtig in de buurt van de koningin. Voeg geen verschillende kolonies samen, en laat nooit een gemengde kolonie of haar Formica vrij in de natuur.
Wat je niet moet doen
- De koningin of de amazones zonder slavinnen houden, al is het maar een paar uur.
- De slavinnen laten opraken: je moet ze aanvullen voordat ze tekortschieten.
- Ze aanvullen met poppen van Formica die geen Serviformica zijn (F. sanguinea, rufa-groep, F. exsecta…), of met vreemde volwassen werksters.
- Formica-nesten uit de natuur halen, of de kweekkolonie in één keer van cocons ontdoen.
- Te weinig eiwit geven of resten niet opruimen.
- Suikerhoudende vloeistoffen op watten geven.
- Het nest oververhitten of doordrenken: liever een gradiënt.
- De diapauze overslaan, of die abrupt beginnen en beëindigen.
- Ze met de handen hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Polyergus rufescens en haar gastheren uit het ondergeslacht Serviformica, de klassieke teksten van Huber en Darwin, en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Trager, J. C. (2013). Global revision of the dulotic ant genus Polyergus (Hymenoptera: Formicidae, Formicinae, Formicini). Zootaxa 3722: 501–548. doi:10.11646/zootaxa.3722.4.5
- Hölldobler, B. (1984). A new exocrine gland in the slave raiding ant genus Polyergus. Psyche 91: 225–235. doi:10.1155/1984/27318
- Mori, A., Grasso, D. A. & Le Moli, F. (1991). Eco-ethological study on raiding behaviour of the European amazon ant, Polyergus rufescens Latr. Ethology 88: 46–62. doi:10.1111/j.1439-0310.1991.tb00262.x
- Le Moli, F., Grasso, D. A., Mori, A. & Ugolini, A. (1994). Eco-ethological factors affecting the scouting and raiding behaviour of the slave-making ant, Polyergus rufescens Latr. Ethology 96: 289–302. doi:10.1111/j.1439-0310.1994.tb01017.x
- Mori, A., D'Ettorre, P. & Le Moli, F. (1994). Mating and post-mating behaviour of the European amazon ant, Polyergus rufescens. Bollettino di Zoologia 61: 203–206. doi:10.1080/11250009409355886
- Mori, A., D'Ettorre, P. & Le Moli, F. (1995). Host nest usurpation and colony foundation in the European amazon ant, Polyergus rufescens Latr. Insectes Sociaux 42: 279–286. doi:10.1007/BF01240422
- D'Ettorre, P., Mori, A. & Le Moli, F. (1997). Haplometrotic colony founding by the slave-making ant Polyergus rufescens. Italian Journal of Zoology 64: 49–53. doi:10.1080/11250009709356171
- Mori, A., Visicchio, R., Sledge, M. F., Grasso, D. A., Le Moli, F., Turillazzi, S., Spencer, S. & Jones, G. R. (2000). Behavioural assays testing the appeasement allomone of Polyergus rufescens queens during host-colony usurpation. Ethology Ecology & Evolution 12: 315–322. doi:10.1080/08927014.2000.9522804
- D'Ettorre, P., Errard, C., Ibarra, F., Francke, W. & Hefetz, A. (2000). Sneak in or repel your enemy: Dufour's gland repellent as a strategy for successful usurpation in the slave-maker Polyergus rufescens. Chemoecology 10: 135–142. doi:10.1007/PL00001815
- Le Moli, F., Visicchio, R., Mori, A., Grasso, D. A. & Castracani, C. (2001). Laboratory observations on raiding behaviour of the slave-making ant, Polyergus rufescens. Italian Journal of Zoology 68: 323–326. doi:10.1080/11250000109356426
- D'Ettorre, P., Mondy, N., Lenoir, A. & Errard, C. (2002). Blending in with the crowd: social parasites integrate into their host colonies using a flexible chemical signature. Proceedings of the Royal Society B 269: 1911–1918. doi:10.1098/rspb.2002.2110
- Czechowski, W. (2007). Behavioural and socially parasitic relations between Polyergus rufescens (Latr.) and Formica polyctena Först. (Hymenoptera: Formicidae). Entomologica Fennica 18: 54–64. doi:10.33338/ef.84378
- Pech, P. (2012). Hyenism in ants: non-target ants profit from Polyergus rufescens raids (Hymenoptera: Formicidae). Sociobiology 59: 67–69. doi:10.13102/sociobiology.v59i1.667
- Gómez, K., Lorite, P., García, F., Tinaut, A., Espadaler, X., Palomeque, T., Sanllorente, O. & Trager, J. (2018). Differentiating Iberoformica and Formica (Serviformica) with description of the sexual castes of Formica (Serviformica) gerardi Bondroit, 1917 stat. rev. Sociobiology 65: 463–470. doi:10.13102/sociobiology.v65i3.3315
- Moeilijkheidsgraad
- Gevorderd





